Qııamet-qaıym ǵasyry

(Kúmán keltirýshiler úshin jazylǵan paıym) «Qaıda júrseńder de tek izgilikke umtylyńdar! Túbinde Alla sizderdiń bastaryńdy qosady»  Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.)

Alǵysóz ornyna

Árbir sanaly adam Qudaı kóz bergennen keıin jan-jaǵyna qaramaq. Taban astynda jumyr jer, tóbesinde tuńǵıyq aspan. Aqylǵa syımas alyp ǵalam tabanynda qumyrsqadaı qybyrlaǵan Adam. Sonyń bárin kóredi. Kóredi de oılaıdy. Osynyń bári qalaı bastaldy? Qaıdan kelip, qaıda baramyz? Osyndaı yzyńdaǵan sarymasa saýaldar kimdi de bolsa mazalaıdy. Bizdi de mazalady. Tym erte mektep qabyrǵasynan bastap sol saýaldar bizdi dirdektetip kitap álemin aralatty. Sóıtsek, arǵy-bergi zamanda bul saýaldarǵa jaýap izdeýshiler kóp bolǵan eken. Adam Adam bola bastaǵaly din de, ǵylym da osy saýaldarǵa sabylyp jaýap izdepti. О́ziniń qaıdan shyǵyp, qaıda bara jatqanyn bilý árbir oıshylǵa maqsat bolypty. Bu Dúnıeni taný, Bu Dúnıedegi ómir mánin uǵý maqsat bolypty. Bu Dúnıe mánin uqqan Adam – baǵyt silter baqyt juldyzyn – Temirqazyǵyn tapqandaı bolypty. Temirqazyǵyn tapqan jan – tún túnek qushaǵynda kele jatsa da adaspas aq adal jan. Birese shań keship, birese tuman keship, birese qan keship almaǵaıyp saparda kele jatqan adamzat ta biz sııaqty sabylyp baqyt juldyzyn izdepti. Izdeýmen keledi. Biz de sóıttik. Tirlik Temirqazyǵyn izdedik. Sóıtip, Jer betindegi jalǵyz saparymyz baqytqa bastasa eken dedik. Sol jolda adastyq. Alasurdyq. Túńildik. Súrindik. Quladyq. Qaıta turdyq. Ne taptyq, ne qoıdyq?

 Áńgime osy týraly.

Avtor.

RÝH

Budan shamamen 9 myń jyl buryn dúnıege kelgen, adamzattyń eń eski jazba jádigerligi delinetin úndiniń «Rıgveda» kitaby: «Búkil ǵalamdy muhıttaı sheksiz kıeli sóz óziniń qudiretti yqpalymen shuǵyla shashyp, nurlandyryp turdy» deıdi. Osydan shamamen 3,5 myń jyl buryn parsy elinde paıda bolǵan zoroastrızm dininiń basty kitaby «Avesta»: «Izgilikti oıǵa beril, Izgilikti sózge beril, Izgilikti iske beril!» deıdi. Budan 3 myń jyldaı buryn Musa paıǵambar­ǵa ýahı etilgen «Taýrat»: «Sonda Qudaı «Jaryq paıda bol!» dedi. Sóıtip, jaryq paıda boldy. Jaryqty Kún dep atady» dep bastalady. Eki myń jyl buryn Isa paıǵambarǵa ýahı etilgen «Injil»: «Eń aldymen sóz bolǵan» dep bastalady. Bizdiń zamanymyzdyń 7 ǵasyrynda Muhammed (ǵ.s.s.) paıǵambarǵa ýahı etilgen «Quranı Kárim»: «Ol bir isti qalasa tek qana oǵan «Bol!» deıdi. Sonda ol bolady» deıdi (Márııam súresi) Allanyń álemdi, Adamdy jaratýy jaıly. «Eger Jer betindegi barlyq baý-aǵashtar qalam bolyp, teńiz sııa bolsa, sodan keıin oǵan 7 teńiz qosylsa da Allanyń sózderi (jazǵanda) taýsylyp bitpeıdi» (Quran. Luqpan súresi) Paıǵambarlar arqyly adamzatqa osylaısha ár zamanda ýahı etilgen osynaý kıeli má­tin­der­den kelip shyǵatyp qısyn – rýhtyń myna ma­terıaldyq dúnıeden basy ashyq buryn bol­ǵan­dyǵy. Iаǵnı, Rýh (jan, oı, sóz) buryn bolyp, ma­te­rıaldy dúnıeni soń Sol jaratqandyǵy. Ja­ra­týshyny adamzat «Qudaı» degen. Jáne ár ha­lyq Ony óz tilinde ataǵan. Sóıtip, ár tilde ár­túr­li atalǵan jalǵyz Jaratqandy keıbir halyq­tar «jekeshelendirip» alyp, ózge tilde ózgeshe atal­ǵan Haqty túbi bir bolsa da teriske shy­ǵa­ryp otyrǵan. Al, Jaratqan bolsa o bastan jal­ǵyz edi. Ol adamzatqa arnap ár zamanda ár­túr­li tilde aıan túsirdi. Ol tutas bólinbes bir bol­ǵandyqtan ártúrli tilde túsirilse de ol aıan­dar­dyń mazmuny uqsas birdeı boldy. Adamzatqa aıan etilgen alýan túrli dinı mátinder mazmuny osy­ny megzeıdi. Sol qasıetti mátinderge súıen­sek, eń birinshi Qudaı rýhy bolypty. О́zge eshnárse bolmapty. Ol rýh materıaldy emes, denesiz jáne Ol máńgi bolǵan. Týmaǵan da, týyl­maǵan. Ol jaratylmaǵan. Biraq ózgelerdi ja­rat­qan. Ol ne qalasa sol bolǵan. Mate­rıaldyq dú­nıe kerisinshe, máńgilik emes. Shekteýli. О́ıt­keni, ol jaratylǵan. Al, Jer betindegi jandy tirshilik ıelerin Qudaıtaǵala materıaldyq nár­se­den: topyraqtan, sýdan, aýadan, ottan jarat­qan. Tirlik etsin dep oǵan óz rýhynan úrlep jan bergen. Baıqap otyrǵanyńyzdaı, Qudaı Adam bala­sy­na jandy óz rýhynan úrlep bergen. Osydan adam dýalızmi – qos tektiligi kelip shyǵady. Nemese tán keshe ǵana Jaratýshynyń buıryǵymen ómirge kelgendigi málim bolsa, al jan máńgilik Qudaı rýhynan jaratylǵandyǵy baıqalady. Jan, sóıtip, máńgilik Qudaı rýhynyń tirshilikke darytqan muǵzıjasy bolyp shyqty. Jan men tán arasyndaǵy qutaımas máńgilik qaıshylyq tórkini osynda jatsa kerek. Bul antonım árbir jaratylǵan nársege tán antonımder qataryn tolyqtyrady. Kún men tún, aq pen qara, er men áıel, ystyq pen sýyq, perishte men saıtan t.t. tárizdi. Tán óledi, ol – ýaqytsha. Jan ólmeıdi, ol – máńgilik. Jan, oı, sóz – rýhtyń ártúrli kórinisteri ǵana. Al, rýh bolsa – kıeli mátinderge súıensek – Qudaıdyń bolmysy. Qudaı – rýh. Ol saǵan seniń qan tamyryńnan da jaqyn. Sondaı-aq Ol búkil ǵaryshty qamtyp jatqan aqyl jetpes alyp. Qudaıtaǵala óz bolmysynan úrlep Adam ǵaleıssalamǵa jan berdi delinedi. Adamdy Ol ózine uqsas etip jaratypty. Uqsastyǵy denede emes, uqsastyǵy ortaq rýhta jatsa kerek. Sondyqtan da Jaratqan Ie adamdy perishtelerden joǵary qoıypty. Ári perishtelerge Adam ǵalaıssalamǵa bas ıińder degen. Perishteler Adamǵa bas ıgen. Jalǵyz ǵana Ibilis ılikpegen. Sondyqtan ol Qudaı qarǵysyna ushyraǵan. Jánnat baǵynda júrgen Adam Ata men Haýa Ana Alla buıryǵyn oryndamaǵan. Tyıym salyn­ǵan aǵashtyń mıýasynan tatqan. Sondyq­tan olardy da Qudaı qarǵap, jánnat baǵynan qýdy. Jerge túsirdi. Azapty ómir keshýge jazdy. Jer betindegi adamzat tarıhy osylaı bastalǵan deıdi qasıetti kitaptar. Qasıetti kitaptarǵa qarap otyrsaq, Qudaı­taǵala dúnıeni jaratqanda da jáne Jer betindegi tirshilik ıesi – Adamdy jaratqanda da olar­ǵa qaratyp sóz aıtqan. О́zi­niń buıryǵyn sózben jetkizgen. Iаǵnı, eshteme sóz­siz bolmaǵan. Nárse joq kezde Qudaıtaǵala «Bol!» degen. Qarańyz, Qudaı sózdi qoldanǵan. Sóz arqyly perishtelerimen tildesken. Adam­men tildesken. Sóz ar­qy­ly Jer betinde tańdaǵan paıǵambarlaryna ýahı tú­sir­gen. Sońǵylyqta sol aıandardan qasıetti ki­taptar quralǵan. Ol kitaptar myńdaǵan jyl­dar boıy Jer betinde Adam úshin kúresip keledi. Jer betin qara túnek baspas úshin adamzatqa aq jol ashyp, jaryq shashyp keledi. Sol kitaptarda keltirilgen duǵalardy daýystaý arqyly adamzat Jer betinde turyp ta ózin jaratqan Iesimen qarym- qatynas ornatyp keledi. Osynyń bári sóz arqyly júzege asyp keledi. Osydan kelip sózdi Qudaı rýhynyń daýystalǵan formasy deýge haqymyz bar. Kıeli mátinder boıynsha Adam bolmastan buryn sóz bolǵan. Alla nıetin sózben bildirgen. «Bol!» degen. Bolǵan. Bul neni kórsetedi? Bul sózdiń Qudaı rýhynyń daýys­tal­ǵan formasy ekendigin kórsetedi. «Aldymen sóz bolǵan» Osynaý ýahı astarynda aılapat aqıqat jatyr. Bul aqıqat sóz ben tildiń Qudaı rýhynyń daýystalǵan formasy ekendigin aıǵaqtap tur. Adam balasyna berilgen aılapat rýhtyń (oı, jan, til men sóz degenderdiń) kıeli bastaýynan, ıaǵnı táńirlik tórkininen habar berip tur. Sol táńirlik rýhtyń arqasynda adam búginde taý qoparyp, tas jaryp jatyr, Jer betine syımaı kóz jetpes ǵalamsharlarǵa kóz ilespes jyldamdyqpen ushyp jatyr. Sonda oı men sóz, ıaǵnı rýh ǵalamnyń qoz­ǵaýshy kúshi bolǵany ǵoı. Sebep pen saldar. Sebepsiz saldar joq. Endeshe, rýh jaratylystyń sebebi bolǵany ma?! Biz kórip turǵan jaratylys sol uly sebeptiń saldary ǵana bolǵany ma?! Osy saýalǵa jaýap izdep ǵylym men teologııa ǵasyrlar boıy qyrqysyp keldi. Birin-biri joqqa shyǵardy. Ǵylym qashanda materıaldyq álem bolǵan, sonyń evolıýsııasynyń nátıje­sin­de adam, sana paıda boldy dep biledi. Ǵylym­nyń bul myńdaǵan jyldar boıy ustanyp kelgen myzǵymas ustanymyna HH ǵasyrda sol ǵylymnyń ózi ashqan jańalyq ońdyrmaı soqqy berdi. Bul jańalyq – kvanttyq fızıka ashqan jańalyq edi. Kvanttyq fızıka adam rýhy materıalıstik álemge tikeleı áser ete alatynyn, kerek deseńiz ony ózgerte alatyn surapyl kúshke ıe ekenin dáleldedi. Jáne ony zamanaýı kúrdeli ǵylymı tájirıbeler arqyly dáleldedi. Bul qozǵalystyń basynda uly Eınshteın turdy. «Adamzat qaýymy, ósimdikter, ǵarysh shańy, ıaǵnı kúlli ǵalam túgel bir kózge kórinbeıtin qupııa sybyzǵyshynyń sazyna eltip bılep tur» dep jazdy ol. Iаǵnı, búkil jandy, jansyz jaratylys áleminiń belgisiz bir rýhqa baǵynyp turǵanyn moıyndady. Biz bul taqyrypqa áńgimemizdiń barysynda taǵy da qaıta aınalyp soǵatyn bolamyz. Ǵylym búginde biz kórip turǵan ǵalam osy­dan shamamen 14 mlrd. jyl buryn bir alapat qo­pa­rylystan bastaý alǵan deıdi. Bir qozǵa­lys­syz alyp tyǵyz materııa kenet óz-ózinen kúńi­re­ne qoparylsa kerek. Jarylǵan bombadaı álgi ma­terııa jan-jaqqa jańqalana ushsa kerek. Sol qoparylys saldarynan paıda bolǵan bú­gin­gi ǵa­lam­­sharlar, juldyzdar, galaktıkalar sol al­ǵash­qy qarqynmen áli de jan-jaqqa bytyraı tarap bara jatsa kerek. Ǵylym osynaý surapyl jyldamdyqpen bir ortalyqtan jan-jaqqa by­ty­raı taraǵan aspan deneleriniń jyldamdyǵyn keri eseptep kórip qoparylys­tyń qashan, qaı núkteden bastalǵanyn shama­la­dy. Aradan 5 mlrd. jyl ótkende Kún júıesi paı­da bolypty. Ýaqyt óte kele sýyǵan ǵalam­shar Jerde tirshilik búr­shik atyp evolıýsııa nátıjesinde búgingi adam paıda bolypty. Alaıda, ǵylym sol alǵashqy alapat qoparylysqa ne sebepshi bolǵanyn bilmeıdi. Iаǵnı, belgisiz sebeptiń belgili saldar­laryn ǵana zertteýmen keledi. Din bolsa búgingi bar jaratylystyń bas­taýyn­da qudireti kúshti sanaly Jaratýshy bol­ǵan dep biledi. Oǵan senbeseńiz, tóńiregińizge qarańyz. Bu jaıly Allanyń adamzatqa túsirgen sońǵy sózi Quranda dálelder kóp. Adamdy qor­shaǵan orta – aspan, Jer, Aı men Kún, juldyz­dar, aýa, sý, jan-janýarlar, ósimdikter – osy­lar­dyń bári ózin jaratqan Iesinen habar berip tur deıdi. Uly nemis fılosofy I.Kant: «Qaıda qarasaq ta áreket pen sebeptiń, maqsat pen quraldyń, jaratylý men joıylýdyń zańyn kóremiz. Eshnárse óziniń osy turǵan qalpyna ózdiginen kele salmaıdy. Onyń sebebi bar... Sonda siz álemdegi kúlli bolmystyń Sebebi degen dańǵaıyr qudiretti aqylǵa sıdyra alasyz ba?!» (I.Kant. «Krıtıka chıstogo razýma») Bu jaıly túrik teology Fethýlla Gýlen óz shyǵarmalarynda tyńǵylyqty aıta bilgen. Gýlen álemdi Allanyń adamzat úshin jaıylǵan Uly Kitap-Kórmesi dep biledi. Ǵylymnyń da­my­ǵan saıyn tabıǵat zańdylyqtaryn ashýy sol Uly Kitap-Kórmeni barǵan saıyn Adamnyń tereń­dep oqýynan deıdi. Gúlen myna jaınaǵan ǵalam Allanyń Adam úshin jaıyp qoıǵan kór­mesi dep biledi. Ǵylym Adamdy jaratqan uly Danalyq Iesi emes, tabıǵat deýden, tabıǵattaǵy evolıýsııa deý­den tanatyn emes. Din ony joqqa shyǵarady. «... Ol Adamdy áýel basta laı-balshyqtan jaratty» (Quran. Sájde súresi). «Sosyn bel sýynan qoıý qandy jaratyp, qoıý qannan bir bólek etti jaratyp, bir bólek etten súıekterdi jaratyp, bul súıekterge et qaptadyq. Sonan soń, oǵan jan kirgizip, áýel bastaǵy bir tamshy bel sýynan – nutfadan bútindeı basqa bir jandy paıda ettik» (Quran. Momyndar súresi) Osynaý ana qursaǵynda Adamnyń bir tamshy u­ryqtan qalyptasý úderisin Quran qalaı baıandasa sonyń qanshalyqty dál ekenin búgingi damy­ǵan zamanaýı tehnologııa solaı dáleldep berdi. Zamanaýı tehnologııa sondaı-aq bir tam­shy shaý­qat er adam aǵzasynan atylyp shyǵyp, ana qur­saǵyna engennen keıin analyq jasýsha-ju­myrtqaǵa jetkenshe mıllıondaǵan spermatozoıd jolda qyrylyp, onyń tek bireýi ǵana analyq jasýsha-jumyrtqa saýytyn buzyp, ishine enetinin kórsetip otyr. Analyq jasýsha-ju­myrt­qa saýytyn buzǵansha spermatozoıd po­shy­my basy doǵal quıryǵy súırik keledi. Onyń do­ǵal basy ekpinmen kelip analyq jasýsha-ju­myrt­qa qabyr­ǵa­syna soǵylǵanda saýyt jary­lyp, spermatozoıd ishke enedi. Quıryǵy syrtta qalady. Sóıtse onyń quıryǵy jyldamdyq úshin ǵana kerek bolǵan eken. Osylaı taza ınjenerlik tásil arqasynda ishke engen atalyq jasýsha ana­lyq jasýshamen tabysyp, embrıonǵa aınalady. Embrıon analyq jáne atalyq tek – kod saq­tal­ǵan qoıma derlik. Embrıon paıda bola saly­sy­men jatyrǵa qaraı qozǵalady. Ony kim qoz­ǵaı­dy? Eshkim bilmeıdi. Qozǵalyp baryp jatyrǵa engen embrıon jatyr qabyrǵasyna jabysady. Sodan keıin mıllıondaǵan jasýshalar embrıon quramyn ósire bastaıdy. Bul úzi­lissiz úderis. Sóıtip, mıllıondaǵan jasýshalar bolashaq adam aǵzasynyń qurylys materıalyna aınalady. Adam aǵzasyn qalyptastyrý tynym­syz júrip jatady. Quranda aıtylǵandaı, aldymen paıda bolatyn adam aǵzasynyń negizgi qurylys ma­te­rıaly – uıyǵan qan. Uıyǵan qannan et pen súıek jasalynady. Súıekke et qaptalady. Qury­lys­tyń bir ereksheligi, bul jerde jumysshy qoly joq. Bolashaq Adamnyń negizgi qurylys mate­rıa­ly, ıaǵnı kirpishi – jasýshalar. Jasýshalar óz­derin ózderi tynymsyz qurastyrýǵa kirisedi. Ári jumysshy, ári kirpish rólindegi jasýshalar kún­diz-túni tynym tappaı­dy. Tynym tappaıtyny uly Jaratýshynyń jobasy – adamnyń ana qur­sa­ǵynda qalyptasý merzimi shekteýli. Odan keıin ol jaryq dúnıege shyqpaq. Al, ata-ana bolsa náres­te­niń ana qursaǵynda qalyptasý barysynan ha­bar­syz. Ana bul kezde tatymdy as qabyldap otyr­sa ǵana bolǵany. Qalǵany Jaratýshy yr­qyn­da. Uıyǵan qannan Adam aǵzasyn tolyq shy­ǵarý sol qudirettiń qolynda. Adamǵa tirshilik etýge qajetti múshelerdiń bárin Jaratýshy 9 aı 9 kún ishinde daıyn etedi. Adam aǵzasyndaǵy eń kúrdeli apparat – mı. Zamanaýı tehnologııa kór­set­kendeı, onyń ishki konstrýksııasy tym kúrdeli. О́ıtkeni, mı erteń kúrdeli oılar qaınap jatatyn zerdeniń qara qazany bolýǵa tıis. Bolashaq adam osylaı qalyptasa bastaıdy. Adam Jer betinde kún kórý úshin oılaýy kerek, kórýi kerek, júrýi kerek, estýi kerek, tamaq­tanýy kerek, ıis sezýi kerek. Urpaq jalǵas­tyrýy kerek. Jaratýshy son­dyq­tan adamdy jo­balaǵanda osy fýnksııalardy atqaratyn múshe­lerdi jobalaǵan. Adam aǵzasy ınjenerlik turǵydan da, estetıkalyq turǵydan da minsiz. Mysaly, asqazanǵa jetkenshe asty un­taý kerek, sol úshin adamǵa tis berilgen. As as­qazanǵa túskesin qorytylýy kerek. Oǵan qyshqyl quıý kerek. Osy maqsatta ót jaratylǵan. As­qa­zan­da qorytylǵan as baýyr arqyly qanǵa aı­nalyp, ol qan búkil aǵzadaǵy jasýshalarǵa qo­rek tasy­mal­daýy kerek. Al, qandy búkil aǵzaǵa aıdap tura­tyn kompressor qaıda? Uly ınjener – Jaratý­shy o jaǵyn da qarastyrǵan. Nátı­jesin­de ómir­ge tańǵajaıyp apparat júrek kelgen. Qara­paıym qısynǵa salsaq júrek alyp shahardy aýyz sýmen qamtamasyz etip turǵan kompressor-stansa qyzmetin atqarady. Qala salarda ın­jener-jobalaýshylar qalaı bárin al­dyn-ala josparlasa, adamdy jobalaǵan Jara­tý­shy da bárin aldyn-ala rettegeni kórinip tur. Toqtaýsyz soǵyp turatyn júrektiń qysymy­men búkil Adam denesindegi jasýshalardy qorek­tendirip, tiri kúıde ustap turatyn qan ekenin bilemiz. Biraq biz sol qan aınalyp turatyn kanaldar – kúre tamyrlar men kapıllıarlardyń da qalaı jasalynatynyn bilmeıdi ekenbiz. Zamanaýı tehnologııa arqasynda bildik. Uzyndyǵy ondaǵan myń kılometrdi quraıtyn qyldy­ryq­taı kapıllıarlardy da Adamdy qurastyrý kezinde tynymsyz jasýshalar qalyptastyrady eken. Jumysshy jasýshalar ózderin-ózderi búkil adam aǵzasyn bastan-aıaq shyrmap, qamtyp jatqan tútikshelerge aınaldyrady eken. Ana qursaǵynda bir túıir tamshydan on eki múshesi túgel náreste paıda bolǵanǵa deıingi prosess – aqylǵa syımaıtyn qubylys. Bul prosess 4 aıǵa jetkende nárestege jan bitedi. 1 aı tolǵanda bolmaǵan jan, 2 aı tolǵanda bolmaǵan jan, 3 aı tolǵanda bolmaǵan jan, 4 aı tolǵanda qaıdan paıda boldy? Jan! Ol ne? Ony jatyr ishine kim kirgizdi? Oǵan deıin qımylsyz, jansyz jatqan náreste jan bitkennen keıin qımyldaı bastaıdy. Qasıetti kitaptar jandy adamnyń aýzyna Alla úrlep engizedi deıdi. Jan tabıǵatyn adamzat aqylgóıleri ár zamanda árqıly túsindiripti. Alaıda, onyń shyn jumbaǵyn sheshken Adam bolǵan emes. Jan jumbaǵynyń sheshýi bir Allanyń ǵana qolynda bolýy múmkin. Jaratqan Ie sondaı-aq Jer betine qansha Adam kelse olardyń árqaısysyna sonsha bir-birine uqsamaıtyn túr beripti. Taǵy da tań qalasyz. Netken fantazııa! Tipten, Adam­nyń saýsaq syzyqtaryna deıin birin-biri qaıta­la­maıdy. Netken sheksiz dızaınerlik sheberlik! Tań qala beremiz, óıtkeni bizge bul qudiretti túsiný qıyn. Bir aqylgóı: «Adam óz-ózin tú­sin­se, búkil ǵalamdy túsinedi» degen eken. Ras. Adam aǵzasyna qatysty taǵy bir mysal. Adamnyń as qabyldaıtyn aýzy men nájis shyǵaratyn músheleri alshaq ornatylǵan. Eger, adam bolmysy kórsoqyr tabıǵattyń kúshimen jaratylǵan bolsa, ol seniń estetıkańdy neǵyl­syn. Bir-birine qarama-qarsy osy eki músheni bir jerden shyǵarýy da múmkin ǵoı. Sanasyz ta­bı­ǵatqa báribir emes pe? Biraq, sanaly Jara­týshy úshin báribir emes. Sanaly Jaratýshy sondaı-aq suńǵyla kóregen. Bolashaqtyń bárin boljaǵan dana. Atalǵan kereǵar eki músheni bir-birinen al­shaq ornalastyryp, bólý arqyly Uly Jaratý­shy bolashaq Adamǵa, onyń estetıkalyq sezimine shynaıy qurmet bildirgen. Jaratýshy Adam­nyń tynys jolyna fıltr – súzgi ornatqan, sol arqyly ókpege ótetin aýa tazalyǵyn qam­ta­masyz etken. Bizdiń minsiz tirshilik etip, azapsyz ómir súrýimiz úshin Jaratqan Iemizdiń aldyn-ala jasaǵan qamqorlyqtary ushan-teńiz. Biz sonyń tek birnesheýin ǵana sanamaladyq. Taǵy bir mysal, jilik pen jilik bir-birin qajamas úshin býynǵa suıyq maı quıylǵan. Taza ınjenerlik logıka! Tirshilikte kezdesetin ártúrli ju­­mystardy atqarýǵa ıkemdi bolý úshin qol­daǵy bes saýsaq bir-birine tutasyp jabysyp tur­maýy kerek. Qazirgi tehnologııa saýsaqtar­dyń alǵashynda ózara bir-birine jabysyp bitetinin kórsetip otyr. Merzimi tolǵanda saýsaq­tar­dy tutastyryp turǵan et-jasýshalar ózdigi­nen ólip, barmaqtardyń arasy ashylady eken. Jaratýshynyń Adamǵa jasaǵan qamqorlyǵy esepsiz. Jer betinde Adam ushyraıtyn keselderge de qarsy shıpany Jaratýshy Adam aǵ­zasyna aldyn-ala engizip qoıǵan. Ony biz ımmýnıtet deımiz. Sol ımmýnıtettiń arqasynda adam aǵzasyndaǵy saý jasýshalar syrqat ákel­gen vı­rýs­tarǵa qarsy maıdan ashady. Syrqatpen shaı­qas kádimgi eki jaqtan da qyrýar ásker qatysqan qan maıdanǵa uqsaıdy. Saý jasýshalar syrttan kelgen basqynshy-vırýstarmen ólis­peı-beris­peı maıdandasady. Adam aǵzasy aqyry áýpi­rim­dep keseldi jeńip shyǵady. Ol úshin aǵza saý bolýy kerek. Al biz bolsaq, salamatty ómir sú­rip, aǵzamyzdyń ál-qýatyn arttyrýdyń ornyna araq iship, temeki tartyp, esirtki ıiskep baıǵus organızmdi únemi ýlap, álsiretip áýremiz. Adam jobasyn júzege asyrýda eń basty kúrdeli jumys – mı qurylysy bolǵan tárizdi. Biraq, Jasaǵan Ie úshin qıyn nárse joq. Mıl­lıon­daǵan jasýshalar Qudaıdyń qudiretimen bolashaq Adamdy basqaryp turatyn ortalyq apparat – mı qurylysyna kirisedi. Mı asa kúrdeli kombınasııalardy atqaratyn quramy da, qu­rylysy da, jumys isteý tásili de tek bir Alla­ǵa aıan álemdegi balamasy joq qupııa qubylys. Biraq, ony da Allanyń ámirimen mıllıondaǵan jasýshalar qurastyrady. Jasýshalar kúndiz-túni tynym tappaı qımyldap ózara baıla­nys­qan mıllıondaǵan túrli talshyqqa aınalyp ǵa­lam ǵajaıyby adam mıynyń kúrdeli kons­trýk­sııasyn óredi. Týra órmekshideı óredi. Mı qu­rylysy neǵurlym kúrdeli bolǵan saıyn ol bolashaqta soǵurlym kúrdeli máselelerdi sheshe alatyny belgili. Taýrat «Qudaı Adamdy ózine uqsas jaratty» dese, Quran «Alla ýahı etken kitaptarǵa senińder» deıdi. Endeshe, «Allanyń Adamdy ózine uqsas etip jaratqanyna» senemiz. Oǵan birde-bir kórneki dálel – mı. Mı arqasynda adam da Alla tárizdi jasampazdyqpen aınaly­sa­dy. Mı arqasynda sana óziniń Jaratýshysyn tanýǵa umtylady. Bıik Sana ǵana Jer betinde sanaly tirlik ıesin týdyrýy múmkin. Sanasyz tabıǵat sanaly Adamdy týdyrdy degen qısynǵa qalaı senemiz?! Aınalyp kelgende Adam Jaratqan Ieniń Jer betindegi eń kúrdeli de basty jobasy. Oǵan úńiler bolsańyz, tereńine kóz jetpes shy­ńy­raý­dy kóresiz, ushan-teńiz qupııany sezesiz. Baıqap otyrǵanyńyzdaı, biz bul ómirge óz erkimizben kelmeppiz. Bizdi ákelipti. Qandaı túrde ákeldi, pesheneńe qandaı taǵdyr jazyldy. Ol da seniń erkińde emes. Sen turmaq, seni ómirge ákelgen ata-anańnyń da erkińde emes. Sonda kimniń erkinde? Meniń bolmysym, taǵdyrymnyń erki kimniń qolynda bolǵany? Bul suraq árbir oıly Adamnyń aldynan shyǵary haq. Ana qursaǵynan ajyraǵan sátte bizdi úreı bılep, baqyryp-shaqyryp dúnıege kelemiz. Bu Dúnıe tabaldyryǵyn attaı bere záremiz ushyp, aıǵaıǵa basamyz. Buǵan taǵy da tań qalýymyz kerek. Nege náreste týa salyp aıǵaı saldy? Nege ishte jatyp aıǵaı salmady? Álde, bul aıǵaı beımálim jat dúnıeden náresteniń úrkip-sho­shýy ma? Álde ana qursaǵynan ajyrap, panasyz, jal­ǵyz qaldym dep qorqýy ma? Álde as qabyldap turǵan kindiktiń kesilýimen «ash qalatyn bol­dym!» dep aldyn-ala baıbalam salýy ma? Shy­ryldaýymyzdyń sonda sebebi ne? Al endi aýyzyńyzǵa emshek úrpi tıdi eken, jalmańdap eme bastaısyń. Oý, buny saǵan kim úıretti?! Oǵan deıin sen qorekti tek kindik arqyly alyp kelip ediń ǵoı?! Iá, suraq kóp. Sonyń biri ana omyraýynda súttiń paıda bolýy. Qyzyl qannan appaq sút ajyratqan ol qandaı ǵajaıyp apparat? Ol sút jasaǵysh apparatty ana omyraýyna kim ornatty? Qandaı maqsatpen ornatty?

Smaǵul ELÝBAI.

(Jalǵasy bas)