– Elimizde mindetti medısınalyq saqtandyrýdyń engizilýine eki aıdan az ýaqyt qaldy. Bul júıeniń qazaqstandyqtarǵa bereri ne dep oılaısyz? – Meniń oıymsha, bul reforma tek medısınaǵa emes, ózge salalarǵa da, sonyń ishinde qarjy sektoryna da ózgerister ákelmek. Oǵan qosa, mindetti saqtandyrýdy densaýlyq saqtaý júıesin damytýǵa serpin beretin tamasha múmkindik dese de bolady. О́zderińiz bilesizder, qazir Qazaqstanda bilim, mádenıet sektory syndy medısına salasy da memleket tarapynan qarjylandyrylady. Degenmen, azamattardyń óz qaltasynan shyǵaratyn shyǵyny da az emes. Naqtyraq aıtqanda, búginde densaýlyq saqtaýǵa bólinetin qarjynyń 37,5 paıyzy turǵyndardyń jeke qaltasynan eken. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy bul kórsetkishti 20 paıyzdan asyrmaýdy usynady. Al mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý osy jaǵdaıdy birtindep ózgertýi tıis. Júıe engizilgennen keıin densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrýdaǵy bıýdjetke túsetin salmaq azaıady. Bolashaqta osy júıeniń arqasynda jaýapkershilik memleket pen turǵyndar jáne jumys berýshiler arasynda teńdeı bólinedi. Álbette, bul bir kúnde bite qoıatyn sharýa emes. Júıe enýiniń endigi bir jaqsylyǵy, qaltasynan jarna aýdaryp otyrǵannan keıin jumys berýshiler de, jumyskerler de óz taraptarynan densaýlyq saqtaý júıesine qoıatyn talaptaryn kúsheıtedi. Bul óte jaqsy nárse. Sebebi, pasıent birtindep klıentke aınalady, al medısına mekemeleri klıentten aırylýdyń paıdasyzdyǵyn uǵynyp, ár emdelýshige jiti nazar aýdaratyn bolady. Bul da kóp ýaqytty qajet etetin kúrdeli prosess. Mysaly, meniń elimde mindetti saqtandyrýdyń engizilgenine talaı jyldar ótse de, áli jetildirilýde. Qansha degenmen, adam aqsha tólegennen keıin onyń óteýin suraıdy. Jańa júıe engizilgennen keıin densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrýdan medısınalyq qyzmet túrlerin satyp alýǵa kóshýge talpynys jasalady. Iаǵnı, medısınany Qazaqstandaǵy sııaqty jyl saıyn josparly túrde qarjylandyryp otyrǵannan eshteńe ózgermeıdi, básekelestik artpaıdy. Al medısınalyq qyzmetterdi satyp alǵanda básekelestik damıdy, jekemenshik klınıkalardyń medısınalyq kómek kórsetýge kóbirek qatysýyna jaǵdaı jasalady. Túptep kelgende, osynyń bári medısınalyq qyzmet sapasynyń artýyna jáne densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligin kúsheıtýge yqpal etpek. – О́zińiz júıe engizilgen soń ondaǵy úderister jyldarǵa sozylatynyn aıtyp otyrsyz. Jalpy, keleshekte qandaı qıyndyqtar týyndaýy múmkin? – Mindetti saqtandyrý júıesine kóshý kezeńiniń mańyzy óte zor. Qatelespesem, Qazaqstandaǵy medısına uıymdary ár jyldyń basynda dári-dármek satyp alýǵa jáne basqa maqsattarǵa bólinetin qarjynyń 30 paıyzǵa jýyǵyn avans retinde alady. Jalpy, mundaı tájirıbe Qazaqstannan basqa elderde joq. Al mindetti saqtandyrý júıesi engennen keıin avanspen qamtamasyz etý múmkindigi bolmaıdy. Sebebi, qarjy qorǵa birtindep túsedi. 2018 jyldyń qańtaryna deıin qor osy 30 paıyz avansty jınaqtap úlgermeıdi. Mindetti saqtandyrý engizilgennen keıin emdeý mekemeleriniń aınalymynda jalaqy tóleýge, qajetti dári-dármekter men quraldardy satyp alýǵa jetetin qarajat bolýy kerek. Medısına uıymdary ekonomıkalyq aǵza retinde durys jumys isteýi úshin aınalymda aqsha ustap, óz shyǵyndaryn josparlaı bilýi tıis dep oılaımyn. Sondaı-aq, mindetti saqtandyrý qarapaıym halyqqa da belgili bir jańa mindetter júkteıdi. Álbette, salyqtyń jańa túrine eshkim qýana qoımaıdy. Kópshiliktiń narazylyq tanytatyny da zańdy. Degenmen, jurtshylyq medısınalyq saqtandyrýdy mindetteme dep qana qabyldamaı, sol arqyly ózderiniń belgili bir quqyqtarǵa ıe bolatynyn, densaýlyq saqtaý júıesi men qyzmet kórsetý sapasynyń birtindep jaqsaratynyn da eskergeni jón. Al eger osy úlginiń ózderine jaqsy bolatynyn uǵynyp, odan eshkim boı tartpasa, halyq ta, tutas memleket te paıdasyn kóredi. – Saqtandyrýdyń qazaqstandyq úlgisi qaı elderdiń tájirıbesine súıenip jasaldy? – Qazaqstandyq saqtandyrýdy naqty bir eldegi júıeniń kóshirmesi deý durys emes. Sebebi, ár eldiń eshkimge uqsamaıtyn ózindik erekshelikteri bolady. Saqtandyrýdyń qazaqstandyq úlgisi qazir Ortalyq jáne Shyǵys Eýropada paıdalanylyp júrgen júıege jaqyn. Sebebi, bizdiń bárimiz Semashkonyń júıesinen shyqtyq (densaýlyq saqtaýdyń keńestik úlgisi). Bul elderdiń bárinde Qazaqstandaǵy sııaqty biryńǵaı tóleý úlgisi paıdalanylady. Al halyqtyń ekonomıkalyq belsendiligi tómen toby memleket tarapynan saqtandyrylady. Bul bizdegi júıeniń Batys Eýropa elderinde qoldanylatyn saqtandyrý úlgisinen basty ereksheligi. О́ıtkeni, «otbasylyq» saqtandyrýǵa negizdelgen batysta otbasynyń ózge múshelerin saqtandyrýmen otaǵasy qamtamasyz etýi tıis. Degenmen, munda da saqtandyrýdyń aralas júıeleri baryn moıyndaý kerek. Ortalyq jáne Shyǵys Eýropada biryńǵaı tóleýshi – qormen qatar, jeke saqtandyrý da bar. Menińshe, kóptegen elderde turaqtylyǵyn dáleldegen, eń damyǵan densaýlyq saqtaý júıesi osy. Sondyqtan, osy úlgini tańdap alǵan Qazaqstan qatelesken joq dep oılaımyn. Onyń artyqshylyǵy nede? Biryńǵaı satyp alýshy, ıaǵnı qor medısınalyq qyzmetterdi satyp alý men jarna jınaýdyń birtutas tártibin jasaıdy. Biraq qor qarjyny ózi jınamaıdy. Jarnany jınaıtyn uıym quryp jatýdyń da qajeti joq. Jarna jınaý mindetin «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasy atqarady. Al ony Memlekettik kirister departamenti qadaǵalap otyrady. Endeshe, aqsha rásýa bola ma dep alańdaýdyń qajeti joq. Sondyqtan, Qazaqstan saqtandyrýdyń eń tıimdi úlgisin tańdap aldy deýge tolyq negiz bar. Lıtva da osy biryńǵaı tóleýshi júıesimen jumys isteıdi. Bizde halyqtyń jeńildigi bar sanatyna jatatyn 55 paıyzǵa jýyǵy úshin jarnany memleket tóleıdi. Taıaýda bolǵan jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys lıtvalyq saqtandyrý úlgisi úshin úlken synaq kezeńi boldy. Ekonomıka quldyraǵan kezde dál osy model óziniń turaqtylyǵyn, tózimdiligin dáleldedi. Onyń bir sebebi – memleket áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan azamattar úshin jarnany eki jyl burynǵy ortasha jalaqyǵa baılanystyryp tóleıdi. Jalpy, bul tásildiń jaqsy tustary óte kóp. Birinshiden, memleket jarnasy belgili bir ındıkatorǵa negizdelgen. Iаǵnı, jeńildigi bar sanattaǵylar úshin bólinetin qarjyny josparlaǵanda eshkim ony qoldan azaıta almaıdy. Ekinshiden, onyń sıklge qarsy áseri joǵary. Memleket tóleıtin jarnalar eki jyl burynǵy jalaqyǵa negizdelgendikten, ekonomıka tómendep, halyqtyń tabysy men jarnasy azaıǵan kezde memlekettiń jarnasy sol kúıinde qalady. Bul júıeni tyǵyryqtan alyp shyǵýǵa, tym bolmasa daǵdarystyń keri áserin tómendetýge kómektesedi. Osy tetiktiń arqasynda DSU Lıtvanyń saqtandyrý úlgisin óte joǵary baǵalap, ony ózge elderge úlgi retinde usyndy. Qazir Slovenııanyń da osy júıege uqsas saqtandyrý úlgisine kóshýdi josparlap otyrǵanyn bilemin. Sondyqtan, atalǵan tásildi tańdap alǵan Qazaqstan da syn sátte saqtandyrý júıesiniń turaqtylyǵyn osylaı qamtamasyz ete alady dep oılaımyn. – Jańa reforma tabysty bolýy úshin memleket pen halyq ne isteýi kerek, shamamen qansha ýaqyt qajet bolýy múmkin? – Mindetti saqtandyrý júıesine enýdi bir ǵana áreket dep emes, tutas bir úzdiksiz júretin prosess dep qaraǵan jón. Bizdiń elde saqtandyrý zańyna qansha ózgeris engizilgenin saýsaqpen sanap taýysa almaısyń. Sondyqtan, onyń árdaıym jańaryp, jańa kiltıpany paıda bolyp otyratyn turaqty prosess ekenin uǵyný kerek. Saqtandyrý júıesin Qazaqstanda da birneshe aıda engizdik, bitirdik, boldyq deý múmkin emes. Ol aıaqtan turýy úshin eń kemi bir jarym jyl ýaqyt qajet. 2017 jyldyń shildesi men 2018 jyldyń sońyna deıingi aralyq kezeńniń mańyzy óte zor. Sebebi, densaýlyq saqtaý salasy osy kezeńde qoldanystaǵy eski júıeden qarjylandyrýdyń jańa úlgisine kóshedi. Kedergilerge qaramaı bul prosesti úzdiksiz, toqtaýsyz júrgizý qajet. Onyń ústine, qazir zańǵa ózgerister engizilip, jarna mólsheri tómendetilip jatyr. Qor buryn josparlanǵan mólsherde qarjy jınaı almaıdy. Sondyqtan, osy ótpeli kezeńde jumysty durys uıymdastyrýdyń mańyzy zor. Jáne buǵan qor men Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ǵana emes, ózge mınıstrlikter de, Úkimet te jaýapty. Sebebi, bul kóptegen uıymdar men vedomstvolarǵa qatysty keshendi reforma. Memlekettiń baılyǵy – adam. Al adam aýyrmaı turmaıdy. Halyqty sapaly medısınamen qamtamasyz etý úshin jańa júıeni durystap iske qosý, onyń mańyzdylyǵyn túsiný asa qajet ekenin aıtqym keledi.
Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»