DÚBIRGE TOLY DÚNIE

IаNÝKOVICh PEN TIMOShENKONYŃ BIRI – PREZIDENT Ýkraınadaǵy prezıdent saılaýy jurt kútkendeı boldy. Birden eshkim basym daýys jınaı almady, aqtyq aıqas ekinshi týrǵa qaldy. Onda alǵashqy týrda kóbirek daýys alǵan Aımaqtar partııasynyń kósemi Vıktor Iаnýkovıch pen qazirgi premer-mınıstr Iýlııa Tımoshenko kúreske shyǵady. Alǵashqy týr­dyń basty ná­tı­jesi – ol qazirgi prezıdent Vık­tor Iýshen­konyń eldiń saıa­sı are­na­synan ketkeni. Ol endi úlken saıa­­sı oı­ynǵa qo­syl­maı­dy, saıa­­sı ál­eýe­tin ta­ý­ysty deýge bolady. Alǵashqy týrda prezıdent saılanbaǵanmen, bul eldegi saıası kúshterdiń ara salmaǵy aıqyndalyp otyr. Al ekinshi týrda olar naqtylana túsedi. Sóıtip, 35,36 paıyz da­ýysqa ıe bolǵan Iаnýkovıch óziniń negizgi qarsylasy Tımoshenkodan on paıyzdan asa alǵa ozyp ketti. Jaı qısynǵa salǵanda, mundaı aı­yrma­shy­lyq­pen ekinshi týrda jeńiske jetýge tıis. О́ıtip kesip aıtýǵa áste de bolmaıdy, deıdi sarapshylar. Ol sózdiń de qısyny bar. Endi másele bulardan basqa úmitkerlerge daýys bergen saı­laýshylardyń kelesi týrda kimge yqylasy aýatynynda bolyp tur. Bylaısha aıtqanda, sol da­ýystar saýdaǵa túspek. Iá, saýdaǵa túspek. Ol saýda qyzyp ta ketti. Sońǵy beldesýge shyq­qan­dar qa­lys qalǵan úmitkerlerdi, olardyń saılaýshylaryn óz jaqtaryna shyǵarý úshin jantalasyp jatyr. Alǵashqy týrda, ásirese, Ser­geı Tıgıpkonyń 13 paıyz jınap, úshinshi oryn alǵany atap aı­tar­lyq. Bul saılaý Tıgıpkony eldiń jetekshi qaıratkerleriniń qa­taryna qosty. Kelesi týrda onyń kimdi qoldaıtyny, bálkim, saı­laý­dyń taǵdyryn sheshýi de múmkin. Burynǵy spıker Arsenıı Iаsenıýktiń 7 paıyzdaı daýys jı­nap, tórtinshi oryn alǵanyn jurt jeńiliske balaýda. О́ıtkeni, ol bu­rynǵy prezıdent V.Iýshenkonyń adamy bolatyn, onyń jaqtastary oǵan qoldaý kórsetýge tıis edi. Al 5,45 paıyz jınaǵan Iýshenkonyń ózi de abyroı-bedelden aıryl­ǵa­nyn, dáýiriniń ótkenin mo­ıyn­damasqa amaly qalmaı otyr. Aqtyq shaıqasqa shyqqan eki úmitkerdiń ózderi de, onyń adam­dary da jeńiske jetetindikterine senimdi, tipti bolmaǵanda jurtqa solaı kórinýde. Oppozısııada bolǵan Iаný­ko­vıchtiń bılikti qalaı synasa da jóni bar: olar elde úlken qı­yn­shylyqtar tý­ǵyzdy, kóptegen qa­telikter ji­ber­di. Bul jurt­tyń kóz aldynda. Mundaı qa­te­lik­terdi qaıtalamaımyn, deıdi Iаný­kovıch. Oǵan biraz jurt ılanady. Iýlııa Tımoshenkonyń sózden, ýádeden tosylmaıtyny belgili. Eldi eýropalyq demokratııaǵa jetkizetinin taǵy da qaıtalap, qarsylasynyń atyna qara kúıe jaǵýdan jalyǵar emes. Demo­kra­tııalyq kúshter ózin qoldaıtyn bolady deıdi. Rasynda, buryn basqaǵa daýys bergender endi kimdi qoldaıdy? Kesip aıtý qıyn. Tımoshenko eger Tıgıpko ózin qoldap, ózi jeńiske jeter bolsa, oǵan úkimet tizginin ustatatynyn jasyryp otyrǵan joq. Ashyq kelisimge barar bolsa, Tıgıpkonyń qaıratkerlik bede­line nuqsan. Al Tımoshenko je­ńilip qalar bolsa, onda tipti mas­qara. Kúni keshe birde dos, birde qas bolǵan Iýshenkonyń saılaý­shy­lary endi Tımoshenkony qol­daıdy deýge de senbeıtindeısiń. Biraq olardyń ata jaýdaı sanal­ǵan Iаnýkovıchke daýys berýi de qıyndaý. Baǵany bazar aıtady de­gendeı, kózqarastyń saýdaǵa tús­ken zamanynan bárin kútýge bo­la­dy. Buryn kóbirek aıtylyp, ne­gizinen jurtqa belgili bolǵan­dyq­tan da, biz úmitkerlerdiń saıası baǵyttaryna toqtalmaı, olardyń ishki qurylymdyq talasyna kóbirek kóńil bólip otyrmyz. Shyn máninde dál qazir Tımo­shenkonyń batysshyldyǵy men Iаný­kovıchtiń reseıshildiginen bu­ryn, kúres taǵdyryn saılaý kezindegi daýys saýdasy sheshpek. Qalaı degende de, 7 aqpanda ýkraındar jańa prezıdentin ataıdy. Sol oqıǵa dostas elde yntymaq ákelse eken deısiń ǵoı. Biraq saılanatyn adam (Iаnýkovıch pen Tımoshenkonyń biri) kóńil­degi kúdikti óshire qoımaıdy. KEDEI ELGE QIYNDYQTAR QATTYRAQ TIEDI Gaıtı Res­pýb­lı­kasyndaǵy jer silkinisiniń saldary kimniń de bolsa júregin syzdatady. Telearnalardaǵy reportajdardan onyń sumdyq apat­tyq sıpatyn ǵana kórip qoımaısyń, kedeı elge mundaı apattyń zardaby da kúshti bo­latynyn ańǵarasyń. Rıhter shkalasy boıynsha jeti bal­ldyq alǵashqy dúm­pý­den ke­ıingi kó­ri­niske qaraǵanda, su­rapyl soǵys bolyp ótkendeı. Kóp jerde mundaı deń­geı­degi jer silkinisi bolyp jatady. Sirá, saldary dál osyndaı bola qoımas. Klımattyń jy­lylyǵyna da baılanysty shyǵar, qurylys salǵanda, munda seıs­mı­kalyq talap múlde eske­ril­meıtin sııaqty. Jaı pana ǵana úshin salyna salatyndaı. Kóp­te­gen úıler túgel­deı úıindige aı­nalǵan. Al aman qalǵan halyq dalada qalǵandaı. Qýatty elde mundaı bolmas edi, deıdi aqparat quraldary. Úkimet halyqqa kómekke keler edi. Qaı jerde de mundaı apatta sol úki­mettiń de qoly qysqa bola­ty­ny­na qaramaı, qýatty eldiń múm­kin­digi kóbirek. Halqyn dalaǵa tas­ta­maıdy. Al munda panasyz qalǵan halyq bárine zárý: jatyn orynǵa da, tamaqqa da, tipti ishetin sýǵa da. Syrttan kelgen kómekke talasqan halyqty kórgende, júregińdi ustaısyń: adamnyń birin-biri aıaı­tyn túri joq, kúshtisi tartyp jeı­di. Jetip tursa, olaı etpes edi ǵoı. Bul elde qazir qys bol­­ǵanymen, mundaǵy aýa-raıy basqa jer­lerdegi jazdaǵydaı. Sony kó­rip, muny da qudaıdyń qarasqany shyǵar-aý deısiń. Dál osyn­da­ǵy­daı apat sýyq aımaqta bolsynshy, qansha adam úsip óler edi. Al bul eldiń tabıǵaty ǵajap, adam úshin jumaq derlik. Sonda da halqy kedeı. Oǵan basty sebep – ondaǵy bılik júıesiniń halyqqa jattyǵy. Búkil álemdi shýlatqan jaýyz dı­ktator Dıývaleniń Gaıtı halqyn 30 jyl sansyratyp bılep, onyń ketkenine de shırek ǵasyrdaı ótkenine qaramaı, odan ke­ıingi tóńkerister men dıktatýralar da halyqqa esh nárse ákelgen joq. Qaı­ta osyndaǵy saıası tartystar men qaq­ty­ǵys­tar­dan ha­lyqty qor­ǵaý úshin BUU mun­da óziniń 9 myń bi­tim­gerlik kúshin, eki myńnan astam bas­qadaı qyz­­­met­ker­lerin us­tap kelgen. Búgingi ap­at­ta halyqqa kómekke kelgen de al­dymen sol BUU-nyń adamdary boldy. Gaıtı – aral­dary shaǵyn el. Jer kólemi 27,7 myń sharshy shaqyrym ǵana. Osy­naý shaǵyn aýmaqta 9 mıllıonǵa tarta halyq turady. Kópshiligi – joq-jitik. Tabıǵı apatqa ke­zik­kende, úki­met­tiń dár­men­siz­digine ashynǵan ha­lyq osyndaı qıyn-qystaý kezde de boı kórsetip qoıdy. Sol qıyn­dyqty paıda­la­nyp, qylmystyq toptar da batyl áreketterge baryp otyr. Olar ıesiz qalǵan úılerdi tonap, dú­ken­derge, basqadaı azyq-túlik saq­ta­latyn oryndarǵa shabýyl jasaǵan. El qýatty, bılik myq­ty bolyp, ha­lyq arqa sú­ıeı­tindeı bolsa, mundaıǵa jol berilmesi de anyq. Sóıtip, tabıǵı apattyń sal­da­ryn bul eldegi saıası júıe de ózin­she eseleı túskendeı kórinedi. Aq­parat quraldarynda qaza tap­qan­dar sany týraly ártúrli sandar alǵa tosylady. Bireýler 70 myń dese, bireýler sharyqtatyp 200 myń­ǵa aparady. Al árqalaı ja­ral­anǵandar, jalpy zardap shek­kender sany tym kóp ekenine jurt daýlaspaıdy. Halyq qasireti qashan da or­taq. Gaıtı halqyna túsken qa­siretke búkil álem jurtshylyǵy ortaq­ta­syp jatyr. Telear­na­lardan jer-jerden jetip jatqan qaıy­rym­dylyq kómekti kórip, jalpy aq­parattan aýqymdy is­terdiń atqa­­rylyp jatqanyn estip, júrek syzdaýy báseńsip, kóńil ıman­dylyq sezimge oıysady. Adamnyń adamǵa meıirimi tógile berse eken-aý deısiń. Qasirettiń de sabaǵy bar. Son­daı jaǵdaı kimniń basyna tús­peıdi. Qudaı saqtasyn, aıtyp kelmeıtin sondaı apat kezige qalsa, oǵan daıyndyǵymyz qandaı de­gen oı árqashan ja­dymyzda júrse jón-aý. Mamadııar JAQYP.