Aqtóbe jasyl qala atana ala ma?

Eger Aqtóbe qalasy jasyl jelekke orana almaı dál osy shań-tozań basqan kúı­inde qala berse onyń bolashaǵynyń ke­mel de, kelisti bola qoıýy ekitalaı ekenine shek keltirý qıyn-aq. Árıne, qa­lany kógaldandyrý jóninde qolǵa alyn­ǵan jumystar joq desek, shyndyqqa qı­ıa­nat túsirip alarmyz. Joq emes, bar. Alaı­da, bul istiń tym mardymsyz, bolmashy ekeni de kórer kózge aıqyn kórinip tur. Son­dyqtan da, mundaǵy qorshaǵan ortanyń «ók­pesi ispettes» jasyl jelektiń jaı-kú­ıi men jaǵdaıy óte aıanyshty kórinedi. Osyndaıda Abaı atamyzdyń: «Men kór­dim uzyn qaıyń qulaǵanyn, Bas uryp qara jerge sulaǵanyn. Japyraǵy sar­ǵaı­yp ólimsirep, Baıǵustyń kim tyńdaıdy jylaǵanyn» degen tragedııalyq turǵydaǵy óleń joldary eriksiz eske túsedi. Biz osy ma­terıaldy gazet óndirisine ázirleý ba­ry­syn­da birinshi kezekte Aqtóbede aǵash­ shaǵyn gúl alańdary men baq­tary ne­ge tapshy degen basy ashyq saý­alǵa jaý­ap izdeýge tyrystyq. Ári iz­de­gen­i­mizdi taptyq ta. Mundaı kóńilsiz kó­ri­­nis­tiń oryn alýynyń birinshi sebebi − oblys ortalyǵynda kógaldandyrý má­se­lelerimen aınalysatyn arnaıy maman­dan­dyrylǵan kásiporynnyń bolmaýy desek qatelese qoımaspyz. Sonyń saldarynan memlekettik satyp alý konkýrstarynda kez kelgen kóldeneń kók atty atalǵan is­ke qatysty jumystardy utyp ala beredi eken. Munymen is ońǵa basa ala ma?  Onyń ústine, memlekettik satyp alý kon­kýrstary ótkenshe kóktem shyǵyp, jaz ótip ketedi eken. Sonda munda ne úmit, ne qaıyr? Sondaı-aq, qala bıýdjetinen kógal­dandyrýǵa bólinetin qarjy mól­she­ri­niń azdyǵy da qoldy eriksiz baılap ta­s­taǵandaı kúı keshtiretinin bildik. Son­dyqtan, Aqtóbe qalasyn jasyl jelek­ke aınaldyrý máseleleri taıaýdaǵy kezde óndiristik jáne keshendik kózqaras tur­ǵy­synan qolǵa alynýy qajettigi aıqyn kó­rinedi. Áıtpese, jaz kezderinde qala aý­maǵyn shań-tozańy men borany basyp qal­masyna eshkim kepildik bere almaıdy.  Taǵy bir kózimiz jetken jaıt − oblys ortalyǵy aýmaǵynda kádimgi qara­aǵash­tan ózge tal-terek túrleriniń kezde­se bermeıtini. Ras qaraaǵash shól men qur­ǵaq­shylyqa tózimdi, oǵan tótep bere ala­dy. Alaıda, bıolog-ǵalymdardyń tujy­rym­daýynsha qara aǵashtan taraıtyn ottegi mólsheri ekpeniń ózge túrlerimen salys­tyr­ǵanda múldem az kórinedi. Aqtóbe ob­lystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paı­dalanýdy retteý basqarmasynan alyn­ǵan derekter búgingi kúni qaraaǵash ek­peleriniń basym bóligi qorǵanyshtyq qa­biletinen aıyrylǵanyn kórsetedi. Mundaı teris qubylystyń oryn alýynyń basty sebebi, onyń bıologııalyq jasynyń asyp ketkeninde kórinedi. Naqty málimetke súıensek, qara­aǵash ekpesiniń 70 paıyzynyń otyr­ǵy­zyl­ǵanyna elý jyldan asyp ketipti. Onyń ús­tine, «Murtqa ókpelep júrgende sa­qal shyq­ty» degendeı sońǵy kezde qara­aǵash­tar zııankesterdiń tıgizgen zardabynan da shi­rip, qýrap bara jatqany belgili bolyp otyr. Ásirese, ılmalyq japyraq jegish de­gen pále onyń túbine jetip tynatyn tú­ri bar eken.  Al aǵashtardy saýyqtyryp retke kel­ti­rip turatyn mamandardyń jetispeýi, za­manaýı aǵash otyrǵyzý tásilderiniń qol­danylmaýy, eń bastysy − óńirde agro­bıologııalyq ǵylymdy damytýǵa tı­isti deńgeıde kóńil bólinbeı qalǵany onyń múshkil kúıin odan ári nasharlatyp jibergendeı. Sonyń saldarynan óz­ge aǵash túrlerin jergilikti klımattyq jaǵ­daılarǵa beıimdeý men jersindirý má­seleleri de óz deńgeıinde júrgizilmeı júr deýge bolady.  Ras, joǵaryda atalǵan basqarma bas­shy­sy Nurjan Aqquldyń málimdeýinshe, ob­­lys ortalyǵyn kógaldandyrýdyń is-sharalar jospary jasaqtalǵan. Ári jo­ǵa­rydaǵy tıisti ókiletti organdarmen ke­li­silgen. Soǵan sáıkes qala aýmaǵyna otyr­­ǵyzylatyn kóshetterdiń túrleri men kólemin ulǵaıtý belgilengen. Árı­ne, júzege asatyn bolsa, bul jaqsy jo­ba bolmaq. Sonymen birge, óńirdegi orman tálimbaqtarynda ósiriletin ekpe aǵash­tardyń túrlerinde túrlendirý máselesi oı­lastyrylypty. Qazirgi kezde kó­shet­ter­diń biraz bóligi ózge aımaqtardan jet­kizilip júrgen jaǵdaıda munyń ózi de ıgi istiń bastaýy bolyp qalar edi.  Endigi kezekte áńgimemizdiń basynda aıtylǵandaı oblys ortalyǵyndaǵy tal-terekter nege alasa degen saýal tór­ki­nine boılap kórsek buǵan da jaýap tap­qandaı boldyq. Jýrnalıstik zertteý barysynda aǵashtardyń alasalyǵy fızıkalyq-geografııalyq jáne klı­mat­tyq jaǵdaılarǵa baılanysty bolyp shyq­ty. Bir sózben aıtqanda, atalǵan fak­tordyń aǵashtardyń kókke boı sozýyna oń áserinen góri teris yqpaly molyraq bolyp shyqqany ókinishti-aq. Topyraqtyń gıdro­geo­logııalyq jaǵdaıy jóninde qolda bar de­rekter de osy uǵymnan qashyq ketpeıdi. Eń bastysy − kóńilge jaǵymdy áser týǵy­za almaıtyn osyndaı jaıttardyń áseri­nen otyrǵyzylǵan kóshetterdiń bi­timi men súrektiń tehnıkalyq jaı-kúıi tó­mendep sala beredi eken. Oǵan qosa, qala aýmaǵyndaǵy aýanyń taza bolmaýy, kó­lik­terdiń kóbeıýinen paıda bolatyn kómirqyshqyl gazy mólsheriniń ulǵaıýy da jaǵymsyz ekologııalyq áserdi ulǵaıta túsedi. Taǵy bir jaıt − qalanyń jerasty uń­ǵymalary tal-terekterdi qajetti deń­geıdegi sýmen qamtýǵa sáıkes kelmeıdi. Mundaı jaǵdaıda oblys ortalyǵyndaǵy Aqtóbe sý qoımasynyń sýyn asa tıimdi túrde paıdalaný qajettiligi týyndaıdy. Áıteýir, kóńilge bir medeý tutarlyǵy, osy qoımadan sazdy jáne peschanka sý tapqyshtaryn salý isi qolǵa alynypty. Atalǵan joba Aqtóbe qalasyndaǵy jasyl jelektiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa oń septigin tıgizetinine senim artqymyz keledi.  Oblys ortalyǵyndaǵy ekologııalyq ahý­aldy saýyqtyrýdyń basty jolda­ry­nyń biri onyń aınalasyn jasyl beldeý­men kómkerý bolmaq. Ony qurý boıyn­sha búgingi kúni myń gektar alqapqa zert­teý jumystaryn júrgizý qolǵa alyn­ǵan. Qazir sonyń arasynan orman ósi­­rý­ge qolaıly dep tabylǵan 2000 gek­ta­r­­dan astam alqap anyqtalǵan. Bul is Aqtóbe qalasynyń qorǵanyshtyq-rek­reasııalyq jasyl aımaǵyn qurý jo­ba­sy­nyń bastaýy bolyp otyr. Soǵan saı eki jyl­dyq qara par ádisimen jer ázirleý ju­mys­ta­ry júrgizilýde. Atalǵan jobany úsh kez­eń aralyǵynda aıaqtaý uıǵarylǵan. Son­daı-aq, alǵashqy orman otyrǵyzý ju­­mystary 2019 jyly bastalady dep kútilýde. Búgingi bastalǵan jer daıyndaý ju­mystary osy úlken istiń qarlyǵash-qa­damy dep sanaımyz.  Mine, osyndaı ister nátıjeli bolǵan jaǵ­daıda ǵana Aqtóbe jasyl qala atana alar edi degen oı keledi. Al búgingi ma­te­rıalymyzǵa ózek bolǵan máseleler jer­­gilikti atqarýshy organdar men turǵ­yn­­dardyń nazaryna iligip jatsa, oıǵa al­ǵan maqsatymyzdyń oryndalǵany. Bul ara­­da, turǵyndarǵa ekpin túsirip otyrǵan se­­bebimiz, árbir otbasy óz úıiniń aı­na­la­­s­yna aǵash otyrǵyzýǵa kóńil qoısa, Aq­tóbeniń jasyl qalaǵa aınalý úrdirisi sol­ǵurlym tezirek bolar edi-aý degen oı edi.

Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan»

AQTО́BE