Taǵdyrdyń talaı teperishinen ótip, azat kúnge, ańsarly armanyna qol jetkizgen elimiz úshin búgin asa mańyzdy kún. Búkil Qazaqstan halqy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osydan týra 20 jyl buryn arnaıy Jarlyǵymen bekitilgen ataýly data – 31 mamyrda Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnin atap ótedi.
Onyń ústine, bıyl otyz jetiniń qandy qyrǵynyna 80 jyl tolyp otyr. Bul – qazaq halqynyń bir ǵasyrdyń ishinde ǵana basynan ótkergen alapat zobalańdary men qasiretti kúnderiniń jıyntyǵy. Biz bul kúni eline ólsheýsiz qyzmet etken, biraq totalıtarlyq júıeniń qýǵyn-súrginine ushyrap, jazyqsyz atylǵan, aıdaýǵa túsken asyl azamattarymyzdy, ashtyqtan qyrylǵan mıllıondaǵan bozdaqtarymyzdy aza tutyp eske alamyz, osyndaı zulmattyń endi qaıtyp bolmaýyn tileımiz. О́ıtkeni, bul is júzinde ultymyzǵa kelgen uly jut bolatyn.
Qazaq halqy «Jut jeti aǵaıyndy» dep beker aıtpaǵan. О́tken ǵasyrda «jeti basty jalmaýyz» ispetti aranyn asha kelgen náýbetter halqymyzdy birjola joıyp jiberýge shaq qaldy desek, aqıqattan alystamaımyz.
Alapat apat 1916 jylǵy Ult-azattyq kóterilisten bastaldy. Bodandyq ezgige qarsy bas kótergen halyq aıaýsyz basyp janshyldy. Sonyń saldarynan beıbit aýyldar, beıkúná jandar qyrǵynǵa ushyrap, qazaq údere kóship, shekara asýǵa májbúr boldy.
Ekinshi apat osy zobalańǵa ilese kelgen qos tóńkeris edi. Ult zııalylary Patsha taqtan taıǵan 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisin «qazaq endi óz aldyna derbes el bolady» degen úmitpen, qýanyshpen qarsy alǵan bolatyn. Alaıda, kóp uzamaı bolshevıkterdi bılikke ákelgen Qazan tóńkerisi elimiz úshin saldary talaı jyldarǵa sozylǵan asa aýyr zobalańnyń basy boldy. Beıbit halyq aq pen qyzyldyń arasyndaǵy atys-shabystyń qurbanyna aınaldy.
Eseńgiregen eldi bir-birinen aıyryp, baýyrlas halyqtardyń arasyn alshaqtatyp jibergen mejeleý saıasaty da apattyń bir parasy edi.
Alapat ashtyq jyldary qaımana qazaq taǵy da qynadaı qyryldy. Bul – «juttyń tórtinshi aǵaıyny» edi. Adamdy adam jegen almaǵaıyp zaman boldy. Osylaısha, tutastaı bir urpaqtyń ósimi úzilip qaldy. Jıyrmasynshy, otyzynshy jyldardyń basyndaǵy ashtyqta qazaq halqy jartysynan aıyryldy.
Besinshiden, jappaı beleń alǵan ashtyqty tereńdete túsken tárkileý naýqany da halqymyzǵa aýyr tıdi. 1928-1929 jyldary asqan qatygezdikpen júzege asyrylǵan bul dúrbeleń «asha tuıaq qalmasyn» degen qyzyl keńirdek uranǵa ulasty.
Qazaqtyń qolynda tigerge tuıaq qaldyrmaýdy kózdegen zulymdyq ujymdastyrý naýqanyna ulasty. Eldiń dástúrli sharýashylyǵyna jasalǵan bul qastandyq qolynda maly bar aýqatty baılardyń shekara asýyna sebepshi boldy. Kópshiligi shekaradan óterde qyzyl áskerdiń qolynan mert bolyp, súıegi saı-salada shashylyp qaldy.
Juttyń jetinshi aǵaıyny – 1937-38 jyldardaǵy saıası-qýǵyn súrgin. Bul – el basyna túsken eń sumdyq zulmattyń biri edi. О́ıtkeni, bul náýbet halqymyzdyń aqyl-oıyn, elge pana, jurtqa basshy bolǵan Alash arystaryn – ult zııalylaryn qynadaı qyrdy.
Qandy qyrǵyn qazaqty qaımaǵynan aıyrdy. Jurttyń jadyn, eldiń tarıhı sanasyn qalyptastyrýǵa qapysyz qyzmet etip júrgen Alash qaıratkerleri qýǵynǵa ushyrap, ulttyń ımmýnıteti álsiredi.
Repressııa qazaq jýrnalıstıkasynyń ortasyn da oısyratyp tastady. Ár jyldary «Ushqyn», «Eńbek týy», «Eńbekshi qazaq» gazetterine basshylyq jasaǵan Turar Rysqulov, Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın syndy aqtańger qalamgerler «halyq jaýy» degen jalamen qýǵynǵa ushyrap, bári de 1938 jyly tegis atylyp ketti.
El basyna «jeti aǵaıyndy jut bolyp tıgen» osynaý qasiretter endi eshqashan qaıtalanbaýy tıis. Bul aýyrtpalyqty halqymyz elimizge qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan ózge etnos ókilderimen birge kóterdi. Kıeli qazaq jerinen pana tapqan dini bólek, tili basqa jurttardy basqa túsken qaıǵy-qasiret aǵaıyn etti. Olardyń urpaǵy búgingi Qazaqstanda ósip-óndi, órken jaıdy. Sondyqtan, Elbasymyz atap ótkendeı, taqsiretti tarıhymyzdyń taǵzym men taǵylym kúninde saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn umytpaý – bizdiń boryshymyz bolýy tıis.
Darhan QYDYRÁLI, «Egemen Qazaqstan»