Keler kúnniń kelbeti – búgingi balalar. Olaı bolsa, keleshegimizdi qanshalyqty qamdap jatyrmyz, balalarymyzdy qalaı tárbıeleýdemiz? Búldirshinderimizdiń densaýlyǵy men quqyqtaryn óz dárejesinde qorǵaı alyp otyrmyz ba? Osy jáne ózge de sansyz saýaldar barshamyzdy tolǵantatyny anyq.
1950 jyldan beri BUU bastamasymen dúnıe júzi boıynsha atalyp ótetin Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni elimizde de keń kólemde merekelenedi. Qazaqstanda táýelsizdik jyldarynda balalardy qorǵaý sharasyn keshendi túrde qarastyrý jolǵa qoıyldy. Eń aldymen, bul – ana men balanyń saýlyǵy. Elimizdiń eki basty qalasy – Astana men Almatyda jáne óńirlerde Ana men bala ortalyqtary jumys isteıdi. Shırek ǵasyrda atalǵan ortalyqtar zamanaýı ǵımarattarmen, ozyq medısınalyq qondyrǵylarmen jaraqtandyrylyp, bilikti mamandarmen qamtyldy. Nátıjesinde, bala ólimi aıtarlyqtaı azaıdy. Aıtalyq, byltyr bul kórsetkish 4 paıyzǵa tómendedi. Árıne, bala densaýlyǵyn qorǵaýda túrli máseleler jeterlik. Máselen, BUU Balalar qorynyń málimeti boıynsha, Qazaqstanda 150 myńnan astam múmkindigi shekteýli bala bar. Olardyń 27 paıyzy ǵana qarapaıym mektepke jáne 3-6 jas arasyndaǵy balalardyń 23 paıyzy ǵana mektepke deıingi mekemelerge barady. Osy oraıda, elimizde bilim uıymdary men azamattyq sektordyń jáne kásipkerlik ókilderiniń birlesýimen túrli áleýmettik jobalar júzege asyrylyp keledi. Bul rette ońaltý ortalyqtary men ınklıýzıvti bilim berý tehnologııalaryn damytýǵa aıryqsha nazar aýdarý qajettiligi baıqalady. Sondaı-aq, joǵary oqý oryndarynda balalar dárigerin barlyq eldi mekendi qamtıtyn dárejede daıarlaýdyń mańyzy úlken.
Memleket basshysy Qazaqstandy úshinshi jańǵyrýǵa jetelegen bıylǵy Joldaýynda adamı kapıtaldy arttyrýǵa basymdyq berdi. Balalar – bolashaqtyń kapıtaly. Búgingi balaǵa bilim berýge jumsaǵan kúsh-jigerimiz erteńgi er-azamattyń elge jumsar biligi bolyp qaıtyp oralady. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha, búginde otandyq bilim berý júıesiniń róli ózgerip keledi. Burynǵy bazalyq bilimniń ornyna synı oılaý qabiletin, ózdiginen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttalǵan oqytý baǵdarlamalary túzilýde. Bul rette derbes bilim berý uıymdarynyń ozyq tájirıbesin el aýmaǵyna taratý kózdelip otyr.
Onyń ishinde IT bilimdi, qarjylyq saýattylyqty qalyptastyrý, ultjandylyqty damytýǵa, qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim sapasynyń alshaqtyǵyn azaıtý baǵytynda keshendi jumys júrgizilýi tıis. «Biz bilimge bólinetin bıýdjet shyǵystarynyń úlesi jóninen álemdegi eń aldyńǵy qatarly elderdiń sanatyna qosylyp otyrmyz», dep jazdy Elbasy jýyrdaǵy rýhanı jańǵyrýǵa arnaǵan maqalasynda. Bul saladaǵy memlekettik qoldaý mol. Biraq, balanyń sapaly qasıetterin damytýǵa ata-ana da aıryqsha atsalysýy kerek. Jýyrda elordadaǵy elıtalyq mektepterdiń biriniń jetekshisimen áńgimelesý barysynda, dırektor qazirgi ata-analardyń balany tárbıeleý men balany materıaldyq turǵydan qamtýdy shatastyryp alǵanyn aıtqan edi. Osy sózde orasan shyndyq bar. Biz balanyń qarny toq, kóılegi kók bolsa, sharýa bittige sanaımyz. Biraq áke-shesheniń paryzy bunymen bitpeıdi. Endi enjarlanbaı, adamgershilik pen bilim qundylyqtaryn bala boıyna egý – boryshymyz. Al bul óte uzaqqa sozylatyn kúrdeli prosess.
Bala quqyqtary jónindegi konvensııaǵa sáıkes, elimizde jas analardyń jeke qıyndyqtaryn sheship alǵansha, balalardy baǵyp-qaǵatyn úmit úıleri quryldy. Bul da bala quqyǵyn qorǵaýdyń bir kórinisi. Jalpy, órkenıetti elderdegideı jetim jáne ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy otbasynda tárbıelep alý qoǵamnyń izgiligin tanytatyn qundylyq. Bıyldan bastap balalardy otbasyna ornalastyrýdyń balamaly joldary kóbeımek. Elimizdiń birqatar oblystarynda atalǵan sanattaǵy balalardy patronattyq qamqorlyqqa alyp, jeke eseppshottaryna kámelettik jasqa tolǵanynda oqýy men úı satyp alýyna qajetti qarjy jınaıtyn jaqsy dástúr qalyptasyp keledi. Endi osy úrdisti jalǵastyrýshylarǵa memlekettik qoldaý arta túsedi.
Elimizdegi túrli nanym-senim jeteginde júrgen jandar balalarǵa aýrýǵa qarsy ekpelerdi saldyrmaýǵa kúsh salatyny baıqalmaı qalǵan joq. Osy oraıda jýyrda Ulttyq salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵynda bilikti medısına mamandary memlekettiń álemde keńinen qoldanylatyn, sapaly ekpelerdi satyp alýǵa qomaqty qarjy bóletinin, barlyq dári-dármek qaýiptiligi, tıimdiligi men ımmýndyq sapasy turǵysynan qaıta tekserýden jáne tirkelýden ótetinin jetkizip, alańdaýshylyqqa negiz joq ekenin aıtady. Iаǵnı, balanyń ımmýndyq júıesine ekpesiz ıe bolamyn deý úlken qatelikke soǵýy múmkin.
Besiktegi balanyń Kúlgenin kórgen bir murat. Aldyna túsip ananyń Júrgenin kórgenin bir murat, degen ańsar bar halyqta. Álbette, ata-ananyń alańyn túsinýge bolady. О́ıtkeni, ata-ana balasyn arystannyń aýzynan alýǵa bar. Osyndaı úlken júrek bar jerde qara nıettiń de qatar júretini tirshilik zańdylyǵy shyǵar. Soǵys órti tutanyp turǵan jahanda qarýsyz qaqtyǵystar, órkenıetter talasy týdyratyn balalar sýısıdi, zorlyq-zombylyq áreketteri de alańdatpaı qoımaıdy. Álemde ár onynshy bala zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy eken. Balalardy bul qaterlerden qorǵaıtyn kúsh – beıbitshilik, turaqty damý, densaýlyq, sapaly bilim hám izgilik bolsa kerek.
Ár shańyraqta sábıdiń kúlkisi shalqysyn!
Dýman Anash, «Egemen Qazaqstan»