Táýelsizdigimizdiń aıshyqty belgileri

– Únzıla Shapaqqyzy, áńgi­memizdi memlekettik rámizderdiń tarıhı qabyldaný, qalyptasý kezeńinen bastasaq.

– Iá, Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Memlekettik rámizderi ege­­mendiktiń, táýelsizdiktiń bel­­­gisi. 1990 jyly 25 qazanda «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Mem­­le­ket­tik egemendigi týraly deklar­asııa» qabyldandy. Mem­le­ket­tanýshylar atalǵan saıası-quqyqtyq qujatty «Kishi kons­tıtýsııa» dep te ataıdy. Osy zańnyń 16-babynda «Qazaqstan Res­pýblıkasy memlekettik ege­mendiginiń sımvoldary – gerb, jalaý, gımn – qasıetti bo­lyp tabylady jáne olardy qor­laý­dyń qandaıy bolsa da zań­men jazalanady» dep jazyl­ǵan. Al 1991 jylǵy 16 jel­to­q­sanda qabyldanǵan «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Memle­ket­tik táýelsizdigi týraly» Kons­tıtý­sııalyq zańnyń 17-babynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń óz memlekettik sımvoldary – eltańbasy, jalaýy, ánurany bar» dep kórsetilgen. 

1992 jyldyń basynda elimiz­diń jańa memlekettik ny­shan­daryn (rámizderin) daıyn­daý jónindegi Joǵarǵy Keńes Tóral­qasynyń Qaýlysy negizinde jumys toby quryldy. Qaýlyǵa sáıkes jasaq­talǵan komıssııa quramyna S.Ábdil­dın, S.Zımanov, S.Ábdirah­manov, E.Sháımerdenov jáne taǵy basqa tanymal adamdar kirdi. Eltańba, Tý, Ánuran jobalaryna konkýrs jarııalandy. Tarıhı derekterge súıensek, Memlekettik týdyń konkýrsyna 600 adam qatysyp, 1200 joba usynylsa, Memlekettik eltańba boıynsha 245 joba jasalǵan, al Memlekettik ánurannyń irikteý konkýrsyna 750 joba jiberil­gen degen málimetter belgili. Mem­lekettik ánuranymyz tól tarı­hy­myzda eki ret – 1992, 2006 jyl­dary qabyldandy. 

Alǵashqy Ánurannyń sózin aqıyq aqyndar T.Molda­ǵalıev, M.Álimbaev, Q.Myrzalıev, J.Dári­baeva jazdy. 2006 jyly qańtarda «Meniń Qazaqstanym» Ánuran retinde resmı bekitildi. Sózin Jumeken Nájimedenov jáne Nursultan Nazarbaev, al áýenin Shámshi Qaldaıaqov jazǵan. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi týraly» Kons­tıtýsııalyq zańda kózdel­gen retterde oryndalatyn mýzyka­lyq-poetıkalyq týyndy dep aı­qyn­daldy. Osylaısha Qazaqstan Pre­zıdentiniń «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy kásiptik jáne ózge de merekeler týraly» 1998 jyl­ǵy 20 qańtardaǵy №3827 Jar­ly­ǵyna sáıkes, 4 maýsym Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi kúni bolyp jarııalandy. Al 1995 jyly qabyldanǵan Ata Zańymyzdyń 9-babynda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Memle­ket­tik rámizderi – Týy, Eltań­ba­sy jáne Gımni bar. Olar­­dyń sıpattamasy men resmı paı­da­lanylý tártibi Konstı­týsııa­lyq zańmen belgilenedi» dep bekitilgen. 

1996 jyly 24 qańtarda «Qazaq­­stan Respýblıkasynyń Mem­­le­kettik nyshandary týraly» Kons­­tıtýsııalyq zań qabyldan­ǵan edi. 2007 jyly 4 maýsymda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Mem­­le­kettik rámizderi týraly» Kons­tı­týsııalyq zań qabyldaný arqyly aldyńǵy zańnyń zańdy kúshi joıyldy. Konstıtýsııa­lyq zań memlekettik rámizderdi paıda­laný tártibin naqty belgi­­lep berdi. Osylaı, táýelsiz elimiz­­diń memlekettik rámizderdiń kons­tı­tý­sııalyq-quqyqtyq negizi qalyptasty. 

– Demek, elimizdiń Memleket­tik týy, Memlekettik eltańba­sy jáne Memlekettik gımni­niń sıpattamasy Memleket­tik rámizder týraly Konstıtý­sııa­lyq zańmen aıqyndalady, al olardy daıyndaý jáne paıdalaný tártibi ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilermen belgi­lenedi ǵoı. Olar qandaı oryn­darda paıdalanylýy tıis?

– El Úkimetiniń 2007 jylǵy 2 qazandaǵy №873 qaýlysymen «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Memlekettik týyn, Memle­kettik eltańbasyn jáne olar­dyń beı­nelerin, sondaı-aq Qazaq­stan Respýblıkasy Memle­­ket­tik gımniniń mátinin paıda­­laný (or­natý, ornalastyrý) qaǵı­da­lary» bekitildi. Memleket­tik týymyz mynadaı oryndar­da mindetti túrde kóteriledi (tigile­di, ornalastyrylady): Qazaq­stan Prezıdenti Rezıdensııa­sy­nyń, Parlament Sen­aty men Májilisiniń, Úkimettiń, mınıstrlikterdiń, Úkimettiń quramyna kirmeıtin ortalyq at­qarýshy organdardyń, Prezı­dentke tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik or­gan­dardyń, olardyń vedomstvo­lary men aýmaqtyq bólimshe­leri­niń, Konstıtýsııalyq Keńes­tiń, Joǵarǵy Sot pen jergi­likti sottardyń, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń, jergi­likti ózin ózi basqarý organ­dary­nyń, memlekettik uıym­dar­dyń ǵımarattarynda, son­daı-aq Qazaqstan elshilikteriniń, halyq­aralyq uıymdardaǵy turaq­ty ókildikteriniń, saýda ókildik­teriniń, shet eldegi basqa da resmı mekemeleriniń ǵımarattarynda jáne sol memlekettiń hattamalyq praktıkasyna sáıkes kólik qural­darynda – udaıy;

Qazaqstan Prezıdentiniń, Parla­ment palatalary tóraǵa­lary­nyń, Premer-Mınıstrdiń, Memlekettik hatshynyń, Konstı­týsııalyq Keńes Tóraǵasy­nyń, Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń jáne jergilikti sottar tóraǵa­lary­nyń, Ortalyq saılaý komıs­sııasy tóraǵasynyń, Qazaq­stan Respýblıkasynyń Adam quqyqtary jónindegi ýákiliniń, mınıstrlikterdiń, Úkimet qura­myna kirmeıtin ortalyq atqarýshy organdardyń, Prezıdentke ti­keleı baǵynatyn jáne esep bere­tin memlekettik organdardyń, olardyń vedomstvolary men aýmaqtyq bólimsheleri basshy­lary­nyń, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar basshylary­nyń, Qazaqstannyń shet eldegi mekemeleri basshylarynyń kabı­netterinde – udaıy;

Qazaqstan Parlamenti Senaty men Májilisiniń birlesken jáne bólek otyrystary, Parla­ment palatalarynyń, Úkimet­tiń úılestirý jáne jumys organ­dary­­nyń otyrystary ótetin zaldarda, Kons­tıtýsııalyq Keńestiń oty­rys zaldarynda, Joǵarǵy Sot­tyń jáne jergilikti sottardyń sot májilisi zaldarynda, orta­lyq jáne jergilikti ókildi jáne at­qarýshy organdardyń, Prezı­dentke tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organ­dar­­dyń alqa otyrysy zaldarynda, memlekettik jáne úkimettik nagra­dalar tapsyrylatyn zaldarda, elimizdiń shet eldegi mekemeleriniń qabyldaý zaldarynda, sondaı-aq bala týýdy jáne nekeni tirkeı­tin úı-jaılarda mindetti túrde ornalastyrylýy tıis. 

Sol sııaqty, Memlekettik el­tań­bany ornalastyrý, Mem­lekettik ánurandy oryndaý da joǵaryda aıtylyp ótkendeı, Úkimettiń 2007 jylǵy 2 qazan­daǵy №873 Qaýlysymen bekitil­gen qaǵıdalarǵa sáıkes júzege asy­rylady.

– Qazaqstan Respýblıkasy­nyń azamattary, sondaı-aq, respýblıka aýmaǵynda tura­tyn adamdar memlekettik rámiz­deri­mizdi qurmetteýge mindetti. Osy jaǵyna toqtalyp ótseńiz.

– Qazaqstan Respýblıkasy­nyń qoldanystaǵy zańnamalary­na sáıkes, elimizdiń Memleket­tik týyn, Memlekettik eltańba­syn jáne Memlekettik gımnin qorla­ǵany úshin qylmystyq jaýap­kershilikti belgileıtin elimiz­diń Qylmystyq kodeksiniń 372-baby boıynsha jaýapkershilik engizilgen. О́ıtkeni, elimizdiń memlekettik rámizderin qurmetteý mindeti – memleketimizdiń resmı rámizderine, nyshandaryna qurmet kórsetý, qasterleý res­pýb­lıka azamattarynyń kons­tı­týsııalyq paryzy ekenin bil­diredi. Osyǵan oraı Konstı­tý­­sııa­nyń 40-babynyń 2-tar­ma­ǵynda, 1995 jylǵy 26 jel­toq­sandaǵy «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti týra­ly» Konstıtýsııalyq zań­nyń 2-babynda «Respýblı­ka­­nyń Pre­zıdenti – halyq pen mem­­leket­tik bılik birligi­niń, Kons­tıtýsııanyń myzǵy­masty­ǵynyń, adam jáne azamat quqyq­tary men bostandyq­tary­nyń nyshany ári kepili» delingen.

– О́zińiz de jaqsy bilesiz, Prezıdenttiń 1995 jylǵy 29 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń baıraǵy jáne onyń aıy­rym belgileriniń resmı paıda­lanylý tártibi týraly» Jar­lyǵy shyqty. Qarapaıym kópshilikke uǵynyqty bolý úshin osy Jarlyqtyń negizin tarqatyp berseńiz.

– Iá, ol Jarlyqqa baılanys­ty: «1) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti baıraǵynyń eta­lony ornalasatyn jer Qazaqs­tan Respýblıkasynyń asta­nasyn­daǵy Qazaqstan Respýb­lı­kasy Prezıdentiniń Rezıden­sııa­syndaǵy qyzmet kabıneti bolyp tabylady; Qazaq­stan Respýblıkasy Prezı­denti­niń baıraǵy respýb­lıka asta­nasyndaǵy Memle­ket bas­shysy turatyn Rezıden­sııa­da, olarda respýblıka Prezı­denti bolǵan ýaqytta basqa rezı­densııalar ústinde, respýb­lıka Prezıdentiniń kólik qural­darynda ornatylady. Respýblıka Prezıdentiniń omyraý belgisi memlekettik me­ke­meler qurmetine, áskerı pa­rad­tar, shet memleketter men ha­lyq­aralyq uıymdardyń resmı adam­daryn qabyldaý, respýblıka Prezıdenti atynan ótkiziletin resmı qabyldaýlar, Parlament sessııasyn ashý, memlekettik nag­ra­dalardy tapsyrý kezinde, son­daı-aq, respýblıka Prezıdenti sal­tanatty keshte nemese kon­sertte qurmetti qonaq bolǵan ne qatysqan, resmı televızııalyq suhbat bergen kezde, sheteldik sapar­lar ýaqytynda qabyldaýshy taraptyń hattamasyna sáıkes taǵylýy múmkin dep belgilensin» dep bekitilgen.

Qazaqstan Prezıdentiniń 2012 jylǵy 31 qazandaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti baıraǵynyń sıpattamasy anyqtaldy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»