Arqanyń jeri de qut, jeli de qut

Osy óńirge táýelsiz eldiń elor­da­synyń qonys tebýiniń ózi Saryarqanyń strategııalyq mańyzyn tipten arttyra túskendeı. Tipti basqany bylaı qoıǵanda, qy­sy-jazy syzyltyp án salyp tura­tyn ókpek jeli she?! Onyń da qasıe­tin endi bilip kele jatyrmyz. Sary­arqanyń samaly – keń-baıtaq qazaq jeriniń jarym-jartysyn alyp jatqan osynaý alyp óńirdegi qala­lardyń basty ekologııalyq tazalyq­shysy ǵana emes, sonymen qatar bolashaqta úlken qýat kózine aınala alatyn da túri bar.

Iá, osydan bes ǵasyrdaı ýaqyt bu­ryn Asan qaıǵy babamyz jelmaıaǵa minip alyp, qazaq jerin kezip júrip, Ereımentaýǵa kelgende «Ereımenniń quty jerinde emes, jelinde eken» dep beker aıtpaǵan eken. Osy sózdiń tereń mańyzy men shyndyǵyn onyń urpaqtary aqyry búgingi tehnologııalardyń damyǵan zamanynda ǵana anyq uǵyna bastady.

Osydan 5-6 jyl ýaqyt buryn Bi­rikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵ­darlamasy Qazaqstan Úkimetimen bir­­lese otyryp, bizdiń jerimizdegi jel qýatyn jáne onyń turaqty soǵý deń­geıin anyqtaý boıynsha arnaıy zertteýler júrgizýdi qolǵa aldy. Osy úshin Qazaqstannyń ár óńirlerindegi jel kóbirek soǵatyn jerlerge qadalar qaǵylyp, olarǵa jel qýatyn esepteıtin arnaýly quraldar ornatyldy. Bul quraldar jyldar boıy jeldiń ekpini men soǵý jıiligin úzdiksiz eseptep turdy. Sóıtip, Qazaqstanda jel energetıkasyn damytý úshin jel qýatynyń múmkindikteri alǵash ret naqty máli­metter deńgeıinde anyqtaldy. Bul máli­metter bizdiń elimizde birinshi ret «Qazaqstannyń jel atlasyn» jasap shyǵýǵa múmkindik berdi.

Bul atlastyń aldaǵy ýaqytta Qa­zaq­stan úshin beretin paıdasy kóp bolmaq. О́ıtkeni, biz endi elektr qýa­tyn óndirý úshin qaı jerlerge jel qalaqshalaryn ornatýǵa bolatyndyǵyn jáne ol qalaqshalar bizge jyl ishinde qanshalyqty qýat óndirip bere alatyn­dyǵyn burynǵyǵa qaraǵanda jaqsyraq bilemiz.

Máselen, bizdiń mamandarymyz bu­ryn jel qondyrǵylaryn ornatý negizinen ońtústik óńirlerde molyraq qýat beredi degen pikirler bildirip, oǵan dálel retinde Jońǵar qaqpasynan, Shý alqaby, Shelek ańǵarynan soǵatyn qýat­ty jelderdi keltiretin. Al jel qýatyn eseptegish quraldardyń anyqtaýy bo­ıynsha elimizdiń ortalyǵy men sol­tústik óńirlerinde jeldiń ortasha jyl­dyq qýattylyǵy basqalardan basy­my­raq túsip otyrǵan kórinedi.

«Eger Qazaqstannyń jel atlasyn­daǵy málimetterge júginetin bolsaq, osy ýaqytqa deıin adamdardyń durys ańǵarǵanyndaı, Jońǵar qaqpasy men Shý alqabynda qýatty jelder jıi bolyp turady. Biraq  jeldiń keń aýqymdylyǵy men turaqtylyǵy Astanada, Qostanaıda, Qyzyljarda, Qaraǵandyda, Pavlodarda  kóbirek saqtalady. Máselen, osy atalǵan jerlerde jeldiń ortasha jyldyq qýat­tylyǵy 7 metr/sekýndtan aınalsa, Kók­shetaý jaqta tipti 8 metr/sekýndtan da asady. Bul atalǵan óńirlerde jel energetıkasyn damytýdyń jaqsy múm­kindigi bar degen sóz», deıdi BUU Damý baǵdarlamasynyń ókili Gennadıı Do­roshın.

Esep boıynsha jeldiń taralý kó­lemi Jońǵar qaqpasynda 800 sharshy shaqyrymdy, Shelek ańǵarynda 2000 sharshy shaqyrymdy quraǵanda, Ereımentaýda bul kórsetkish 62500 sharshy shaqyrymdy quraǵan. Onyń ústine jeldiń belgilengen energetıkalyq  qýat berý múmkindigi Jońǵar qaqpasynda 8000 MVt, Shelekte 20000 MVt bolsa, Ereımentaýda 625000 MVt bolǵan. Osydan keıin Asan qaıǵy babamyzdy áýlıe demeı ne deımiz.

Jalpy, zertteýler nátıjesinde Qa­zaqstan jeriniń jelden energııa óndirý áleýeti álemniń ár shalǵaıynda ornalasqan kóptegen eldermen salys­tyrǵanda óte joǵary ekendigi anyq­talyp otyr. Ol jylyna 920 mıllıard kı­lovatt-saǵat dep baǵalanýda. Bul bú­kil eldiń bir jylda tutynatyn energııa mól­sherinen 10 ese kóp.

Salystyrý úshin aıta keteıik, energııa tıimdiligin baǵalaý salasynda ın­jınırıngtik jáne konsaltıngtik qyzmet kórsetetin Energy Partner kompa­nııa­synyń mamandary Qazaqstandaǵy kún ener­getıkasy jylyna 2,5 mıllıard kılo­vatt-saǵat, al gıdroenergetıka salasy jylyna 30 mıllıard kılovatt-saǵat energııa óndire alady dep eseptep shy­ǵarǵan. Demek, tabıǵı qýat kózderi ara­synda da jeldiń energııa óndirý múm­kindigi óte joǵary bolyp otyr.

Suńǵat Álipbaı, «Egemen Qazaqstan»