Ekonomıkalyq damýdyń draıveri

Iá, Qazaqstannyń geogra­fııa­lyq ornalasýyna baı­la­nysty onyń tranzıttik múm­kindikteriniń óte joǵary eken­digin, bola­shaq­ta elimiz Shyǵys pen Ba­tysty baılanystyratyn al­­tyn kópirge aınalatynyn erte boljaǵan Tuńǵysh Prezı­den­­timiz jol qurylysyn salýdy ekonomıkalyq damýdyń draı­­verine aınaldyrdy. Árige bar­maı-aq Elbasynyń 2015 jyl­ǵy Halyqaralyq Astana ekono­mıkalyq forýmynda sóı­­le­gen sózine mán berip kó­reıikshi: «Qazir Eýropalyq odaq pen Qy­taı arasyndaǵy saýda kólemi 600 mıl­lıard dol­lardy quraıdy, boljam bo­ıynsha bul kórsetkish 2020 jylǵa taman 800 mıllıard dollarǵa jetpek. Son­dyq­­tan, damýshy Azııaǵa jal­py alǵanda Eýropaǵa qur­lyq jolyn damytýdyń zor mańyzy bar. Naq osy máse­lede biz ózimiz úshin jańa múm­kin­dik­terdi kóremiz. Buǵan qosa, dá­leldengendeı, bul jol te­ńiz jolyna qaraǵanda edáýir – úsh esege deıin qysqa», dep atap kórsetken bolatyn. BUU sarapshylarynyń soń­ǵy derekteri boıynsha, 2020 jyly Qytaı men Eýropa ara­syndaǵy júk tasymaly búgingi tańdaǵy 117 mıllıon tonna­dan 170 mıllıon tonnaǵa deıin óse­tin kórinedi. Bul óz keze­gin­de eýrazııalyq qurlyq joly bo­ıynsha tasymaldanatyn tranzıttik júk kólemin ese­­leı arttyrady. Osyǵan baı­la­nysty Qazaqstan men Qy­taı eki el shekarasynda jylyna 40 mıllıon tonna júk jó­nel­te alatyn temir jol jáne lo­gıstıkalyq ınfraqurylym qalyptastyrdy. Sonymen bir­ge, Qazaqstan sońǵy jyldary Qy­taı-Eýropa, Soltústik-Oń­tústik jáne Transkaspıı ba­ǵyttary boıynsha tıimdi júk tasymalyn júzege asyratyn áleýetti temir jol jelisin turǵyzdy.  Sońǵy alty jyl ishinde eli­mizde 1 700 shaqyrym temir jol jelisi salyndy. Teńiz joly­men tasylatyn júk kólemin kó­beıtý maqsatynda Kaspıı teńi­­zindegi Aqtaý teńiz aılaǵy keńeı­­tilip, Quryq paromdyq keshe­­niniń qu­ry­lysy salyndy. Mine, osyndaı aýqymdy jumys­­tardyń arqasynda Qa­zaq­stan Dú­nıejúzilik ekono­mıka­lyq fo­rýmnyń jahan­dyq bá­se­kelestik jónindegi ın­deksiniń reıtıngi boıyn­sha 2016 jyly ınfraqu­ry­lym­darynyń sapasy boıynsha álemde 63-shi oryndy ıelendi.  О́mir bir ornynda turmaıdy. Osyǵan baılanysty táýelsiz Qazaqstannyń tran­zıttik ále­ý­etin arttyrý maqsatynda da ja­ńa mejeler belgilendi. Osy rette Memleket basshysy Úki­mettiń aldyna 2020 jyly tranzıttik tasymaldy jyldyq kólemde mynadaı mejege: konteınerlermen tasymaldanatyn júkti – 2 mıllıon konteınerge deıin; áýe kóligimen tasymaldanatyn jolaýshylar sanyn – 1,6 mıllıon tranzıttik jolaýshyǵa deıin, sonymen birge tranzıttik tasymaldan túsetin tabysty jylyna 4 mıllıard dollarǵa deıin arttyrý jóninde keshendi mindet júktedi.  «Nurly jol» baǵdarlama­synyń aıasynda elimizdiń jol-kólik logıstıkasy júıesindegi tranzıttik áleýetti odan ári art­­tyrý maqsatynda 16 joba jú­zege asyrylýda, onyń ishin­de 11-i avtomobıl joldaryn salý jáne qaıta qurý maq­satyndaǵy jobalar bolyp tabylady. О́tken jyly eli­mizde 913 shaqyrym jańa jol salynyp, paıdalanýǵa berilse, bıylǵy jyly 600 sha­qy­rymnan astam jańa jol qu­ry­lysy júrgizilmek. 2016 jyly elimizdiń aýmaǵynda 2787 shaqy­rymǵa sozylǵan Batys Eý­ropa – Batys Qytaı tran­zıt­tik kólik dálizi iske qo­syldy. Uly Dala tósimen kú­retamyrdaı sozyl­ǵan zamanaýı avtoban ar­qyly Aspanasty elinen kári qur­lyqqa jet­kizi­letin júk merzimi buryn­ǵydan 10-12 kúnge deıin qys­qartyldy.  Elimizdiń aýmaǵy boıynsha joǵary sapaly avtomobıl joldaryn salý boıynsha ke­shendi jobalar odan ári júzege asyrylýda. Ortalyq-Ońtús­tik baǵytyndaǵy avtomobıl jo­ly boıynsha elimizdiń oń­tús­tiginen ishinara Reseıdiń oń­tús­tik óńirlerin qamtı oty­ryp, soltústigine deıin; Or­talyq-Shyǵys baǵyty bo­ıynsha Astanadan bastalatyn joǵary sapaly avtomobıl joly ishinara Sibir aýmaǵyn qamtı otyryp, О́skemenge deıin; Ortalyq-Batys baǵyty bo­ıynsha Astanadan bastalatyn zamanaýı avtomobıl joly ishinara Túrikmenstan jáne Reseı, odan ári Eýropalyq odaq elderi aýmaǵyn qamtı otyryp, Kaspıı teńizine deıingi óńir­lerdi baılanystyratyn bolady.  Elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń de­regi boıynsha, 2016 jy­ly «Kó­lik júıesiniń ınfra­qu­ry­lymyn da­mytýdyń já­ne yq­paldas­ty­rýdyń 2020 jyl­ǵa deıingi memlekettik baǵ­dar­lamasy» «Nurly jol» mem­le­kettik baǵdarlamasymen birik­tirilgen kórinedi. Osyǵan baılanysty 2017-2019 jyldary «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda qashyqtyǵy 4,4 myń shaqyrymǵa sozylatyn, quny 1,7 trıllıon teńgeni quraıtyn 23 jobany is júzine asyrý bel­gilenip otyr. Bıylǵy jyl­dyń ózinde avtomobıl jol­daryn qaıta jabdyqtaý úshin 356,2 mıllıard teńge qar­jy bólingen. Elimizdiń jol-kólik áleýetin odan ári art­tyrý maqsatynda Astana – Qaraǵandy, Ortalyq – Shyǵys, Beıneý – Aqtaý, Or­talyq – Batys, Qapshaǵaı – Tal­­dyqorǵan, Petropavl – Reseı she­ka­rasy jáne Oral – Ka­menka sııaqty uzyndyǵy 602 shaqy­rymǵa sozylǵan 7 aýys­paly jobada jumys júr­gizilip, bıylǵy jyldyń so­ńy­na deıin osy baǵyttaǵy jol­­­dardy tolyq paıdalanýǵa berý kózde­linip otyr.  Sońǵy ýaqytta elimizde aqy­­­ly jol tájirıbesin engi­zý keńinen qolǵa alynýda. In­vestısııalar jáne da­mý mı­nıstrliginiń jospary boıynsha, 2020 jylǵa deıin elimizde kezeń-kezeńimen 6 myń shaqyrymǵa deıin sozylǵan avtomobıl joldary aqyly negizge kóshirilmek. Osy jospar boıynsha jylyna 30 mıllıard teńge qarjy jınalyp, joǵary sapaly avtomobıl joldaryn bıýd­jetke salmaq túsirmeı, qalyp­ty jaǵdaıda us­­tap otyrýǵa múm­kindik ja­sal­­­maq. Kelesi jyldan bas­tap Astana – Temirtaý, Alma­ty – Qorǵas jáne Almaty – Qapshaǵaı baǵyttaryndaǵy qashyqtyǵy 700 shaqyrymǵa sozylatyn avtomobıl joldary aqyly bolmaq. Bul baǵyt­tardyń barlyǵynda da jeńil kólik úshin aqy tóleý mólsheri 1 shaqyrymǵa –  1 teńge bolady. Qazir is júzinde elimizdegi jalǵyz aqyly jol – As­tana-Býrabaı baǵyty osy tár­tip­pen jumys isteıdi. Bul baǵyt­taǵy aqyly joldan túsetin tabys jylyna 1,5 mıllıard teńgeni qurap otyr.  Elimizde sońǵy jyldary jol qu­rylysyn júrgizýdiń áleýet­ti ın­dýstrııasy qalyp­tas­ty. Búginde jol-qurylysy ju­mystarynda 95 paıyzǵa deıin otandyq qurylys materıaldary paıdalanylady eken. Qıyrshyq tas, bıtým, sement, temir-beton qurylǵylary sııaq­­ty qurylys materıaldary tolyǵymen otan­dyq óndi­rýshilerden satyp alynady. Qazir elimizde bıtým shy­ǵaratyn 4 zaýyt jumys is­tep tur. Jol qurylysyn sement jáne temir-beton quryl­ǵylarymen jabdyqtaýda 10-nan astam zaýyt toqtaýsyz jumys isteýde. Jol qurylysy jáne oǵan qurylys materıaldaryn daıyndaıtyn zaýyttar elimizdiń júz myńdaǵan tur­ǵyndaryn jumyspen qam­typ otyr.  110 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan Qazaqstan temir jo­ly­nyń tarıhynda elimiz tá­ýelsizdik alǵan 25 jyldyń ishinde salynǵan temir jol qury­lysy elimizdiń kólik-tran­zıttik ále­ýetinde shynaıy egemen­dikke qol jetkizgen ke­zeń boldy. Sońǵy jylda­ry salynǵan temir jol toraptary Uly Dala­nyń tórt qubylasyn túgel bir-birimen baı­lanystyryp, táýelsiz eko­nomıkamyzdyń tamyrlaryna toqtaýsyz qan júgirtti. So­nymen birge, tóńiregi túgel qur­­lyqpen shekaralasatyn Qa­zaq­stan tuńǵysh ret Parsy shy­ǵanaǵy arqyly álemdik mu­hıtqa jol ashty. Qorǵas – Shy­ǵys qaqpasy arqyly As­pa­nas­ty eliniń sarqylmas júk tas­qyny Eýropaǵa jol tartty. Dostyq stansasy arqyly Kas­pıı teńizinen Túrkııaǵa, О́zen – Túrikmenstan arqyly Par­sy shyǵanaǵy elderine júk jónel­tiletin boldy. Aqıqatyn aıtqan­da, «Nurly jol» baǵdar­lama­sy sheńberinde táýelsiz Qazaq­stan álemniń eń damyǵan elderi­men ıyq tirestiretin áleýetti tranzıttik habqa aınal­dy. Jol – tirshilik, jol – tabys. Tranzıttik-logıstıkalyq kólik joldary áleýetin arttyra otyryp, Qazaqstan erteńgi damý bıigin tuǵyrlandyrdy.

Jylqybaı Jaǵyparuly, «Egemen Qazaqstan»