Qııamet-qaıym ǵasyry

(Kúmán keltirýshiler úshin jazylǵan paıym) (Jalǵasy. Basy ótken nómirde) Sonymen sen shyryldasań da, shyryl­damasań da ómirge keldiń. Qalasań da, qala­ma­sań da endi seniń Jer betindegi taǵdyr soq­paǵyń bastaldy. Sen úshin qorshaǵan ortanyń bári túsiniksiz. Boıyńdy úreı bıleıdi. Anańyz attap alystasa boldy shar etesiń. Bárinen qorqasyń. Bárinen úrkesiń. Sondaı sharasyz, panasyzsyń. Túk túsinbeısiń. Alaıda, Uly Jaratý­shy seniń halyńnyń osylaı múshkil bo­laryn aldyn ala bilip, aldyn-ala shara qol­da­nypty. Iаǵnı, panasyz shaqalaqtyń qaýipsizdik sharalaryn qarastyrǵan. Birinshiden, seni aıalasyn, asyrasyn dep ana júregin telegeı-teńiz rııasyz mahabbatqa toltyrǵan. Ekinshiden – qyzylshaqa shaqalaq seniń boıyńa Jaratqan Ie Jer betinde joq jánnat ısin darytqan. Seniń boıyńdaǵy sol tátti jupardan tynys alǵan adam tanaýy talmaýrap, lázzat tabady. Saǵan qushtar bolady. Saǵan sóıtip júrekpen baılanady. Súıedi. Saǵan baryn salyp qyzmet etedi. Sóıtip, Seniń qaýipsizdigińdi Allataǵala aldyn ala eskergen. О́z qamkorlyǵyna alǵan. Sen qashan boı kótergenshe eresekter qamqor bolsyn dep qylyǵyńdy, túrińdi, tilińdi baldaı tátti etken. Rabbyńyz sábılerdi osylaı qam­qorlyǵyna alǵan. Osydan kelip taǵy bir suraq týady – «Sonda, ómirge kelgen náres­teniń shyn qamqorshysy, shyn ata-anasy kim?» degen. Seni qorshaǵan osyndaı qamqorlyqtarǵa qa­ra­mastan, boıyńdy bılegen úreı seziminen qu­tyla alar emessiń. Kez kelgen nárse seniń ómi­rińe qaýip tóndiretin sııaqty. Bul degeniń sen ómirge kelmeı jatyp óz ómirińdi qyz­ǵysh­taı qorǵaı bastaǵanyń. Adam sanasy saqaıa kele úreı sezimin álsiretedi. Biraq, túbegeıli jeńe almaıdy. Al ańdar bolsa ól-ólgenshe sol úreı­men qoıan-qol­tyq ómir súredi. Jandynyń ózin-ózi qorǵaý ınstınkti bul. Immanýıl Kant: «Instınkt – jandy tirshilik boıyndaǵy Táńirdiń úni. Ol únge Adam da, ań da qulaq túredi» deıdi «Adamzat tarıhy­nyń boljaldy bastaýy» atty eńbeginde. Din de dál osy fılosoftyń aıtqa­nyn aıtady. Iаǵnı, búkil tirshilikke berilgen irgeli ınstınkterdiń bári Jaratqan Ieniń jandy tirshilikke bergen sy­ıy. Sol syıdyń arqa­syn­da jandy tirshilik Jer betinde joıylyp ketpeı búginge jetipti. Al, Adam bolsa órkenıetke jetipti. Jandy tirshilikti joıylyp ketýden aman alyp qalǵan ekinshi irgeli ınstınkt – jandy tirshilikke berilgen meıirim sezimi. Islamııat Rabby­myz Jer betinde jandy tirshilikti jarat­qanda onyń boıyna óziniń 100-den 1 meıirimin bergen deıdi. Sol 1 paıyz meıirim arqa­synda Jer betinde tirshilik saqtalyp tursa kerek. Sol 1 paıyz meıirim arqasynda tirshilik ıeleri ur­pa­ǵyn súıedi, qorǵaıdy, saqtaıdy. Sol 1 pa­ıyz me­­ıirim arqasynda erkek-urǵashy bolyp bó­lingen tirshilik ıeleri bir-birine umtylady. Bir-birin aıalaıdy. О́mir jyry máńgi jyrlanady.   «BU DÚNIE»   «Bu Dúnıe» uǵymy Adam túsiniginde pendege beriletin jalǵyz da ólsheýli ómir bolyp elesteıdi. Jer betinde júrip óter soqpaǵyń. Taǵdyr jolyń bolyp elesteıdi. Dinı mátinderge súıensek, «Bu Dúnıe» uǵymyna Jaratýshy basqasha mán bergen. Iаǵnı, Ol «Bu Dúnıeni» basqasha kórgen. «Bu Dúnıe» Jaratýshy úshin ulan-ǵaıyr ýaqyt keńistigine syıyp turǵan basy bar, aıaǵy bar Jer betindegi birtutas tarıhı qubylys. «Bu Dúnıeni» Qudaı adamnan buryn jaratqan. Jáne ony jarat­qanda «Bu Dúnıe» Adamnyń ómir súrýine yń­ǵaıly kúıde daıyn turǵan. Jylý da, jaryq ta, ot ta, sý da, jemis-jıdek, jan-janýarlar da túgel bar bolǵan. Qa­sıet­ti kitaptar osylardyń barlyǵy adam ıgiligi úshin deıdi. Jánnattan qýylǵan Adam Ata men Haýa Ana Jer betine jiberilgen azapty ómir úshin, synaq úshin. Adammen birge Saıtan da za­ma­naqyrǵa deıin Jer betine qýylǵan. Ol Quranda - Ibilis, Shaıtan , Taýrat, Zabýr, Injilde – Satana. Bul qara nıet kúsh – Adam balasyn Qııamet­qaıym­ǵa deıin Allanyń aq jolynan taıdy­ra­tyn, azǵyratyn, adastyratyn kúsh. Bi­raq, Alla Adam balasyn Saıtannyń tálkegine tastap qoımaǵan. Paıǵambarlar arqyly adam­zatqa ýahı túsirip, ol qara kúshpen kúres joldaryn aıan etken. Adam sol Qudaı keńesine qulaq túrse adasý, azǵyndaýdan ada bolmaq. Biraq Adam álsiz. Adam Saıtannyń arbaýyna túsip qala bergish. Zoroastrızm Saıtandy Angromaın deıdi. Qudaıdy Ahýramazda deıdi. Bul dinniń aıtýynsha, Ahýramazda men Angromaın Jer betinde aqyrzamanǵa deıin Adam úshin aıqasa bermek. Tańdamaqsharda ǵana Qudaı jeńiske jetip, Saıtandy óltirmek. Osy ýáj dástúrli dinderdiń bárinde de bar. Iаǵnı, «Bu dúnıe» Adam úshin ýaqytsha sy­naq mekeni. Sol maıdanda seniń qan tamy­ryń­da, júregińde Qudaı júredi. Al, sanańda saıran salyp Saıtan júredi. Sen úshin, seniń árbir qadamyń úshin osy eki kúsh toqtaýsyz soǵys salady. Sen bul shaıqasta Qudaı men Saıtan arasyndasyń. Qudaı úni qaısy, Saıtan sybyry qaısy, sony sen ajyrata bilýiń shart. Adam úshin bolyp jatqan osynaý shaıqasta sen Alla jaǵyna shyǵýyń shart. Demek, qasıetti kitaptar boıynsha «Bu Dúnıe» mánsiz, maqsatsyz emes. Onyń jara­ty­lýyn­da mán-maǵyna bar, maqsat bar. «Bu Dúnıe» Uly Jaratýshynyń ǵajaıyp garmonııa, tártip­pen túzgen dańǵaıyr tylsym týyndysy. «Bu Dúnıe» tek týyndy ǵana emes, bul bas aıaǵy belgilengen Uly Joba, jospar. Bul Jobada kezdeısoq nárse joq. Bári eseptelgen. Bári or­nynda. Bári óz rólin atqaryp tur. Bul Joba dinı mátinderge súıensek, adamzat úshin túzilgen. Demek, Adam osynaý Allataǵala túzgen Uly Jobanyń bas keıipkeri. Ol ózine berilgen osy­naý qıyn da, kúr­deli róldi tarıh sahnasynda talaı myń ǵasyrlar boıy úzdiksiz atqaryp keledi. Sol jolda shyń­dalýmen, ósýmen keledi. Alla Adamdy óziniń Jer betindegi orynbasary ataǵan. Olaı bolsa, qashan Adam sol deńgeıge jetkenshe, qashan sol joǵary laýazymǵa laıyq bolǵansha óz rólin atqara bermek. Osydan kelip, kóz aldymyzda adamzat da­mýy­nyń ańyzǵa laıyq bolashaǵy, fantastıkalyq kókjıegi ashylady. Uly Jobanyń mán-maǵyna­sy, máıegi osynda. Osynaý surapyl saparda adamzat qaýymy Alla jolynan taıyp, Saıtan sońyna ilesip ketpese boldy. Sonda Jaratýshy­nyń «Bu dúnıe» atalatyn Uly Jobasy tolyq jú­zege aspaq. Tolyq oryndalmaq.   JARATÝShYǴA APARAR JOL   Adam balasy este joq eski zamannan bastap Jer betindegi, Aspandaǵy kóz kórip, qulaq estıtin jaratylystan basqa kózge kórinbeıtin bir qudiret bar ekenin, ıaǵnı Bu Dúnıeniń av­to­ry bar ekenin túısikpen sezipti.Sezip sol ja­ra­tylys avtoryn izdepti. Izdegen tabady. Al­ǵash­qy adamdar Qudaı dep Kúnge, kókke, taýǵa, sýǵa, aǵashqa, arýaqqa, t.t. tabynǵan. Ekinshi jaǵynan – alǵash­qy adamdar Qudaıdy izdeý jolynda álgindeı tabıǵat nysandaryna tabyn­ǵanda ol nysandar aqylǵa syımaı, tań qal­dyr­ǵandyq­tan tabynǵan. Alǵashqy adamdar, sóıtip, Qudaı­dy izdeý jo­lyn­da sol Qudaıdyń ózin taba almasa da Ol jasaǵan týyndylarǵa tabyn­ǵan. О́ıtkeni, Alla­nyń ózi ǵana emes, ol jarat­qan týyndylardyń ózi tańǵajaıyp edi. Sol týyndylar kóz aldynda jaınap turǵa­ndyqtan da, tylsym qasıetteri mı jetpes qupııa bolǵandyqtan da alǵashqy adamdar sol týyn­dylarǵa Qudaıdaı tabynǵan. Al, arýaqqa, ıaǵnı ólgenderdiń rýhyna tabyný bolsa Kún, Aı, taýǵa, tasqa, aǵashqa tabynýlarǵa qaraǵanda qu­daı­taný jolyndaǵy kádimgideı ozyq qadam bolypty. Nege? О́ıtkeni, arýaq dene emes, materııa emes – rýh. Qudaı da materııa emes – rýh. Týmaǵan, týylmaǵan máńgilik rýh. Demek, Qudaıdy izdeý jolynda arýaqqa tabynýshylar bir qadam bolsa da alǵa jyljyǵan. Uly aqı­qatqa jaqyndaǵan. Qudaı ylǵı da bolǵan ǵalam Iesi ári onyń qorǵaýshysy. Qamqory. Ári Adamdy tolyq baqy­laýda ustaýshy. Qudaı Adamdy o basta óz janynda, ıaǵnı Jánnatta ustaý úshin jaratqanyn aıtady din. Alaıda Saıtannyń azǵyrýymen Haýa Anamyz Qudaıtaǵala tyıym salǵan jemisten jedi. Adam Atany azǵyrdy. Ol da joldan taıdy. Ekeýi de Qudaıdyń qaharyna ushyrap, dálirek aıt­qanda qarǵysyna ushyrap Jánnattan qýyl­dy. Jazalaý mekeni bolǵan Jerge túsirildi. Sonymen, Allanyń Adam atty týyndysynyń bolmysynan alǵashqy kúni-aq aqaý shyqqan. Adam perishtelerdeı minsiz bolmaı shyqty. Kináǵa, qatelikke beıim bolyp shyqty. Sondaı kemshiliktermen dúnıege keldi. Jánnattan qýylyp Jerge túsken Adam Ata – Haýa ana júzdegen jyldar boıy birin-biri izdep taba almasa kerek. Jalǵyzdyqtan japa shegip, zar qaǵady. Aqyry, Qudaıtaǵalanyń qudi­reti­men búgingi Mekke mańyndaǵy taýda kezdesedi. Adam Ata – Haýa Ana kezdesip, qushaqtary tabysqan taqtaı tas búginde qajyǵa barǵan álem musylmandarynyń táý etetin kıeli orny. О́ıtkeni, kúlli adamzat tarıhy osy jerden bastaldy deıdi dinı ańyz. Jerge kelip bas qosqan Adam Ata men Haýa Ananyń alǵashqy perzentteri Abyl, Qabyl birin-biri óltirdi. Aýyr qylmys jasady. Hrıstıandar, sondyqtan da, Adam balasyn o bastan kiná arqalap ómirge kelýshi deıdi. Qatelikke uryný Adamnyń týa bitti qasıeti deıdi. Adam tek sol qateligine ókinip, Allaǵa jalbaryný arqyly kinásin jýýy kerek dep biledi. Bir oıdy bir oı qozǵaıdy. Osyndaı kemshiliktermen ómirge keltirilgen Adam, sol kemshilikter arqasynda jasaǵan qatelikteri úshin Alla aldynda jaýapty bolǵanda, onda, Adamdy osylaı osal jaratqan Jaratýshynyń ózi de belgili bir dárejede Adam kemshiligi úshin jaýap­ty bolyp shyqpaı ma?! Logıka, qısyn ta­razysyna salsańyz, osyndaı saýal týyndaı­dy. Árbir týyndaǵan saýalǵa jaýap berilýge tıis. Bul saýalǵa da jaýapty Qurannan taba alamyz. Allataǵalanyń Adam tárizdi rýhanı aqaý­men ómirge kelgen jan ıesine kózqarasy ata-ana­nyń kemtar týylǵan perzentine degen kóz­qarasyndaı kólkósir. Bul jaıly Kasıetti Kitapta kóp aıtylǵan. Adam balasy alaıda zeıini jetip Uly Jaratýshysynyń sol meıirimin baǵalaı alyp júr me? Alla aldynda biz... keıde ata-ana qadirine jete almaı júrgen jetesiz urpaq tárizdi emespiz be? Biraq ata-ananyń aty ata-ana. Ol óz perzentine eshqashan jamandyq oılamaıdy. Adamǵa degen Allataǵalanyń raqymyn da osylaı túsiný kerek.  

ADAM RÝHYNYŃ IMANI ZAŃY

  «...Oı tereńine súńgigen saıyn meni eki nárse tańqaldyra beredi. Onyń biri – tóbemdegi juldyzdy aspan, ekinshisi – kókiregimdegi uj­danı zańdar». Aqyl – oıdyń arystany Immanýıl Kant aǵynan jarylyp osylaı degen. Osy bir aıtýly pikirdiń astaryna úńilsek, uly oıshyl únemi eki qubylysqa tań qalýmen ótipti. Biri – tóbe­degi tunǵıyq juldyzdy aspan. Ekinshisi – Adam rýhy­nyń ımanı zańdary. Fılosof jalǵyz óz basyna ǵana emes, jalpy adamzatqa tán sezimdi dóp bas­qan. Juldyzdy aspan. Adam Adam bolǵa­ly ony tolǵandyryp kele jatqan jumbaq álem. Onyń sy­ryn kúlli bir ǵylym – astronomııa aıtyp taýysa alar emes. Taýysýy múmkin emes. Ekinshisi – Adam­nyń ishki álemi. Bul da túpsiz, tereń, tuńǵıyq jum­baq. Ǵylym qansha aınalys­sa da onyń da syryn áli jarytyp asha alǵan emes. Jáne ashýy da múmkin emes. Bizdiń­she, bul eki qubylystyń ekeýi de Adam mıynyń áleýeti jetpes, Adam aqy­ly­nan syrt jatqan ezoterııa maı­dany. Iаǵnı, ǵylymǵa belgili zań­dy­lyqtar jumys istemeıtin maıdan, Alla­ta­ǵa­la ǵuzyryn­daǵy aıryqsha zona. Qoldan jasal­ǵan robot qansha qabiletti bolǵanymen ol ózin týdyrǵan Adam qudiretin uǵa almaq emes. Dál sol sııaqty Adam qansha qabiletti bolǵanymen av­tory Alla bolyp tabylatyn ǵarysh jáne ózin­degi jan jumbaǵyn sheshe almaq emes. Bi­raq, Adam balasy osy jumbaqtardy túsinýge talpynady. Uly oıshyldy tań qaldyrǵan sol eki nárseniń biri – Adam janynyń ımanı zańdary. So­ǵan toqtalsaq. Adamnyń ishki ımanı zań­dary­nyń biri – uıat sezimi. Adamnyń moraldyq beınesine «tikeleı jaýapty» sezim. Bul sezim Adamǵa týa bitti berilgen be? Álde, júre kele paıda bolǵan tárbıe jemisi me? Kóbimiz bul suraqqa «Uıat – tárbıe jemisi» dep jaýap beremiz. Shynynda solaı ma? Bastan keshken ómirden bir mysal. 3-4 jastar shamasyndaǵy butymyzdy endi-endi jaba bastaǵan sábımiz. Jaz kezi. Bizdiń kıiz týyrlyqty qońyrqaı aýyl sol jyly Ámýdarııa boıyndaǵy Burdalyq degen qum ara­synda otyrǵan. Bul, menińshe, 1950 jyl. Tań aldy shoshyp oıandym. Shoshyp oıanǵan sebebim, ishkıimimdi ylǵaldap qoıyppyn. Buny endi jurt bilip qoısa qaıttym dep uıattan órtene jazdadym. Dereý jylystap, tósekten shyǵyp ashyq esikke bettedim. Sóıtip, alakeýim tań astynda tysqa shyqtym. Shyǵys jaq jal qumdardyń arǵy jaǵy aǵaryp keledi. Biraq, 5-6 kıiz úıden turatyn aýyl arasy áli alakóleńke. Anadaı jerde kólbep túıeler jatyr. Qotanda shubartyp jatqan eshki-laq. Selt etken Adam balasy joq. Jurt qalyń uıqyda. Esik aldynan qum baýraı bastalatyn. Jalańaıaq, jalańbas sol jalańash qum betimen táı-táı basyp úıden uzaı berdim. Bar armanym kózden tasa bolý. Myna «qylmysymdy» bireý áshkeremeı turǵan­da kózden tasa jerge baryp ishkıimimdi keptirip alý. Dalada qansha júrgenimdi bilmeımin. Biletinim – meniń bul uıatty isim áıteýir áshke­re­len­gen joq. Bireý bilip, betime bassa uıattan ólip keter túrim bar. Osy uıattyń arqasynda sol oqı­ǵa taıǵa tańba basqandaı este qalypty. Já­ne ol balalyq shaǵymnyń eń erte esteligi eken. Búginde oılaımyn. Sol 3 jasar sábıdi órtegen uıat sezimi bala sanasyna qalaı erte egilgen dep?! Tárbıe bul sezimdi sonshalyqty kúshti etip, bala boıyna tym erte egip úlgere ala ma?! Kúmándi. Álde bul sanamyzǵa Rabby­myz týa bitti quıǵan sezim be?! Iаǵnı, o bastan bolmysymyzǵa tán ınstınkt pe?! Týa bitken qasıet bolsa, bul sezim Adamnyń ańnan, ıaǵnı maımyldan aıyrmashyly­ǵy­nyń basty dáleli emes pe? Adamnyń evolıýsııa arqyly maımyl­dan órbigenin joqqa shyǵarmaı ma?! Kantty tań qaldyrǵan Adamnyń osynaý ishki ımanı zań­dary Adamǵa týa bitti qasıet bolyp shyqpaı ma?! Iаǵnı, jan ımanı zańdarmen qosa Adamǵa Alla bergen amanat ekeni rastalmaı ma? Adamdy haıýannan bólip turǵan taǵy bir irgeli sezim – aıaýshylyq. Adam adamdy aıaıdy. Adam ańdy da aıaıdy. Adam tabıǵatty da aıaıdy. Jaratqan Ie Adam júregine aıaýshylyq sezim quıǵanda Adam tek birin-biri ǵana emes, jal­py Jer betinde tepe-teńdikti saqtaý úshin jaratylystyń bárin aıalasyn dep quısa kerek. Adam osy qasıetten alystasa Jer betine apat ákeletinin kórdik. Nege Adam ózge Adamdy, ózge tirshilik ıelerin aıaýy kerek? О́ıtkeni, seni Qudaı qalaı jaratsa, olardy da solaı jaratty. Sondyqtan da Qudaıdan qorqatyn din Adamy qashanda tiri jan turmaq, túgel jaratylysqa zııan keltirmeýge tyrysady. Zııan keltirýge olardy jaratqan Qudaıdan qorqady. Sondyqtan, «Qudaıdan qo­ryqpaǵannan – qoryq» deıdi halqymyz. Qudaı­dan qoryqpaǵan qoǵamnan qoryq! Qudaıdan qoryqpaǵan zamannan qoryq! Islamǵa deıin de táńirshilikti ustanǵan ata-babalarymyz ár túlik maldyń óz ıesi bar, olar – Oısylqara, Zeńgi baba, Qambar ata, Shopan ata dep bildi. Al, sıntoızm bolsa, odan ármen siltep, tabıǵattaǵy barlyq nárseniń ıesi bar dep biledi. Osynaý nanym-senimderdiń bári jaratylystyń jalǵyz Iesi Jaratqanǵa alyp barar joldaǵy ýaqytsha beketterge uqsaıdy. Demek, Jaratqan aldynda jaýapkershilik bolmaı bu dúnıede garmonııa bolmaq emes. Biz sol álemdik garmonııa negizi aıaýshylyq sezimi týraly sóz qozǵadyq. Saýal týady. Aıaý­shy­lyq ańǵa da tán emes pe? Olaı bolsa, Adamnyń haıýannan shyqqany ras bolmaı ma degen saýal. Ras. Bul irgeli ınstınkt ańǵa da tán. Alaıda, bul uqsastyq Adamnyń ańnan shyqqanynyń dáleli emes. Kerisinshe, kúlli tirshilik ıeleri­niń jaratýshysy jalǵyz Ie ekeniniń dáleli. Kúlli tirshilik bir «sheberhanadan» shyqqanyn, ol «sheberhana» Iesi jalǵyz Qudaı sheber ekenin kórsetip tur. Darvınızm bolsa osynaý uq­sas­tyqtar damı kele sanaly Adamdy shyǵardy deıdi. Teologııa olaı demeıdi. Bárin jaratqan Qudaıtaǵala deıdi. Endeshe, qudireti sheksiz bola tura Qudaı­ta­ǵala nelikten kúlli tirshilik ıelerin ózara uqsas etip jaratqan degen saýal týyndaıdy. Osy saýal­ǵa jaýap berý úshin de Jaratqan Ie bizge joǵarǵy sana beripti. Sonymen, kúlli tirshilik ıeleriniń ózara uqsas bolý sebebi de Allataǵalanyń Jer betinde tepe-teńdikti saqtaý jo­lyndaǵy saqtyǵy ekenin kórip otyrmyz. Eger de Allataǵala jer betindegi tirshilik ıelerin Adam­ǵa uqsas etpeı, múldem ózge etip (my­sa­ly, keıbireýin jalǵyz kózdi etip) jaratsa, aqyl-esi artyq týǵan adamzat júreginde ol qubyjyqtarǵa degen záredeı de aıaý­shylyq bolmas edi, ol qubyjyq­tar­dy qarý kú­shi­men Jer betinen alastaı salar­ edi. Al, ańdarǵa qarap turyp olardyń bir bas, bir aýyz, bir til, bir muryn, eki kóz, eki qulaq, aıaq qoly bar, sońyna ergen tóli bar, biraq Adamdaı sóıleı al­maıtyn tirshilik ıesi ekenin kórgende, júre­gimizde sóz­siz sol tirshilikke degen aıaýshy­lyq oıanady. Minekı, osy sezimdi týdy­raıyn dep, Jer betinde qyrǵyn­shylyq boldyr­maıyn dep bizdi Qudaı­taǵala «sheberhanasynda» uqsas etip jaratqan. Sondaı-aq, Uly Sheber kúlli tirshilik ıelerin sımmetrııa zańymen, ıaǵnı sulýlyq zańymen ja­sapty. Kúlli tirshilik ıeleriniń tas tóbesi­nen quı­ryǵyna deıin túzý syzyq júrgizip oısha qaq ból­seńiz, olardyń ońy men soly bir-biri­nen aý­maı­tyn eki egiz dene. Sımmetrııa zańy qatal saq­tal­ǵan. Ony kez kelgen sheber jaqsy biledi. Uly Sheber de tirshilik ıelerin kórer kózge súıkimdi etý úshin sol zańmen kúlli tirshilikti jaratypty. Uly Sheber: «Biz adamdy kó­rik­ti etip jarattyq» deıdi Quranda. Sondyqtan da Jer betindegi kúlli tirshilik óz Iesine kún saıyn madaq aıtýǵa tıis.  

NÁPSI JÁNE JASTAR

Tirshilik ataýlyǵa tán bir irgeli ınstınkt – nápsi. Jaratqan Ie kúlli jan ıelerin erkek-urǵashy etip ekige bólgen de, olardyń urpaq jal­ǵastyrý «mindetin» osy nápsi sezimine júktepti. Boljaldy jasqa kelgende uldar men qyzdar mas. Sondaı jasqa kelgende ań da, Adam da kúrt ózgeredi. Jynystyq negizde ekige bólingen tirshilik ıeleri nápsi arqasynda birin-biri magnıtteı tartady. Sodan bastap olar uly ómir spektakli­niń basty keıipkerlerine aına­lyp, ómir oıynyn oınaı bastaıdy. Alla qudi­reti­men qoıylǵan sol spektaklde biz óz róli­mizdi oınap shyǵamyz. Bul ról – ómir sahnasyna endi kóterilgen jastyń eń bir jaýapty da taǵdyrhal róli. О́mir sahna­syn­daǵy sol róldi qalaı oınap shyǵamyz? Ony ǵajaıyp mahabbat poemasyna aınaldyramyz ba, ne tastúnek tra­gedııaǵa aınaldyramyz ba, ol bizge baılanysty. Bizdiń adamı, ımanı bolmysymyzǵa baılanys­ty. Jastar úshin bul tym aýyr synaq. О́ıt­keni, osynaý jaýapty róldi oınaýǵa olar son­sha­lyq­ty daıyn emes. Nápsi olardy ómir sah­na­syna tym erte, órimtal shaǵynda ıterip shyǵa­ra­dy. Ul da, qyz da óz rólin oınaýdan uıalady. Mahabbat maıdany – ómir sahnasyn tastap qashýǵa daıyn. Biraq, sheginýge jol joq. О́ıtkeni, sen kámelettik jasqa toldyń. Róldi minsiz ádemi oınap shyǵýǵa tek ómirlik tájirıbeń ǵana jetpeıdi. Ekinshi jaǵynan, tereń jasyryn­ǵan haıýanı nápsi sezimniń ádemi adamı kórinisi – ǵa­shyq­tyq oty da lap ete túsken. Al, qashyp kór. Osydan bastap sen qalasań da, qalamasań da, jaqsy bolsyn, jaman bolsyn, ómir sah­na­syn­daǵy óz rólińdi oınaı bastaısyń. Seniń bo­ıyń­da oıanǵan surapyl ómirpaz sezimniń arqasynda ǵashyǵyń kózi­ńe teńdessiz perızat bolyp kóri­ne­di. Jánnat­tyń hor qyzy bolyp kórinedi. Oǵan qol jetkizý tirileı Jánnat baǵyna kirgenmen birdeı kórinedi. Ǵashyǵyń qol jetpes armanǵa aınalady. Jan-júregińdi túgel sol beıne jaýlap alady. Sen on­syz, ony kórmeseń ólip kete jaz­daı­tyn jaǵdaıǵa túsesiń. Qudaı oń­dap, kúnderdiń kúninde sol ǵashyǵyń qusha­ǵyń­nan ta­bylsa, seniń qolyńa baqyt qusyn qon­­dyrǵanyń. Ekeýiń eki jarty, bir bútinge aı­nalasyńdar. Bir-birine umtylǵan nápsi ata­lynǵan atalyq jáne analyq uryqtar birin-biri tabady. Jaratý­shy­nyń uly Jobasy júzege asady. О́mir jeńiske jetedi.О́mirge urpaq keledi. Demek, sizder Bu Dúnıe baqytyn kóresiń­der. Sizder Jaratqan Ieńizdiń nyǵmetine bólendińder. Jer betine Adam synaq úshin jiberilgen. Sha­paǵatpen de, kesepatpen de synalady. Sizdi Jaratqan Ieńiz bas aınaldyrar baqpen de, bas aınaldyrar baılyqpen de synaıdy. Sol sy­naq­tardyń bárinen Qudaıyńyzdy umytpaı óte bil­seńiz onda siz shyn máninde baqytty Adamsyz. Osy shaq, jastyq shaq, Adamnyń jynystyq jetilgen shaǵy – aldaǵy ǵumyrynyń bastaý bu­laǵy. Sol bulaq laılanbasa eken. Jastyq shaq alda alys sapar kútip turǵan kúlli taǵdy­ry­ńyz­dyń irgetasy. Sol qateliksiz sheber qalansa eken. Adam balasy osy jasta nápsige boı aldyr­ǵysh. Boıynda oıanǵan ómirpaz surapyl sezimniń ıtermeleýimen jelókpe jas nekesiz baıla­nys­tarǵa barǵysh. Onyń saldary qasi­ret­ti ba­la­la­ta­dy. Túsik tastaıtyn qyzdardy kóbeıtedi. Tas­tandy balalar kóbeıedi. Tarıh sahnasyna shyqqan bul jastar, jelókpe jastar keshegi qudaısyz qoǵamnyń búgingi jańǵyryǵy. Bul qasiret – qudaısyz qaýymnyń qasireti. Bul qaýymda zınaqorlyq, jezókshelik kiná emes, maqtanǵa aınalady. Bul qaýymnyń úlken-ki­shi­leri obal-saýap degen oıyna da kirip-shyqpaı, jas qyzdarmen jasaǵan zınaqorlyǵyn jyr etedi. «Qudaı joq. O Dúnıe joq. Bu Dúnıe ǵana bar. Sondyqtan peshenemizge berilgen osynaý jalǵyz ómirde shalqyp qalýymyz kerek» dep saıtanı qaǵıdany tý etedi. Qudaı aldyndaǵy jaýapkershilikti jınap qoıady. Úlkenderden osyndaı ónege kórgen jastar zınaqorlyq jyn-oınaqty ómir saltyna aınaldyrady. Nátıje­sin­de qudaısyz qoǵam ómiri bastan-aıaq jyn-oınaqqa aınalady. Jurt obal-saýap, kiná degendi ajyrata almaıdy. Mundaı qoǵam búkil álem saıtandarynyń jınalyp saltanat qura­tyn Jeruıyǵyna aınalady. Qoǵamdyq ómir­diń barlyq salasynda Saıtan saltanat qurady. Nápsi otyna maı quıyp, jastardy kúnáǵa ıteredi. Adam boıyna ómir jyryn jyrlasyn dep Alla bergen bul jaqsy sezim, sóıtip, nápsi sezimge aınalyp, jastardy topyrlatyp kiná qushaǵyna qýyp tyǵady. Jastar qateligin kesh túsinedi. Barmaǵyn kesh shaınaıdy. Orny tolmas ókinishke urynady. Bizdińshe, Adam balasy búkil ómir boıy jasaıtyn ujdanı qatelik­teri­niń 90 paıyzyn jastyq shaǵynda jasaıdy. О́ıtkeni, jas Adam otqa umtylǵan kóbelek dese bolar. Osy kezde ujdanı qatelikterge urynbaı ótken jas baqytty. Ul-qyzdaryna sondaı ujdanı tárbıe bere bilgen ata-ana baqytty. 70 jyl qudaısyz qoǵam ornatqan otarshyl keńestik kezeńge deıin halqymyz ıslamııat aıa­syn­da ımany uıyǵan el edi. Jastarymyzdyń ara­synda jappaı zınaqorlyq, túsik tastaý, tas­tandy bala degen qubylystar ilý de bir bolmasa joqqa tán edi. Áıel teńdigin jarııalap, qy­zyl jalaýyn kóterip qazaq dalasyna kelgen kommýnıster qazaqtyń ǵasyrlar boıy qa­lyp­tas­qan dás­túrli mádenıetin talqandady. «Eskilik jo­ıyl­syn, jarqyn bolashaq jasasyn!» dep uran­datqan olar jelókpe jastarymyzdyń qo­ly­na tapansha berip, ata-anasyna qarsy sal­dy. Kommýnıster jelókpe jastardyń kózin­de artta qalǵan Orta­lyq Azııaǵa progresshil batys máde­nıe­tin taratý­shy, artta qalǵan aımaqty qutqarýshy bolyp kórindi. Sóıtip, «eskiliktiń» tamyryna balta sha­byldy. Meshit, medreseler qulaty­lyp, onyń or­ny­na qudaısyz ǵylymdy úıre­te­tin zamanaýı mektepter salyndy. Biz, árıne, zamanaýı zaıyr­ly mektepterge qarsy emespiz. Sol mektepterden ózimiz de bilim aldyq. Biz zamanaýı órkenıetti dástúrli mádenıetke qarsy qoıǵan qudaısyz, kommýnıstik birbetkeı saıasatty synap otyrmyz. Komsomol jastardyń qolymen kommýnıster, sóıtip, óz eliniń tarıhı jadyn, mádenıetin otqa jaqty. Búgin biz jastar sanasynda qalǵan sol 70 jylǵa sozylǵan Saıtan saltanatynyń surapyl saldaryn kóremiz. Búgingi qoǵam sol ótken qoǵamnyń jańǵyryǵy, jalǵasy. Nátıje­sin­de, búgingi jastar batystyń lıberaldyq órkenıeti týdyrǵan qubylystardyń kúngeı jaǵyn emes, kóleńke jaǵyn alǵysh, eliktegish. Búgingi qala jastarynyń ómir salty – batys jastarynyń kóshirmesi. Kóshirme eshqashan túp­nusqa emes. Jalań elikteý jaısyzdyq týdyrady. Smaǵul ELÝBAI.