Janqoja batyrdyń bizge jetken beınesi bar ma?

Qazaqta: «Eńbegi esh, tuzy sor», degen baǵam bar. Sondaı bolǵan jáne bolatyndyǵyn sıpattaıtyn uǵym, túıin. Qarap otyrsaq, elimizdiń talaı tulǵalarynyń eńbegi esh, tuzy sor.  Halqy úshin qanshasy qurbandyqqa ketti deseńizshi. Solardyń biri halqy úshin keýdesin oqqa tossa da táýelsizdik alǵanǵa deıin saıasattyń qaqpaqylyna aınalǵan tulǵa, elimizdiń adal perzenti  Janqoja Nurmuham­meduly edi.   Halqynyń azattyǵy úshin ja­nyn pıda etken bul babamyz táýel­sizdi­gimizdiń shapaǵatymen ǵana qaıta baǵalandy. Tarıhı shyndyq jónine endi keldi. Respýblıkalyq, oblystyq dárejede, batyrdyń kindik qany tamǵan Qazaly, Aral aýdanynda talaı-talaı aýqymdy da ıgilikti ister atqaryldy. Babanyń músinin salý áreketteri de joq emes. Osynshalyq qysqa merzimde azattyq kúreskeriniń tarıhı shyndyqqa negizdelgen portrettik beınesin jasap tastamadyń dep áldekimderdi jaz­ǵyrý da artyq bolar edi. Al qyrýar eńbekpen halyq jumylyp bitirgen keshen batyrdyń músinine zárý bop, jetimsirep tur. Osyndaı tulǵanyń túpki egesi bolyp tabylatyn Qyzylorda oblysynyń ákimdigi óńir ortalyǵynan batyrǵa laıyq eskertkish ornatýǵa respýblıkalyq kólemde báıge jarııalady. («Egemen Qazaqstan», 2 tamyz №342-343). Demek bul is buǵan deıin atqarylyp kelgen talaı-talaı ıgi shara­lardyń tııanaqty túıini ispetti. Talapker sáýletshiler men mú­sin­shilerge qylaýdaı bolsa da paıdasy tııýi múmkin-aý degen maqsatpen osy máselege qatys­ty ázirge qolda bar derekterdi ortaǵa salatyn merzim keldi degen sóz. Janqojanyń sýretke túsiri­lýine búkil ǵumyr boıy jal­ǵyz-aq múmkinshilik boldy. Ol 1847 jyly jańa salynyp jat­qan Raıym bekinisine baryp, ony óz kózimen kórip, sol kezdegi Orynbor gýbernatory general V.A.Obrýchevpen aýyzba-aýyz tildesken kez. Gýbernator ol jónindegi esteliginde sýret jaıly lám-mım demeıdi. Kezdesý qazaqtarǵa ses kórsetý maqsatynda jaıbaraqat jaǵ­daı­da ótken. Sýrettiń bolýy da múmkin. О́ıtkeni qazaq jerin túbegeıli ıemdenýge kele jat­qan basqynshylar ózge qarý­larmen birge sýret salatyn rásimge túsiretin adamdardy ala kelýi shyndyqqa keletin yqtımal jaıt. Este bolatyn ekinshi bir nárse, patshalyq basqynshylar «osydan shyǵa­dy-aý» degen eldiń iri, basty ári kúmándi adamdaryn qalt jibermeı barlyq tirlik-áreketin baǵyp, izderine jansyz salyp, júris-turysyn tap bas­tyrmaı baqylap otyrǵan. Alǵan esepterinde bılerdiń keskin-kelbetterine deıin jazýly tur. Alaıda ol kezde batyr patsha áskerleriniń bul kelisterin ishteı jaq­tyrmaǵanmen, áliptiń artyn baǵyp, jat­jurttyqtarǵa birden pálendeı teris minez kórsetken joq-tuǵyn. Odan da salmaqty sebep – jazyqsyz qazaqtardy dúrkin-dúrkin bórideı talap tynyshtyq bermeı otyrǵan Qoqan men Hıýa handyqtarynyń betterin qaıtaratyn orys qarýynan ózge kúsh joq edi. Qazaq bassyz qalǵan. Sýrettiń múlde bolmaýy da múmkin. О́ıtkeni Janqoja batyr ıslam jolyn berik te nyq ustanǵan adam. It te ishpeıtin shaıdy aýzyna almaı júrgen tik minezdi birbetkeı batyr «shaıtannyń isi» – sýretke túsýden úzildi-kesildi bas tartýy ǵajap emes. Olaı bolsa, general gýbernator syıly qonaǵyn renjite almaıdy. Alǵash­qy kezde V.A.Perovskıı de bizge túbinde kerek bolady dep sheneýnikterine batyrdy renjitpeýlerin arnaıy tapsyrǵan-tuǵyn. Janqoja sonan keıin Raıym bekinisine barǵan emes. Elge qaýip tóngen kezde ǵana tize qosyp, syrttaı ańysyn ańdyp júrdi. Orys ákimshiligine etene janaspady. Patshanyń esaýldyq shen belgilep, jyl saıyn berilýge tıisti 200 rýbl kúmis aqshasyn alǵan joq. Al batyrdyń orys­tarmen ekinshi ret janasqany – 1847 jyl­dyń 20 tamyzy-tyn. Bul  jaýgershilik,  «baıtal túgil bas qaıǵy», ıaǵnı, Hıýa basqynshylaryna qarsy soǵys bolatyn. Ol sýretke moıyn burarlyqtaı jaǵdaı emes ýaqyt edi. Bizdegi málimet boıynsha, batyr Oryn­borǵa baryp, ákimderge bas ıip sálemdes­pegen, ant qabyldamaǵan adam. Eger onda eldiń ıgi-jaqsylaryn ertip barǵan bolsa, sýretke túsirilip hattalýy sózsiz. Batyrdy alǵash ret dáıekti zerttegen I.V.Anıchkov ta sýret paıdalanbaǵan, ol týraly eshteńe aıtpaıdy. Osy merzimde Aral mańyna jer aýdarylyp kelgen Ýkraınanyń uly aqyny T.G.Shevchenkoda da fotoapparatýra bol­maǵan. Bizge kobzardyń qolmen salǵan sýretteri jetti. Sonymen batyrdyń fotobeınesiniń bar-joǵy áli túbegeıli anyqtalǵan joq. Onyń esesine eldiń kóz aldynda, kóńilinde bir jarym ǵasyr boıy ábden qalyptasyp qalǵan nar tulǵa, qaıtpas qaısar kórkem beıne bar. Jurttyń sol bir qadirmendi de erjúrek adamdy, adal perzentin kóksep, qatardaǵy kóp adamnan  bólip jara qarap, aıbatty da aıbyndy tulǵany kóz aldyna elestetetini sózsiz. Ol úshin kádýilgi Janqojanyń ómirde qandaı adam bolǵandyǵyna, pishimine, keskin-kelbetine barynsha jaqyndaı túsýimiz shart. Adam beınesi sırek qaıtalanatyn dara jaratylys. Birinshi temirqazyq – shyn­dyq, al kórkemdik qııal, sýretshilik sheshim sonan keıingi sharýa, árıne. Qııal naqty shyndyqtyń negizinde órbigen jaǵdaıda ǵana qundy bolmaq. Ázir túgeldeı bir júıege túsirilmegen halyq dastandarynda Janqoja batyrdyń ádebı kórkem beınesi birshama jasalǵan. Janqojany kózimen kórgen, onyń janynda júrgen eki aqyn bolatyn, onyń biri – Musabaı da, ekinshisi – Tóremurat. О́kinishke qaraı, Musabaı dastanynda portret joq, al eleýsiz qalyp júrgen adýyndy, tapqyr, ushqyr aıtys aqyny Tóremurattyń sózderi, almaǵaıyp zaman boldy,  qaǵazǵa túsirilmedi, murasy halyqqa túgeldeı jetpedi. Tóremurattyń urpaqtary «aqynnyń qaǵazǵa túsken jyrlary qyrqynshy jyldary órtenip ketti» deıtin kórinedi. Aldymen qolda bar mynadaı portretke zer salyp kórelik. Kisi eken ortadan bıik, keń jaýyryndy, Qarshyǵa tós, muz omyrtqa, mol saýyryndy. Kebeje súıegimen tutas bitken At jaqty, júzi sary, qyr muryndy.

Qoıý qas, qabaǵy sur, qalyń qabaq,

Tereń oıly, aýyr minez – alǵan ataq.

Saqalyn órip qoıǵan lentamen

Taraqpen qoıady eken tarap-tarap.

О́leńniń jurttan esitken derek boıynsha keıin bizdiń dáýirimizde jazylǵandyǵyn ań­ǵarý qıyn emes. Birinshi, «kisi eken» dep otyr, demek avtor bireýlerden esitken, ekinshi «lenta» sózi ol zamanda joq, keıin engen uǵym, tuty­nymǵa bizdiń zamanymyzda kelgen zat. Keıbireýlerdiń aıtyp júrgenderindeı jip qosyp órmegen, uzyn saqalyn shashyrap ketpes úshin salalap órip qoıatyn bolǵan. Bul batyrdyń úlkeıgen shaqtaǵy beınesi. Janqojanyń uzyn saqalyn erkin jiberip, salalap órip qoıa­tyndyǵyn birneshe derek rastaıdy da. Jolaý­shylap júrip, bir beıtanys jerge qonaqqa túskende, sol úıdiń jas qyzy «saqaldy da óredi eken-aý» dep kúlgen eken degen jazbany da oqyǵanmyn. Janqoja jaıly eń birinshi dáıekti eńbek jazǵan I.V.Anıchkov: «Batyrdyń balasy Itjemes te batyr dep atalady, qazir tiri. 80-degi shal… О́ziniń aq saqalyn ákesiniń qurmetine órip qoıady», dep jazady ol. Itjemesti óz kózimen kórgen. Sonda bul jaǵynan batyrdyń beınesi Qurmanǵazynyń jurtqa áıgili sýretin elestetedi. «Kisi eken ortadan bıik, keń jaýyryndy» degenniń de jany bar. Tipti, orta boıly da bolýy múmkin. Janqoja Kilemjaıǵanbopaıda Kenesaryǵa sálem bere baryp, tóleńgitter Tóremurat pen Doǵalaqty (Dosqoja – M.Q.) aıtystyryp, onyń aıaǵy qaqtyǵysqa aınala jazdap, áreń basylǵan soń, Naýryzbaıdyń aǵa­syna: «Seni shaldyń albastysy basty. Kishi júzdiń tomashadaı shalyna atańdy sóktirip, bir aýyz da til qatpaı melshıip otyryp qalǵanyń qalaı?! Taý men tastan qaıtpaǵan júregiń judyryqtaı shaldan ólemin dep qoryqtyń ba?!» deıtini bar. Jaýlasyp otyrǵan adam dushpanyn ósirmeı, barynsha kemitip aıtady. «Tomashadaı», «judy­ryqtaı» deýine qaraǵanda, Jákeńniń pishimi aıta qalarlyqtaı iri bolmaǵan. Máselen, Kótibardyń Eseti jaıly Naýryzbaı olaı deı almaǵan bolar edi. Jaýlasqannyń ózinde de iri deneli adamǵa aıtylatyn qazaqta bógde sóz jetkilikti. Aýyzǵa sol túspeı tur ǵoı. Demek, aıtylǵan sózdiń negizinde shyndyq jatyr. Kópti kórgen qart jýrnalıst Shákirat Dármaǵambetov halyq aýzynan mynadaı derek jazyp alady. «Qan men ter» romanynyń avtory áıgili Ábekeń – Ábdijámildiń arǵy atasy Janqojamen qurdas eken. Birde ol batyrǵa: – Jáke-aý, pishimińniń bary mynaý, jaýyńdy qalaı alyp júrsiń? – dep ázildepti. Sonda Janqoja kúlip: – Alatyn jaýyma iri bolyp kórinemin ǵoı, – depti de qoıypty. Kelesi bir dastanda batyr bylaı sýretteledi: ...Keń keýde, bóri qabaq, jolbarys bet, Jaýyryny enimenen teńdes kelgen... Jumyrlaý jolbarystyń jotasyndaı, Shyǵyńqy qulaq jaǵy, jýan muryn, Aıbatty jan kórinedi arystandaı. Aldynan ne kelse de qaıtpaıtuǵyn, Shubar kóz aıǵa shapqan qabylandaı. Qabaǵy tómen túsken, uzyn murtty, Jaýatyn kúnniń qara bulytyndaı... Batyrdyń kóp sóılemeıtin, buıyǵy, kózge túse ketetin ereksheligi joq, qarapaıym ǵana adam bolǵanyn I.V.Anıchkov ta jazady. «Al batyrdyń syrttaı keıpine kelsek, ony kórgen, bilgen adamdardyń aıtýyna qaraǵanda, ol Eset Kótibarov sııaqty bıik boıly, zor deneli emes eken. Qaıta, kerisinshe, boıy shaǵyn, syrttaı qaraǵanda da aıryqsha kózge túserlik birdeńesi bolmaǵan... Ol ózi buıyǵy, sózge sarań». Bul sózge ılanatyn sebebimiz, I.V.Anıchkov Janqoja dáýirine bizden góri júz jyldaı jaqyn. Batyrdy kózi kórgen adamdarmen, Janqojanyń inisi Bektiń balasy Jumabaıdyń qolyndaǵy batyrdyń bir jesiri jáne balasy Itjemespen, taǵy da ózge kóz kórgen adamdarmen aýyzba-aýyz sóılesken. Qalyń qabaqtyń da negizi bar. Ashýlansa, júz qaratpaı bet-aýzy túktenip, kózderi ot shashyp ketedi eken deıdi aıtýshylar. Aqmyrza aǵasynyń balasy Jalmyrza da susty adam bolypty degendi esitkem-di. Ásireleý de bar shyǵar, bir joryqta Jalmyrza artyna jalt qaraǵanda, keıin kele jatqan joldasynyń aty úrkip basyn ala qashqan eken degeni bar marqum Toıym­bet Kúlimbetulynyń. Bekbaýyl qurdasy batyrdy «kók qaban» dep ataıdy eken. Bul ataýda da batyrdyń buıyǵy, denesi tutas bolǵan­dy­ǵyn megzeıtin mán bar. О́z kózimizben kórgen Jalmyrza bala­sy Násreddın myǵym deneli, tórtbaq, orta boılydan sál bıikteý qońyrqaı kisi bolatyn. Al Shynjyrbaı balasy Qabylan bolsa, jýan jelke, tutas deneli shymyr adam edi. Jan­qojadan Itjemes, Itjemesten Aıtýǵan, Aıtýǵan­nan Shynjyrbaı. Tilge tıek bolyp otyrǵan ekeýi de sary adam emes. «Bir bıeden ala da týady, qula da týady», degendi eskere otyrsaq ta, jalpy batyr aýylynan sary, qyr mu­ryndy adam sırek kezigedi. Buǵan qazaqtyń «Er mu­ryndy kelsin» degen máte­lin taǵy qosyńyz. Sonda keıingi dastandaǵy «jýan muryn­dy» shyndyqqa ja­qyn­daı­dy-aý dep joba­laımyz. Qalaı da aldyńǵy óleńdegi: «At jaqty, júzi sary, qyr muryndy», degen sýret shyn­dyqtan aýlaq. Orta boıly, myǵym deneli, qalyń qabaq­ty adamǵa at jaq pen qyr muryn múlde kelmeıdi. Shejire esti qart To­ıym­­bet Kúlimbet­ulynyń aıtýynda batyr tórtbaq, ıyqty. Ashýlanǵanda tóbe­teıi qozǵalyp otyrady eken. Úsh júz bas qosyp, Sozaqty alarda Janqo­ja­nyń tapsyrýymen Tóre­murat jyraý qoldyń al­dyna shyǵyp, jaýynger­lerdi jigerlendiredi. Sonda mynadaı shýmaq bar: Asyl batyr at qoıar, Dushpandy kórse uılyqpaı, Arqańa súıeý Janqoja, Qara moıyl syryqtaı. Osy jerdegi «qara mo­ıyl syryq» batyrdyń óńin de megzeıtin bolar dep shamalaımyz. Al atadan qalǵan asyl sózdiń qıqymyn tastamaı uzaq jyldar boıy kóz maıyn taýysyp, yqtııatpen jınap, batyrdy este qaldyrý isine bel sheship kirisken qadirmendi aqsaqal О́mirzaq Ahmetovtiń sýretteýindegi Janqoja bylaı: «Búrkit qabaqty, býra san, alshaq tós, keń jaýyryn, jýan moıyn. Bilegi atan túıeniń ortan jiligindeı, saýsaqtary bileýdeı ári salaly. Boıy ózgelerden jarty arshyn bıik. Denesi shymyr, shıraq, Kóziniń janary otty, mańdaı terisi qalyń. Qatty ashýlanǵanda kózinen oty shashyrap, kisini týra qaratpaıdy. Osy kezde onyń qarsy aldyna eshkim batyp bara almaıdy. О́ńi qaratoryǵa tanyq, qońyr. Jalpy turpaty jolbarystaı susty, arystan­daı aıbatty edi». Joǵaryda aıtyp ketken batyrdyń urpaǵy Qabylannyń jazýyndaǵy batyrdyń portreti mynadaı: «Janqoja tórtbaq, orta boıly, sharty kelgen et betti, at jaqty, qalyń qabaq, aına kóz, surǵylt betti, qarasur, uzyn saqal kisi edi. Arqasynda jelkesinen quıryǵyna deıin jaly bar edi. Jaýyryny qaqpaqtaı. Ústine túıe jún shekpen (shekpen ishinen saýyt kıip, beldemshe taǵatyn) basyna qara dalbaı nemese tymaq kıetin. Aıaǵyna etik, beline kise býatyn-dy. Sadaq, naıza, qylysh, semseri qaıda júrse de tula boıynan qalmaıtyn». Bul sózdiń tórkini Jolshydan shyqqan. Jolshy Janqojanyń kishi balasy, batyr jaý qolynan óletin kezde jasóspirim. 1929 jyly Aral teńiziniń kúnshyǵysyndaǵy Qońyr degen qudyqta 88 jasqa kelip turǵan kezinde qaıtys bolǵan. Itjemestiń nemeresi Jalǵasbaıdy óz kózimmen talaı kórip, áńgimesin tyńdap, qolyna sý quıǵam-dy. Bul kisiniń ereksheligi urtty bolatyn, aýzyn toltyryp sóıleıtin. Ortadan sál bıikteý, sırek saqaldy, qońyr­qaı, dóńgelek júzdi, elpildegen aqeden kisi edi. Sary da, qyr muryndy da emes. Jaýǵa shapqanda ishki jeńil kıiminiń syrtynan, saýyttyń ishinen baılap alatyn beldemshesiniń bir bóligin óziniń qarashy­ǵyndaı saqtap otyrǵan shóbereleriniń birinen kórdim. Áldeqandaı qara temirden jıekteri qaıyrylyp, qoldan soǵylǵan, sol jaǵy ishke qaraı búgilgen, naıza men oq tıgen bolýy kerek, batyńqy izder ańǵarylady. Jıekterindegi tesikterine, búgistiń yńǵaıy­na qaraǵanda, bul shamasy bútin beldemsheniń tórt bóliginiń biri tárizdi. Bıiktigi – 18, eni – 22,5 santımetr. Batyrdyń denesi tutas, som ekendigi ras. Shamasy, О́mekeńniń tek «boıy ózgelerden jarty arshyn bıik» degeninde edáýir ásire­leý bar. Qandaı derekte de batyr asa bıik bolmaǵan. «Kıiz úıdiń tórinde jaıǵasqan kisi – aýyl starshınasy Janqoja. Onyń qoıý da túsińki qasy eki kózin tutastaı japqan. Ájim basqan keń mańdaıy, qatty jalpıǵan murny jalpaq betinde anyq kórinip tur». Onyń ústine «...murty men saqaly sarǵysh tartqan». Bul batyrdy óz kózimen kórgen orys qalamgeri N.Stremoýhovtyń jazǵany. Bultartpaıtyn anyq aıǵaq. Baıqadyńyz ba, bul aýyzsha aıtylyp júrgen qalyń qabaqty naqty aıǵaqtap tur. Týmysynan solaı ma, álde bir urysta shoqpar tıdi me eken, murny erekshe jalpaq. Onyń ústine beti de jalpaq. Bul 1850 jyldar shamasy. Batyr orta jasta. Áli saqalyna aq túspegen. Aıta kelgende, ónerge aqyl júrmeıdi. Kórkemdik sheshim qashanda jeke dara. Sol jeke daralyǵymen qundy. Desek te keıipker beınesiniń shyndyqtan da tym aýlaqtaı bermegeni maqul tárizdi. Áıteýir batyrlarymyzdyń bári bir anadan egiz týǵandaı bolmasa... Moldahmet QANAZ, jazýshy. _______________________ Sýretterde: Janqoja kesenesi. Batyr­dyń jobalap salynǵan beınesiniń biri. (Sýretter «Syr óńiri tarıhy» kitabynan alyndy).