Birinshi kezeń – Agrarlyq qoǵam osydan 10 myń jyl buryn Mesopotamııada, qazirgi Irak, Sırııa, Túrkııa, Iran elderinde bastalǵan. Adamzat terimshilik-ańshylyq dáýirinen eginshilikke aýysyp, jabaıy janýarlardy qolǵa úıretip, otyryqshy ómir saltyn qalyptastyrǵan. Bul ejelgi órkenıetke qazirgi qazaq dalasy 4 myń jyl buryn alma jemisiniń tuqymyn, 3 myń jyl buryn asaý úıretip, úı jylqysyn qosqan. Sondaı-aq, bizdiń zamanymyzǵa deıingi 120-jyldardan bastap, Ortalyq Azııa Uly Jibek Jolynyń negizgi bólikteriniń biri bolǵan.
Ekinshi kezeń – Indýstrııalyq tóńkeris Anglııada XVIII ǵasyrdyń ortasynda bastalǵan. Qol eńbegi mehanızasııalanyp, eńbek ónimdiligi kúrt ósedi. Alǵashqy kezeńniń ǵalamsharǵa túgel taraýyna myńdaǵan jyldar qajet bolsa, jalpy álem ındýstrııalızasııanyń ıgiligin bardy-joqty kórýge eki-aq ǵasyr jetkilikti bolypty.
Úshinshi kezeń – Aqparattyq qoǵam 1960-jyldary Amerıka Qurama Shtattarynda bastaldy. «Post-ındýstrıalızm» (Denıel Bell), «Tehnokratııalyq zaman» (Zbıgnev Bjezınskıı), «Úshinshi tolqyn» (Elvın Toffler) jáne «Baılanys qoǵamy» degen túrli ataýlarmen belgili qazirgi zaman adamzatty taǵy da synaq kópirinen ótkizýde.
Jańa zaman jaqsylyǵyn barsha adam birdeı kóre qoıady degen sóz emes. Búkil álem basshylarynyń basyn jylda Davosta qosyp júrgen Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń quryltaıshysy ári basshysy Klaýs Shýab «Tórtinshi ındýstrııalyq tóńkeris» kitabynda «Indýstrıaldy revolıýsııanyń sımvoly – elektr qýatynsyz álemniń 17% halqy nemese 1,3 mlrd adam kún kórýde. Álemniń jartysynyń nemese 4 mlrd halyqtyń qoly aqaparttyq zamannyń ıgiligi – ınternetke áli jete qoıǵan joq» dep jazypty.
Ár kezeńniń qyzyǵyn sol zamanǵa tán tehnologııa men energııa kózin ıgergen halyqtar alǵash bolyp kórip otyrǵan. Máselen, Agrarlyq qoǵamnyń quraly – arba men soqa, al qýat kózi – jan-janýar kúshi bolsa, Indýstrııalyq qoǵamnyń tehnologııasy – elektromehanıka, qýaty – qazba baılyqtary – kómir, munaı, gaz, ýran... Búgingi Aqparattyq zamannyń eńbek quraly – kompıýter, sandyq tehnologııa, jasandy zerde, qýat kózi – jasyl energetıka – kún, jel, sýdan alynatyn elektr energııasy.
Joǵarydaǵy úsh túrli qoǵam, úsh túrli tarıhı kezeń typ-tynysh kele salmapty. Qoǵam aýysqan saıyn qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq shıelenister oryn alyp otyrǵan. Máselen, Anglııada mehanızasııalanǵan alǵashqy zaýyttar paıda bola bastaǵanda toqymashylar, temirshiler jáne basqa da qol óner sheberleri irgesi endi qalanǵan zaýyt-fabrıkalarǵa buzaqylyq shabýyl jasaǵan. Aǵylshynsha «lýddıtter» degen (luddites) ataý keıinnen jańa tehnologııaǵa qarsylardy sýretteıtin ortaq termın sózge aınalyp ketti. Olardyń qarsy shyǵyp júrgen sebebi kez kelgen tehnologııalyq ózgeris dástúrli jumys oryndarynyń qysqarýyna ákep soǵady. Jańa zamanǵa úırene almaǵandar jańalyqqa qarsylasqannan basqa amal tappaıdy. Kóptegen soǵystar men tóńkerister qoǵamdyq formasııa kezinde oryn alǵan eken. Tipti Amerıka azamattyq soǵysy (1861-1865) qulıelenýshilikten qutylýdyń emes, Agrarlyq ońtústik pen Indýstrııalyq soltústik arasynda bolǵan qaqtyǵystyń jarqyn kórinisi desedi.
Al endi qazir Aqparattyq qoǵamǵa ótpeli kezeńde de solaı bolyp jatyr. Taǵy da Klaýs Shýabtyń jazýynsha, HIH ǵasyrdyń basynda AQSh-taǵy jumys kúshiniń 90%-y aýyl sharýashylyǵynda bolsa, qazir dál sol jumysty eńbekke jaramdy halyqtyń 2%-y ǵana ıgerip otyr. О́tken eki ǵasyrdy emes, sońǵy jıyrma bes jyldy alsaq, Amerıka avtokólik ındýstrııasynyń otany Detroıttaǵy kapıtalızasııasy eń kóp úsh kompanııada 1990 jyly 1,2 mln adam jumys istese, qazir Kalıfornııadaǵy Kremnıı alqabyndaǵy eń alpaýyt úsh korporasııada nebary 137 myń adam jumys jasaıdy. Shırek ǵasyrdyń ózinde eki kezeńniń eń úlken úsh kompanııasy jumysshylarynyń aıyrmashylyǵy 10 esege jýyq.
***
О́tken aptadaǵy ǵalamdyq mańyzy bar jańalyq – AQSh-tyń Parıj klımat kelisiminen shyǵýy boldy ǵoı dep oılaımyn. AQSha prezıdenti Donald Tramp bul áreketin «Amerıka kómir ındýstrııasyndaǵy 2 mıllıonnan astam jumys ornyn saqtaımyn» dep túsindirdi.
Tramp myrza bul sheshimimen jumys oryndaryn uzaq saqtap tura almaýy ábden múmkin. Tórge jylystaǵan Aqparattyq qoǵamnyń talaptary endi aýyzdyqtata qoımas! Amerıkalyq ǵalym Karl Freı 2013 jyly bolashaq jumys oryndary týraly eńbegin jarııa etti (The future of employment: How susceptible are jobs to computerization?). Freı bolashaqta joıylatyn 702 kásiptiń tizimin shyǵaryp, ındýstrııasy da, aqparattyq tehnologııalary da damyǵan Amerıkanyń ózinde eńbekkerlerdiń 47%-yna jumyssyz qalý qaýipi tónip turǵanyn dáleldedi.
Tramptyń Parıj kelisiminen bas tartqany Batys álemin ıdeologııalyq qaıshylyqqa ákelip tiredi. Sebebi, 195 eldiń basyn qosyp, búkil álemdi kómirtekti jaǵýdy azaıta túsýge kóndirý Batys Eýropa men AQSh-qa ońaı tımegen eken. Birikken Ulttar Uıymy 1992 jyly qabyldaǵan Klımat konvensııasynan (Framework Convention on Climate Change) 2015 jylǵy jeltoqsandaǵy Parıj kelisimine deıingi baqandaı 23 jylǵy eńbek. Ásirese, damýshy elder kóp týlaǵan. Oǵan negiz de joq emes. Batys elderi qazba baılyǵynyń kúshimen memleketterin ındýstrııalandyryp aldy da, órleýdiń kezegi Qytaı, Úndistan jáne basqa da damýshy elderge kelgende kómirtegin paıdalanýǵa "shekteý" shyqty.
Amerıka sarapshylary AQSh-tyń "álemdik kóshbasshylyq rólin Qytaıǵa berip qoıyp jatqanyn" jazýda. Oǵan qosa, bolashaqty kómir, munaı men gazǵa baılaý - óskendiktiń emes, óshkendiktiń belgisi dep baǵalap jatyr.
Qalaı bolǵan kúnniń ózinde, Aqparattyq qoǵam ıek artatyn jasyl energetıka qozǵalysy toqtamaýǵa baǵyt alǵan. Eýropa Odaǵy 2020 jylǵa taman elektr qýatynyń bir bóligin taza kózderden alamyz dep kelisken. Onyń ishinde, Irlandııa men Norvegııanyń energetıka salasy qazirdiń ózinde tolyǵymen qaıta qalpyna keletin kózderge ótken eken.
Qytaı qazir jasyl energetıka dúmpýin bastan keship jatqandaı. 2017 jyldyń birinshi toqsanynda Qytaıdaǵy kún qýaty óndirisi 80% ósken. Qalpyna keletin energetıka agenttiginiń (the International Renewable Energy Agency) málimetine júginsek, 2016 jyly Qytaı kún qýatyna qatysty salada 2 mln adamǵa jumys taýyp bergen. Álemde kún energetıkasynda qyzmet etetin ár úsh adamnyń ekeýi qytaılyq eken. Kórshimizdiń kún qýaty mamandary osy saladaǵy amerıkalyqtardan 8 ese kóp kórinedi.
"Qaıta qalpyna keletin" dep atalyp júrgen (renewable) kún, jel jáne sý qýatynyń búgingi tańdaǵy negizgi qolbaılaýshysy – onyń baǵasy. Jer astyndaǵy "aǵalaryna" qaraǵanda qymbattaý.
Biraq Blýmberg agenttigi (Bloomberg New Energy Finance) 2030 jyly kún qýaty álemdegi eń arzan energııa bolady dep boljap otyr. Al jel qýaty 2040 jylǵa qaraı 40% arzandamaq.
Osy jyldyń aqpanynda Gardıan gazeti Londonnyń Imperıal kolledjindegi Grehem ınstıtýty men Kómirsýtegin baqylaýshy bastama qorynyń baıandamasyna silteme jasaı otyryp, «Elektr qýatymen júretin kólikter men kún panelderi baǵasynyń arzandaýy 2020 jylǵa taman munaı men kómir óndirisi ósimin toqtatady» dep jazdy.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, kómirtegin búgingideı jaǵa bersek, 2100 jyldary kúnniń qyzýy 3.6 gradýsqa kóteriledi eken. Al Parıjde kelisilgen mejege jetsek, temperatýra tek 2.8 gradýsqa joǵarlamaq.
Adamdardyń kún qyzýyna qanshalyqty qatysy bar ekenin dóp basyp aıtý qıyn, ekiudaı kózqaras bar. Syrttaı qaraǵanda, halyqaralyq saıasattaǵy trendter men talastardyń Jer jylýyna emes, qoǵamdar aýsar aldyndaǵy ótpeli kezeńniń kórinisterine kóbirek uqsaıtyndaı. Asa kórnekti bolashaqty boljaýshy Elvın Toffler óziniń sonaý 1980 jyly shyqqan «Úshinshi tolqyn» kitabynda Aqparattyq qoǵamǵa ótpeli kezeń 2025 jylǵa deıin sozylatynyn jazǵan.
AQSh-tyń Parıj kelisiminen shyǵýy taıaq bolyp tek Trampqa tıe me, álde Amerıka juldyzynyń óshe bastaǵanynan xabar bere me, ol jaǵyna dál shataǵymymyz shamaly. Bizdi alańdatatyny – el taǵdyry.
Osydan myńdaǵan jyldar buryn bastalǵan Agrarlyq qoǵam ań aýlap, jemis terip júrgen adam balasyna otyryqshylyq mádenıetti alyp kelse, kóshpeli órkenıettiń sońǵy súleıindeı bolǵan qazaq qoǵamy ótken ǵasyrda ǵana bir qonysqa at basyn baılady.
Indýstrııalyq qoǵamdy baǵyt bastaǵan Anglııamen emes, sońǵy vagondaryna ilinip ketken KSRO-men birge quryppyz. Qazaqtyń jalpysy baqylaýshy, jalqysy ǵana qatysýshysy bolǵan. Osy ýájge kórneki bir mysal keltire ketsek, ındýstrııalızasııa Eýropaǵa ýaqytpen sanasýshylyqty (punctuality) úıretken eken. Zaýyt-fabrıkada isteıtin adamnyń ýaqyty shekteýli. Jumys saǵat 9-00-de bastalyp, 6-00-de aıaqtalady degendeı. Al ýaqytpen sanaspaý Agrarlyq qoǵamǵa tán eken. Qazaqtyń boıynda keshigý, ýaqytynda kelmeý degen qasıetter bolsa, ol onda Agrarlyq zamannyń sarqyty.
Elimiz egemendik alyp, ındýstrıalandyramyz dep jatqanymyzda jan-jaqtan Aqparattyq qoǵamnyń talaptary búırektep qoıar emes.
Beınelep aıtar bolsaq, Aqparattyq qoǵamnyń jetistigi – smartfonmen sóılesip, Indýstrııalyq qoǵamnyń jetistigi – kólikke minip, Agrarlyq zamannyń qasıeti – jıyn-toıǵa keshigip keletinimiz ras bolsa, búgingi qazaqtyń boıynda osy úsh qoǵamnyń da qany bar.
Tofflerdiń paıymdaýynsha (40 jyl buryn jazǵan), qazir búkil álem elderi Aqparattyq qoǵam atty jarysty bastar syzyqtyń aldynda tur. Onyń aqyly boıynsha, Birinshi tolqyndaǵy (Agrarlyq qoǵam) memleketter ındýstrııalızasııanyń mashaqatyn tartyp, ulttyń ómir salty men bolmysyn ózgertýdiń qajeti joq eken. Sebebi, Agrarlyq jáne Aqparattyq órkenıettiń erekshelikteri bir-birine uqsas. Alǵashqy tolqynǵa tán patrıarhaldy agrarly qoǵam ómir saltyna Úshinshi tolqynnyń joǵarǵy tehnologııasyn kiriktirse, Aqparattyq zamannyń jańa qoǵamy paıda bolatyn kórinedi.
Soǵan qaraǵanda, qaımaǵy buzylmaǵan qazaq qoǵamynyń jańa zaman kóshbasshylaryna qosylýǵa ábden múmkindigi bar. Aqparattyq qoǵamnyń qýat kózi – jasyl energetıkaǵa arnalǵan ǵalamdyq Astana EXPO – 2017 jobasy qalyń qazaq buqarasynyń damýyna dúmpý týǵyzatyn oqıǵaǵa aınalsa eken dep tileımiz!
Shyńǵys MUQAN,
Garvard ýnıversıtetiniń magıstranty,
AQSh, Boston