Elbasy kadr tańdaýda qatelesken joq

Bıylǵy 23 maýsymda Qazaqstannyń ishki ister organdarynyń qurylǵanyna 25 jyl tolady. Elimiz boıynsha eń úlken quqyqtyq qurylymnyń táýelsizdik jyldaryndaǵy alǵashqy qadamyn nyqtaý ońaıǵa túspegeni belgili. Jańa reformalar ázirleý jáne ony saýatty júzege asyrý úshin tyǵyryqtan jol taba biletin bilimdi, kórgen-túıgeni, tájirıbesi mol mamandarǵa úlken úmit artyldy. Sondaı mamandardyń biri  Qaıyrbek Shoshanuly Súleımenov bolatyn. 

Ol Elbasynyń senimin aqtap, ishki ister salasynyń qalyptasý kezeńindegi qıyndyqtardy eńsere bildi. Q.Súleımenov Ishki ister mınıstri, Memlekettik keńesshi, Prezıdenttiń  kómekshisi − Qaýipsizdik Keńesiniń hatshysy sııaqty laýazymdy qyzmetterdi abyroımen  atqardy. Búginde memleket qaıratkeri dárejesine kóterilgen aǵamyzben áńgime-dúken quryp, sala tarıhynan syr sýyrtpaqtaǵan edik. 

– Qaıyrbek Shoshanuly, Táý­elsiz jas memlekettiń ishki is­­ter salasy eń alǵashynda qan­daı qıyndyqtarmen betpe-bet keldi? Siz sol kezde ishki ister mınıstriniń birinshi orynba­sary retinde barlyq jańa ó­zgeristerdiń basy-qasynda júr­dińiz ǵoı?

– Iá, men týra sol 1991 jy­ly Ishki ister mını­str­i­niń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndaldym. By­laı­sha aıtqanda, ishki ister or­gan­da­rynyń basshylyq laýazymyna elimiz táýelsizdik alǵan ýa­qyt­ta keldim. Alǵashqy jylda­ry, árıne, ońaı bolǵan joq. El­diń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıy óte kúrdeli bolǵanyn bi­lesizder. Sonyń saldarynan qyl­mys­tyq ahýal da qıyndap ketken edi. Uıymdasqan qylmys, adam saýdasy, esirtki bıznesi sııaqty qylmys túrleri kóbeıdi. Dál osy qylmystyq izdestirý men uı­ymdasqan qylmysqa qarsy kú­res qurylymyn men basqarǵan edim. Buryn mundaı qylmys bol­mady emes, boldy. Biraq óte sı­rek kezdesetin. Toqsanynshy jyl­dardyń basyndaǵy biz buryn shet­eldik detektıvterden ǵana oqyp bilgen qylmystyq hronıkalardy óz basymyzdan keshe bastadyq.

Táýelsiz elimiz ekonomıkasyn saý­yqtyrýǵa, halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıyn kóterýge ba­sa kóńil bólip, barlyq resýrs­ty osy baǵyttarǵa jumsap jat­qan­da, qylmystyq toptar mu­ny sá­timen paıdalanýǵa tyrys­ty. El­degi ishki tártipti nyǵaı­t­paı, qoǵamdyq qaýipsizdikti qam­ta­masyz etpeı, ekonomıkalyq da­mýǵa da qol jetkizý múmkin emes qoı. Sondyqtan, Elbasymyz ish­ki ister organdarynyń ju­my­syn jetildiretin, jańa jaǵ­daı­ǵa beıimdeıtin reforma­lar qa­by­l­­- daýdy tapsyrdy. Re­for­ma­ny qabyldaý bar da, ony sol oı­las­tyrǵan deńgeıde júzege asyrý bar. Ol úshin bilikti mamandardy tańdaýda qatelespeı, árkimdi óziniń laıyqty ornyna qoıa bilý kerek. Osy turǵydan alǵanda El­basy Nursultan Nazarbaev qatelesken joq. Ol aınalasyndaǵy adamdardy óte tereń biletin. So­nyń nátıjesinde ishki ister or­gan­darynyń jumysyn jańasha qa­lyp­tastyrý sátimen júzege asty dep oılaımyn.

– Sonda Elbasy ishki is­ter or­gandarynyń aldyna eń bi­rin­shi qandaı mindetter qoı­dy?

– Alǵashqy jyldardaǵy bizdiń eń basty mindetimiz el ishinde quqyqtyq tártipti qamtamasyz etip, qoǵamdyq qaýipsizdikti ny­ǵaıtý boldy. Elbasy osy min­det­terdiń oryndalýyna basa kó­­ńil bólip, bizden eń birinshi osy­­ny talap etti. О́rship ketken qylmysty, qaptaǵan buzaqylardy birshama aýyzdyqtaǵannan keıin el ishindegi qoǵamdyq tártip ahýa­ly jaqsardy. Ishki tártip barynsha nyǵaıdy. Jurtshylyq shaǵyn kásipkerlikpen, mal sha­rýa­shylyǵy, saýda-sattyqpen emin-erkin aınalysa bastady. So­nyń nátıjesinde halyqtyń ál-aýqaty kóterilip, áleýmettik jaǵdaı da birshama jaqsardy. El ishindegi krımınogendik ja­ǵ­daıdyń turaqtalýyna bul fak­t­or­lar az septigin tıgizbegeni anyq. Osyndaı mindettermen qa­tar, biz jańa astanaǵa kóshý, ja­ńa ǵımarattar turǵyzý sııaqty ju­mys­tardy da der kezinde sapaly oryndadyq. Bul ózi aıtýǵa ońaı bolǵanymen, qat-qabat reformalarmen birge osyndaı úl­ken sharýalardy da der kezinde at­qarý jan-jaqtylyqty talap etti. Tek zańdy bilip, qoǵamdyq tár­tipti qadaǵalap qana qoımaı, sha­rýa­shylyq jumystardy da bir ki­sideı meńgerýge týra keldi.

Qazir oılap otyrsam, sol kez­de jańa elordada kóp páterli tur­ǵyn úı turǵyzyp, Astanaǵa kó­ship kelgen qyzmetkerlerimizge pá­terlerdiń kiltin tabys etken biz jalǵyz mınıstrlik ekenbiz. So­nymen birge, ishki ister organ­da­rynyń qyzmetkerleri úshin úl­ken «Alataý» sport keshenin turǵyzdyq, Ishki ister mınıstrligi ǵımaratyn saldyq. Elbasymyz osy qurylystardyń basyna apta saıyn kelip, qarap ketetin. Biz­diń sala qyzmetkerleriniń A­s­tanaǵa kelip ornalasýyna elordanyń alǵashqy ákimi Ádil­bek Jaqsybekov, burynǵy qa­la­­lyq IIB-nyń bastyǵy О́mirzaq Bol­sambekov te úlken kómek pen qol­daý kórsetti.

– Siz ishki ister mınıstrligine kel­mesten buryn, Keńes Odaǵy ke­zinde-aq Reseıde tanymal ter­geý­shi bolǵan ekensiz... Mundaı dárejege qalaı qol jetkizdińiz?

– Men negizi Reseı Feder­a­sııa­synyń Novosibir qalasynda dú­nıe­ge kelgenmin. Alǵashqy eńbek jo­lymdy qurylys salasynda bastadym. Qurylysta júrip Sver­dlov zań ınstıtýtynyń No­vo­sibirdegi keshki bólimine oqý­ǵa tústim. Sodan keıin ter­geý­shilik jolym bastalǵan. Oqý­ym­dy oıdaǵydaı aıaqtaǵan soń, Kýıbyshev qalasyndaǵy prokýra­týrada tergeýshi, aǵa tergeýshi bo­lyp qyzmet atqardym. Meniń el­ge oralýyma da osy tergeýshilik qyz­metimniń úlken septigi tıdi. Jas kezimde janymdy salyp jumys istep júrgende, qolyma tıgen tergeý isiniń núktesin qoımaı, tynym tappaıtyn edim.

Birde buzaqylyqqa baılanys­ty tergeý isine qatysqan edim. Sol is jóninde 1973 jyly búkil Odaq­qa tanymal «Lıteratýrnaıa ga­zetaǵa» kólemdi maqala shyqty. Bul maqalada maǵan arnaıy toq­talyp, qalyptasqan tergeýshi re­tin­degi jetistikterimdi atap ótipti. Osy maqala Almaty qalasynyń sol tustaǵy prokýrory Petr Dıachkovtyń kózine túsip, sonaý Almatydan arnaıy telefon soǵyp, «bizge siz sııaqty tájirıbeli tergeýshi qajet» dep qolqa salǵan bolatyn. Sóıtip, atajurtqa 1975 jyly keldim. Almatyda da kóp jyldar prokýratýrada tergeýshi bolyp qyzmet ettim. Al 1981 jy­ly Lenın aýdandyq Ishki ister de­par­tamentiniń bastyǵy bolyp be­kitildim.

– Sol táýelsizdiktiń al­ǵash­­qy jyldary Prezıdent Ákim­shiliginde de qyzmet at­qardyńyz, jıi aýys-túıisti qa­laı qabyldadyńyz?

– Jańa sóz basynda aıtyp óttim, Nursultan Ábishuly aına­la­syndaǵy adamdardy óte tereń bi­letin, jaqsy tanıtyn edi dep. Sondyqtan, ol aýys-túıis ja­saǵanda, tıisti adamdy der ýa­qy­tynda qajetti orynǵa qoıyp, mem­lekettiń ártúli shepterin ny­ǵaı­typ otyratyn. Barlyq salany bir mezgilde jiti qadaǵalaýynda ustady. Meni 1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik keńesshisi etip taǵaıyndaýy sondaı qajettilikten týdy dep sanaımyn. Sol kezde men Prezıdent Ákimshiliginiń bes bólimine, atap aıtqanda, quqyq qorǵaý organdary, qorǵanys, zańnama, keshirim jasaý, azamattyq máseleler jó­nin­degi jumystarǵa basshylyq ja­sadym. Osy jumysta búginde esim­deri elge tanymal memleket qaı­ratkerleri jáne generaldarmen birge qyzmet atqarý baqyty buı­yrdy. Iá, jaqsy adamdarmen joldas bolǵandy, tanys-bilis bolǵandy baqyt, baılyq dep sanaımyn. Iýrıı Obrıadın, Maqsut Nárikbaev, Igor Rogov, Baýyrjan Muhamedjanov, Jaqyp Asanov, Talǵat Donaqov, Vık­tor Malınovskıı, Vıktor Kan, Beksultan Sársekov, Bolat Baı­ja­sarov, Sáýlebek Qun­ǵo­jı­nov, Qajymurat О́skenbaev jáne ta­ǵy basqalar maqtanysh tutýǵa turar­lyq azamattar. Men olarmen birge qyz­met atqarǵan jyldarymdy ár kez saǵynyshpen eske alamyn. Olardyń kópshiligin keıin birge qyzmet isteýge shaqyrǵanmyn.

– Siz 1995 jyly Ishki is­ter mınıstri bolyp taǵaı­yn­dalǵanda, Ishki áskerler qol­basshysy qyzmetin de bir­ge at­qardyńyz. Eki úlken qu­ry­lym­dy basqarý qıynǵa túsken joq pa?

– Meni Elbasymyz shaqyryp alyp, Ishki ister mınıstri qyz­me­tin usynǵanda, eki úlken laýa­zym­dy atqaratynymdy ózim de bil­gen joqpyn. Tek Jarlyqqa qol qoıylyp jatqanda ǵana «Mınıstr – Ishki áskerler qolbasshysy» dep jazylǵanyn kórdim. Nursultan Ábishulynan nege bulaı dep suraǵanymda: «Qazirgi qolbasshy laıyqty, jaqsy adam. Ol seniń áskerler boıynsha birinshi oryn­basaryń bolady. Al sen qa­zir­gi qıyn-qystaý kezeńderde eki mindetti birdeı atqarasyń. Bul seniń qolyńnan keletinin bi­lemin», dedi. Árıne, ońaı tıgen joq. Degenmen, qasymda óz isin myqty biletin senimdi adamdar boldy. Olar generaldar: V.Sımachev, B.Baıjasarov, I.Otto, N.Vlasov, E.Merzadınov jáne basqalar. Meniń birinshi orynbasarym Bolat Janasaev keıinnen respýblıkalyq Ulttyq ulannyń qolbasshysy boldy.

Esterińizde bolar, sol 1995 jyl men 2000 jyldardyń arasy da ár salada jańa reformalar kóptep qabyldanǵan ýaqyt. Men basqarǵan bes jyl ishinde de ishki ister organdary kóptegen qu­rylymdyq ózgeristerdi basy­nan ótkerip, jańa reformalardy júzege asyrý baǵytynda ju­mys is­tedi. Onyń bári salany je­til­di­rý­de, jańa zamannyń talaptaryna ilesýge múmkindik bergeni sózsiz. Jalpy, salany damytý úshin, ozyq tehnologııalyq tá­silderdi meńgerýde salada jasa­latyn ózgerister oń septigin tı­gizetinin talaı baıqadym. Eki qyz­metti birdeı bes jyldaı at­­qa­ryp, otstavkaǵa ketkende, óz ótinishimmen Ishki áskerler qol­basshysy qyzmetine aýystym. Bi­raq bir jyldan keıin men qaıtadan ishki Ister mınıstri qyzmetine ta­ǵaı­yndaldym. Keıde salanyń óz ba­­syndaǵy aýys-túıister kóptegen ózgeristerge, jańa isterdi qolǵa alý­ǵa sebepshi bolyp jatady. Bul jo­ly da solaı boldy. Ekinshi ret Ishki áskerler qolbasshylyǵyna suranyp barǵanymda onda on úsh jyldaı qyzmet atqardym.

– Ekeýinde de Ishki ás­ker­lerdiń qolbasshylyǵyna ózi­ńiz suranyp barǵan ekensiz? Ne­lik­ten, álde osy salada ózińizdi kór­setýdi oılaǵan jobalaryńyz boldy ma?

– Dál solaı, odan buryn ish­ki áskerlerdiń reformalaý baǵdarlamasyn oılastyryp júrgen edim. Qolbasshylyq qyz­metke qaıtadan kiriskennen ke­ı­in, óz oıymdy júzege asy­rýdyń jol­daryn izdestire bastadym. Ol úshin Úkimetten biraz qarjy qa­jet edi. Meniń reformalaý týraly oılarymdy Prezıdent te maquldaǵan bolatyn. Sosyn batyl qımyldap, sol kezdegi Premer-Mınıstr Kárim Másimovti ishki áskerdi nyǵaıtýǵa qatysty baǵ­dar­lamanyń jobasymen tanys­tyrdym. Ishki ister mınıstri qyz­me­tin atqaryp júrgen Baýyrjan Muhamedjanov te bizge úlken qoldaý jasady.

Osyndaı is-áreketterimizdiń ar­qasynda úkimettik damý baǵ­dar­lamasyna qolymyz jetti. Úki­metten bólingen 20 mıllı­ard teńgege jýyq qarjyǵa as­ta­na­lyq arnaıy brıgada quryp, Qap­shaǵaıda oqý ortalyǵynyń qu­rylysyn júrgize bastadyq. Bul óz kezeginde bizge aqparattyq-tehnıkalyq jáne jaýyngerlik qaıta jaraq­tan­dyrýǵa múmkindik berdi. Ish­ki áskerlerdi ustaý tártibi bu­ryn­ǵysynan múldem ózgerdi. Osy­laı­sha kókeıimde kópten júrgen bir armanym sátimen oryndaldy.

– Qaıyrbek Shoshanuly, bálkim, oqyrmandarymyzǵa qyzyqty bolar, ózińiz týraly toqtala ketseńiz...

– Áke-sheshemniń aıtýynsha, meniń Súleımen atam Pavlodar oblysynyń Krasnokýtsk aýdanynda bolys bolǵan, al sheshemniń ákesi Toqtas – ónerkásippen aınalysqan baı adam eken. Eli­miz­de Keńes ókimeti ornap jat­qan tusta, ıaǵnı 1918 jyly atam 48 jasta bolsa kerek. Jańa úki­met atamyzdy tap jaýy re­tin­de óltirgennen keıin, ákem bas­qa týystarymen birge Sibir ja­ǵyna qaraı ketedi. Biz Reseı je­rine osylaı qonys aýdarǵan ekenbiz. Novosibir bizge meken boldy. Ákem ómir boıy qurylys bas­qarmasynda jylqymen tasymaldaýshy bolypty. Al 60-jyldary zaýytta bolat quıý sehynda eńbek etken.

Bizdiń otbasymyzda ómirge 11 bala kelgen. О́kinishke qaraı, jeteýinen ata-anam kishkene kezderinde aıyrylyp qalǵan. О́ıtkeni, olar 1920-1930 jyldary Sibirde adam tura almaıtyn jaǵdaıda ómir súrgen edi. Tórteýi tiri qalypty. 1957 jy­ly biz jertóleden baraqqa kó­ship, úlken qýanyshqa kenelgen edik. Biz turǵan baraqtar úsh za­ý­yttyń ortasynda bolatyn, aı­nalasyn shyrsha kómkergen. Ba­raqta turatyndardyń barlyǵy osy zaýyttarda eńbek etti. Osyn­daı jaǵdaıda men de ómir sú­rip, shyńdaldym. Sibirge kósh­ken barlyq týystarymyz aýyl­dyq jer­lerge, al biz qalaǵa or­na­las­tyq. Ákem bizdi oqytamyn, el qa­taryna qosamyn dep bar kúsh-ji­gerin jumsady.

– Siz ózińizdi «Keńes Oda­ǵy­nyń sońǵy generalymyn» dep aı­tasyz. Muny qalaı túsinýge bolady?

– KSRO-nyń sońǵy Prezıdenti Mıhaıl Gorbachev óz ornyn bosatar kezde arnaıy jarlyqqa qol qoıǵan eken. Sol jarlyq boıynsha maǵan general ataǵyn, Selınograd oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Andreı Braýnǵa, kúmis kómeı án­shimiz Bıbigúl Tólegenovaǵa, elimizdegi jáne birqatar óner adamdaryna Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn berý uıǵarylypty. Ánshi Alla Pýgacheva da KSRO-nyń halyq ártisi ataǵyn osy jar­lyq boıynsha alǵan. Bul oqıǵa ózi bylaı boldy.

Men 1991 jyly jeltoqsan aıynda mınıstrdiń birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp júrgenmin. Túngi saǵat on bir shamasynda ju­mysta otyrǵanymda maǵan Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev ar­naıy telefon soǵyp, Mıhaıl Gor­bachevpen tikeleı telefon ar­qyly sóıleskenin, joǵarydaǵy jar­lyqtyń jaı-japsaryn aıtty. Sóıtsem, KSRO-nyń sońǵy prezıdenti óziniń sońǵy jarlyǵyn shyǵaryp, qyzmetinen ketip bara jat­qanyn telearna arqyly ha­barlaýǵa jınalyp jatyr eken. Sod­an keıin Nursultan Ábishuly meni general ataǵyn alǵanymmen qut­tyqtady. Osylaısha men Keńes Odaǵynyń eń sońǵy generaly bolyp shyǵa keldim.

Keńes Odaǵy, biz qalaı desek te, ǵasyrǵa jýyq ómir súrgen úlken ımperııa. Onyń da irgesin qalaýǵa qanshama qaıratkerler, belgili tulǵalar, na­ǵyz eńbektiń adamdary ter tókti, janyn salyp eńbek etti. Onyń bárin belden bir syzýǵa bol­maıdy. Olardyń erik-jigerin, ja­sampaz eńbekterin baǵalaýǵa tıispiz. Qalaı degenmen, ol dáýir de bizdiń basymyzdan ótken tarıh. Jaqsysyn alyp, jamanynan jırený kerek dep oılaımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»