Álem týǵan jerdi tanýdan bastalady

Bizdiń BAQ álemdik kóshtiń ulttyq tarmaǵy retinde mýltımedıalyq alańnan kórinip júr. Táýelsizdik alǵan jyldary dástúrli BAQ-ta kóbinese tarıhı, mádenı, ádebı qundylyqtardy jarııa etýdiń, aqtańdaqtardy ashýdyń úrdisi qalyptassa, odan beri bizdiń medıa suhbat janrlaryna, ınteraktıvti baǵdarlamalarǵa kóshe bastady. Ýaqyt óte kele dástúrli medıanyń jańa konvergentti alańy endi. Onyń ishinde gazet saıttarynyń, portaldardyń, elektrondy resýrstardyń damýy aqparatty jyldam taratýdyń, sapaly jetkizýdiń, halyqqa qoljetimdi etýdiń joly retinde mýltımedıa alańynan ornyn tapty. Qazir biz kez kelgen aqparatqa áleýmettik jelidegi siltemeler arqyly kiremiz. Sondyqtan, dástúrli kórermennen góri mýltımedıalyq kórermen degen uǵym qa­lyptasty. Bul – naryqtyń talaby. Mý­l­tımedıa – kóptegen medıa qu­rald­ar­dyń jıyn­tyǵy, olardyń bir alań­ǵa toǵysýy. Bizdiń medıanaryq tu­tyný jaǵynan da, mýlt­medıalyq tehno­lo­gııa tur­ǵysynan da damýshy elder­diń qa­tarynda jaqsy pozısııada tur deýge bolady.

Osydan shyǵatyny – qazaq tildi kontenttiń sapasy. Kontentti toltyrý, sapaly etý, ásirese qazaq tilinde sóı­le­tý máselesi ózekti. Aqparaty qa­zaq­­sha sóılegen eldiń tili de damıdy. Me­dı­anaryqta da pozısııasy basym bola túsedi. Qazir qazaq tildi aýdıtorııanyń úles salmaǵy edáýir artty. Sebebi, bilim alyp jatqan aqparattyq resýrs­tar, orta qazaq tiline bet bura bas­tady. Máselen, medıalańda ózindik orny bar «Qazaqparat» mýltımedıaǵa alǵash qadam basqan agenttik. Qazaq tilinde aqparat taratýdyń úsh jazý tásilin usyndy. Alǵash ınfografıkany da qolǵa aldy. Aqparattyq oqıǵany ınfografıkalyq tásilmen sýretteý – vızýaldy mádenıetti arttyrady. Sebebi, aýdıtorııanyń talǵamy artqany sonshalyq, qurǵaq aqparattan góri vızýaldy aqparatty qabyldaý trendi basym. Adam aqparatty oqý arqyly este uzaq saqtaıdy. Bul mýltımedıalyq formatqa kóshýdiń belgisi. Osylaısha, oqylýymen, tyńdalýymen, kórilýimen qundylyǵyn arttyramyz. Qansha oqyrman oqysa, demek qundy degen sóz.

Elbasynyń maqalasynda gýmanı­tar­lyq tehnologııany damytatyn ıdeıa­lar basa aıtylady. Mysaly, «Jańa gý­manıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» deıdi. Bul usynysty qol­daý­ymyz kerek.

Bul gýmanıtarlyq ǵylymǵa beril­gen senim, basymdyq, úmit. «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy boıynsha jaqyn arada gýmanıtarlyq barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúnıe júzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasaýǵa erekshe toqtaldy. Bul parasattylyqtyń, izgiliktiń, ińkárliktiń tutas gýmanıstik ıdeıasynyń modeli bolýy kerek dep oılaımyn. Ǵalym retinde qasıetti oryndardyń mádenı-geografııalyq beldeýi týraly estigende qatty qýandym. Osy ýaqytqa deıin Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵalymdary tarapynan tyrbanyp júrgizip kele jatqan «Qazaq eli» ekspedısııasynyń da maqsaty Elbasynyń ıdeıasymen sabaqtasyp tur. Jumysymyzdy óte serpindi túrde jalǵastyrýǵa daıynbyz. Bıyl jazda ekspedısııanyń aýqymyn keńeıtýdi qolǵa alamyz. Biz arheolog-ǵalymdarmen birge kóne patshalar mekenine atbasyn buramyz. Astana men Almaty ǵalymdary Berelde kezdesip, kóptegen sharalardy uıymdastyramyz dep otyrmyz. Arheologtar  men stýdentter ashyq dala semınary jáne ár aımaqta arnalǵan mobıldi mektep aıasynda arheolog-ǵalymdarǵa kóne jádigerlerdi sandyq formatqa kóshirý, mýltımedıalyq tuǵyrnamaǵa qalaı aýystyrý jóninde sheberlik synyptaryn ótkizemiz. Bizdiń bul bastamaǵa IýNESKO jáne BUU-nyń Qazaqstandaǵy departamentteri jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigi qoldaý bildirip otyr. Bıyl ótetin shara úlken keshendi qadam. Sondyqtan, biz qazaq halqynyń kindik kóne órkenıetimizdiń damyǵan jerinen medıa kerýendi bastaımyz. Arheolog-ǵalymdar men jýrnalıster qasıetti oryndardy aralap, jazbasyn túsirip, sońynda Berelde basty sharalardy júzege asyramyz dep josparlap otyrmyz.

Medıakerýen «Uly Altaı jolymen» dep atalady. Medıakerýenniń quramynda 5 ekspedısııa bar. Medıakerýen traektorııasy eki baǵyttan bastaý alady. Almaty – Shilikti – Kúrshim –Berel; Astana – Shyńǵystaý – Berel. Berel tarıhı memlekettik murajaıynda ótedi. «Berel» ekspedısııasynyń jetekshisi Zeınolla Samashev, «Altaı» arheologııa ekspedısııasynyń jetekshisi Ǵanı Omarov, «Shilikti» arheologııalyq ekspedısııasynyń jetekshisi Ábdesh Tóleýbaev, «Shyńǵystaý» ekspedısııasynyń je­tek­shisi Ulan Úmitqalıev, «Qazaq eli» ekspedısııasynyń jetekshisi osy jol­dardyń avtory, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen úsh ekspedısııa, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen  eki ekspedısııa jasaqtalýda. Bul keshendi shara elimizdegi ǵylym, mádenı turǵydan serpin joba bolǵaly tur. Birneshe ekspedısııa bas qosyp, qazba jumystarynan bólek, aǵartý sharalaryn da ótkizedi. Biz bul joba arqyly Berel aımaǵyn IýNESKO-nyń mádenı muraǵattar tizimine qosýdy usynbaqshymyz. Búkilálemdik deńgeıde turaqty týrızm damýyna da osy sharalar arqyly yqpal etkimiz keledi.  Kóptegen ǵalymdarmen aqyldasa otyryp, týrızm kartasyn syzyp, kóne jádigerlerge eldiń, jurttyń nazaryn aýdarmaqpyz. BUU buǵan qoldaý bildirip, halyqaralyq turaqty týrızm jyly aıasynda ótkizýdi usyndy.

Gúlmıra Sultanbaeva,

saıası ǵylymdar doktory, professor, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýlteti baspasóz jáne elektrondy BAQ kafedrasynyń meńgerýshisi