Maman Baıserkeuly. Qara qyldy qaq jaratyn ádildigi bar, keıde balasha taza, keıde qartsha adýyn minez tanytyp júretin jan. «Týrasyn aıtqan týǵanyna jaqpas» minezi anaý-mynaý kóksoqy áreketterden aýlaq júrýine sebepshi ekeni de ras. Artyq oıyn-kúlki, arzan maqtaý-madaq, ersi sóz, qatty zil kórsetpeıdi. Biraq, kórgen kisi seskenip turady. Ol degenimiz – Maman aǵanyń tereń bilimi, baı parasaty, kásibı sheberligi qasynda turǵan adamnyń mysyn basyp ketetini. Ol sózsiz. О́nerdiń zııaly ortasyn qalyptastyrǵan talant ıesi. О́ner qudiretin baǵalaǵan qaıratker.
Men bir kezderi Maman aǵa týraly jan-jaqty bilmek bolyp belgili teatr synshysy, ónertaný ǵylymynyń Qazaqstandaǵy jalǵyz doktory atanǵan professor Baǵybek Qundaqbaevtan syr tartqan edim. Ol kisi sonda bylaısha aqtarylǵan: «Maman Baıserkeuly – erekshe talantty tulǵa. Mundaı izdenimpaz, isker, qaıratker rejısserdi men áli kórgen joqpyn. О́tken ǵasyrdyń orta tusynda Maman Qyzylorda teatrynyń bas rejısseri qyzmetine bardy. Qudaı-aý, Qyzylordanyń bes kisi aınalmaıtyn aıadaı sahnasynda Vsevolod Ivanovtyń «Bronepoezd - 1460» spektaklin qoıdy. Qyryldaýyǵyńdy da, Matrosovty da kúshti shyǵardy. Ony biz Ilııas Omarov ekeýmiz baryp kórdik. Tamasha jasady. Sol joly Jastar syılyǵyn aldy. Ol rejısser retinde bar áreketti jınaqtap, mızanssenany myqty jasaıdy. Odan soń Shteınniń «Mejdý lıvneı» spektaklin qoıdy. Oqıǵalar jyldam, Lenınnen basqa keıipkerler óz rekvızıtterin ózderi ákelip, tamasha oınap shyqty. Mamannyń ereksheligi – talapqa kúshti, ózi de, akterleri de aıamaı eńbektenedi, qatty daıyndalady. Sóıtip, Qyzylorda teatrynyń kórkemdik sapasyn bıik dárejege kóterdi.
Sodan soń Maman Jambylǵa bardy. Ony da bıikke kóterdi. Onda A.Chehovty qoıdy. Maman sózge erekshe mán beredi. О́zi de sheshen, akterlardy da saıratady. Osy teatrlardyń Almatyǵa kelip shyǵarmashylyq esep berýi – ol da Mamannyń oılap tapqany. Ol kezdegi astana – Almaty ǵoı. О́zi basqarǵan teatrdy ákelip, astana jurtshylyǵyna tanystyrý ári ósý jolyn kórsetý, kem- ketikterin túgendeý – osy Maman rejısserdan bastalǵan.
Keıin myna ózimizdiń TIýZ-ǵa keldi. Sáken Seıfýllınniń «Qyzyl suńqaryn» qoıdy. Sáken aqynnyń poezııasy keremet qoı. Dramatýrgııa jaǵyn Maman ekeýmiz oılastyrdyq. Al endi Sákenniń rólin sol kezdegi órimdeı jas akter Nurqanat Jaqypbaı oınady. Bir qarasam, aldyńǵy qatarda otyrǵan Qapan Badyrov aǵamyz jylap otyr. Men: Ne boldy, aǵa? – dep edim, mynaý naǵyz Sáken ǵoı! – dep egildi. Mine, oıynnyń shyndyǵy. Maman bul arada S.Júnisovti de, basqa dramatýrgterdi de qoıdy. Myqty rejısser. Endi birjola shákirt tárbıeleýge kóshti ǵoı. Bereri kóp». Bul belgili synshy, professor Baǵybek Qundaqbaevtyń bizge kózi tiri kezinde óz aýzymen aıtqan pikiri.
Maman Baıserkeuly – Qazaqstannyń halyq ártisi, belgili teatr rejısseri, kınoǵa da túsip júrgen dara akter, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory. Aǵanyń shyǵarmashylyq joly týraly fılm-portret jasap berý úshin suhbat alǵan edim. Jalpy qazaq óneri, onyń ishinde qazaqstandyq teatrlar tynysy men damý baǵyty, dramatýrgııa jaıynda biraz oı tolǵady. Aıtary bar kisimen qansha suhbattassań da oı órile beredi, órile beredi...
– Maman aǵa, siz úshin teatr neden bastaldy? Qandaı oqýdy bitirdińiz?
– Myna Almaty oblysy, Taldyqorǵan mańaıynda dúnıege keldim. Mektepti bitirgen soń joǵary bilim kerek ekenin sezip Almatyǵa tarttym. Jasymnan «ónerdi qýamyn, ártis bolamyn» dep armandaǵan adam emespin. Kelip ana Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsip kettim. Sodan myna konservatorııada bir dosym oqıtyn edi, soǵan kelip júrip, osy ónerge jabystym da qaldym.
– Sodan beri ónerdiń «jiligin shaǵyp, maıyn iship» kelesiz. О́ner degen ne ózi siz úshin?
– О́ner degen – bir túsiniksiz qudiret. О́ner týraly sóz qozǵap, qalam terbeseń ári qarapaıym, ári túsinikti bolý kerek. Kemel sóz shákirttiń úreıin ushyrady. Dana sóz – júrekti qozǵamaı, mıdy qozǵaıdy. Sonyń saldarynan shyǵarmashylyq shabyt sátinde bizdiń ónerimizdiń baǵyty boıynsha asa mańyzdy ról júkteletin sanadan tys sezim men ártistik tebirenisti, emosııany aıtam, adamı parasat basyp tastaıdy.
– Sonda da ónerge jaqyndaǵan kisi sol aradan shyǵa almaı dal bolatyny nesi? Qandaı qupııa? Siz oqýlyqtar jazyp júrgen bilgir ustazsyz ǵoı.
– Iá, jazyp tastaǵanymyz bar, bir-eki kitap. Negizinen «arýaǵyńnan aınalaıyn» Konstantın Sergeevıch Stanıslavskıı dana osy akter sheberligi men rejıssýra júıesin jasap, aıtyp ketken ǵoı. Odan asyp keremet oı aıtý qıyn. Negizinde asa kúrdeli shyǵarmashylyq prosess týraly ásheıin aıtyp, ne bolmasa qalam terbep otyrý ońaı da emes. Ustatpaıtyn, sanadan tys sezimderdi tasymaldaýǵa kelgende sóz tym ebedeısiz ári ıkemsiz keledi.
– Sonda qalaı, siz shákirtterińizdi qalaı úıretesiz?
– Men sol baıaǵy, Konstantın Sergeevıch aıtqandaı, «shákirtterimniń jattyǵýlar men etıýdterine olardyń ózderi mektep qabyrǵasynda jasaǵan jumystaryn jazyp otyrýy arqyly obrazdyq mysaldardyń járdemi boıynsha qol jetkerýge talpynys jasatamyn». О́ıtkeni, adam balasynyń «ustatpaıtyn» sekemshil sezim ıirimderin, psıhologııalyq tereń tolǵanystaryn móldiretip aq qaǵazǵa tizip shyǵý, ári qarapaıym, ári túsinikti etip aıtyp jetkizý qıynnyń qıyny der edim.
– Maman aǵa, osy «akter tabıǵaty» dep jatamyz. Ol akterdiń oıyny ma, adamı bolmysy ma, ne ózi?
– О́ner men tvorchestvo degenimiz – akterdiń óz tabıǵaty, onyń jany men táni. Bar tetik, bar tylsym adamnyń tabıǵat qoınaýlarynda bolyp shyqty. Al akter tabıǵaty – káýsar sezim, qýanysh pen qaıǵy, maqsat-murat, oı men arman, qımyl-is, ról tabıǵatynan bastaý alatyn oıyn órnegi. Oqıǵalar oshaǵy, ıdeıa izgiligi, shyǵarmashylyq shabyt sııaqty kóńil-kúı pernelerinen ún tógetin kúrdeli qubylys. Shyǵarmashylyqta eń basty kórkemdik krıterıı tabıǵatqa ǵana tıesili bolsa, sol tabıǵat týdyrǵan tvorchestvo irgetasy – akter seziminiń túısigi. Iаǵnı, akter tabıǵaty óz seziminiń túısiginen tamyr tartady, anyǵyn aıtsaq, qýaný úshin de, jabyrqaý úshin de adam áýeli túısinedi, sosyn baryp ne qýanady, ne jabyrqaıdy.
– Túsinikti. Maman aǵa biz stýdenttik shaǵymyzda, ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary myna jerdegi TIýZ-dan, ana ákemteatrdan shyqpaýshy edik. Qazir dramatýrgter álsiz be, akterlar oıyny qyzyqtyrmaı ma, zııaly ortany teatrlardan sırek kóremiz?
– Ol sózińniń jany bar. О́zińiz aıtyp ketken anaý Kúlásh, Qallekı, Qurekeń, Seraǵa, Qapan aǵalar, solar úshin baratynbyz. Ana Nurmuhan jasaǵan Shoqan, Makbet, Iаgo qaıda qazir? Ánýarlar, Sábıra apamyz, Bıken apamyz sııaqty alyptar teatrlar kórki edi ǵoı, nesin aıtasyń. Olar qazir shyńyna jetkizbeıtin, kóz tartatyn – Alataý syndy bıik tulǵalar. Búgingi toqyraýdyń sebebi, mynaý sahna tiliniń, beıne shyǵarýdyń irgetasyn qalaǵan olar asa bilimdi bolmasa da «tabıǵı talant» ıeleri edi ǵoı. Orystyń da teatr ónerin qalyptastyrǵan anaý Koratelı, Mochalov, Shepkın, Ermolova... Olar da mektep kórmegen, ózderi bastap mektep qalyptastyrdy. Biz qazir jospar boıynsha oqýǵa qabyldaımyz, jospar boıynsha bitirtemiz, olar ári qaraı maman bolyp, nanyn adal jeı ala ma, oǵan bas qatyrmaımyz. Shyn týma talanttar oqýy kerek. Teorııalyq bilimdi solar alý kerek.
– Qazirgi teatrlarda betke ustar jigitter men qyzdardy kóresiz be, rejısserlardan she?
– Búgin de jaqsy, táýir oınaıtyndar bar, alda-jalda teatr festıvali bolsa, ondaı talanttar kórinip qalady. Rejısserlardan ana Batysta júrgen Gúlsına degen qyzym bar, Shyǵysta da Rústem degen balam bar edi, ómirden erte ketti, ókinishti...
– Osy teatr tóńireginde sóz qozǵalsa, dramatýrgııanyń aqsap jatqanyn kóp aıtamyz. Shynynda solaı ma? Keshegi Qaltaı Muhamedjanov, Sáken Júnisov syndy kókelerimizdiń izin basyp júrgender qaıda? Dýlat Isabekov, Iran-Ǵaıyp, Israıl Saparbaı syndy daryn ıeleri jap-jaqsy qalam tartyp júr emes pe?
– Bizdiń qazaqta oza damyǵan ádebı janr – poezııa. Sonaý Buqar jyraý babamyzdan bastap, bergi Beıimbet Maılın, Sábıt Muqanov syndy qalamgerlerdiń bári óleńnen bastaǵan. Al endi kenje qalyp qalǵan janr, ol – dramatýrgııa. Ásirese, bizdiń, teatr dramatýrgııasy. Akterdiń ósýi, rejısserdiń ósýi soǵan baılanysty, ony ózińiz menen de jaqsy bilesiz. Dramatýrgııa joq emes, bar. Áıtkenmen, aıtarlyq jańalyq, jańasha oı týyńqyramaı qynjyltyp jatyr ǵoı. Sondyqtan da áli jetilmeı kele jatqan sala – dramatýrgııa. Qazir ol mamandyqqa da akademııa shákirt tárbıelep jatyr, múmkin, jaqyn arada jańalyq bolyp qalar.
– Adam balasynyń armany taýsylmaıdy. «Armansyz adam – qanatsyz qus» dep jatady. Buǵan ne aıtasyz?
– О́ziń aıtpaqshy, adam bolǵan soń arman bolady. Arman – tirshiliktiń ózegi. Bireý baqty, bireý taqty armandaıdy. Bireý asa bir baı bolsam dep armandaıdy. Kóp nárseni kóre júre, baılyqty da, qyzmetti de kórip kele jatqan men dál qazir tek densaýlyqtyń myqty bolǵanyn armandaımyn. Baılyq, baq, taq meniń uǵymymda joq! Denim saý bolyp, ónerge qyzmet ete bersem bolǵany.
– Áńgimeńizge rahmet. О́zińiz tilegendeı, Alla sizge qýat bersin, zor densaýlyq ıesi bolyp, elge qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi bolyp aramyzda júre berińiz.
Jaqynda ǵana ómirden ótken, asa bir bilgir adam, teatr pedagogıkasynyń negizin salǵandardyń biri, Qazaq eline eńbegi sińgen qaıratker, Qazaqstannyń bilim berý isiniń úzdigi, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory Rabıǵa Muqaıqyzy Qanybaeva pikirine qulaq salaıyq: «Maman – talantty ári aqyldy rejısser. Ol sııaqty akterlarmen, jalpy shyǵarmashylyq ortada janyn salyp jumys jasaıtyn adam kemde-kem. Ol kezinde M.Sholohovtyń «Tynyq Donyn» qoıdy. Ony osy Almatyǵa alyp keldi. Halyq zalǵa lyq toldy. Birneshe qaıtalap qoıǵyzdy. Esh jerde oqymaǵan akterlermen alyp shyqty. Maman keıipkerdi jaqsy ashady. Bar bolmysyn táptishtep shyǵýǵa tyrysady. Olardyń ishki jandúnıesin sýyryp alady. Keıipkerdiń minez-qulqyn izdegende Mamanǵa teń keler eshkim joq. Men ózim Mamandy adam retinde de, shyn maman rejısser retinde de, ustaz retinde de qatty syılaımyn. Ol kisiniń bilimi ushan-teńiz. Oqymaǵany joq shyǵar-aý. Kóp jasasyn!».
Maman aǵanyń bolmysyn tanymaý múmkin emes. Ol kisimen jolyǵysa ketseńiz, ol teatrdyń ishi men syrtyndaǵy ádemi ázil-qaljyńǵa deıin, keshegi úlken aǵalarymyz ben apalarymyz salyp ketken sara joldaǵy izder jóninde syr shertip tógiledi kep... Sizdiń tyńdaı bergińiz, tyńdaı bergińiz ári oıǵa túıe bergińiz keledi. Maman aǵadan dáris alyp júrgen shákirtter baqytty jandar ekenin sezine me eken dep te oılaısyń...
Ǵaınıjamal ÁBILDINA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory
ALMATY