Deneshynyqtyrýǵa da oı qajet

Dene tárbıesi sabaǵynda qozǵalysty oryndaý kezinde asa mańyzdy talaptyń biri – qural-jabdyqtardy qaýipsiz jaǵdaıda qoldaný. Áriptesterimmen keńese kele, jańa jumys josparyn qur­dyq. Osy josparlardy qaras­tyra otyryp, modýlderdiń qanshalyqty tıimdi ekenin baıqap kórý úshin, tizbektelgen sabaqtar toptamasyna baǵdarlamanyń «Syn turǵysynan oılaýǵa úı­retý» modýline dene tárbıesi páni boıynsha 7-synyptaǵy «Laqtyrýlar – oqý jáne jasaý» taraýyndaǵy sabaqtardy usynǵym keledi. Atalǵan taraýdy oqytýdy bir taqyryp aıasynda qarastyrý kerek. Birinshi, laqtyrýdyń tórt túrin qarastyrý. Sabaqqa arnalǵan josparlarda «Syn turǵysynan oılaýǵa úıretý» modýline sáıkes jumys júrgizdim. Synı turǵydan oılaý – oı júgirtý, paıymdaý nemese problemany sheshý úderisi júrgen barlyq jaǵdaılarda, ıaǵnı nege senýge bolady, ne isteý kerek jáne qandaı tásilmen isteýge bolatyndyǵyn anyqtaý qajet bolǵan jaǵdaılardyń barlyǵynda oryn alady. Synı turǵydan oılaý «oılaý týraly oılaný» dep sıpattalǵan. Iаǵnı baqylaý, tájirıbe jasaý, oı júgirtý, tolǵaný nátıjesinde alynǵan aqparatty uǵyný, baǵa­laý, taldaý jáne sıntezdeýde qoldanylatyn ádis. Sonymen qatar, áreket jasaýǵa negiz, túrtki bolady. Synı turǵydan oılaý kóbine bir nárseni elestetýge, balamaly sheshimderdi qabyldaýǵa, oılaý jáne is-árekettiń jańa nemese túrlendirilgen tásilderin engizýge daıyn bolýdy kózdeıdi. Oqýshylarǵa baqylaý, taldaý, qorytyndy jasaý jáne ınterpretasııalaý daǵdylaryn damytýǵa múmkindik jasaý kerek. Jumysty taldaýdyń sońǵy kezeńderinde oqýshylar muǵalimdermen tal­qylaýǵa qatysýy qajet. My­saly, sabaq ústinde josparǵa sáı­kes oqýshylarǵa «Dopty laqtyrýdaǵy tórt túrli áreketti» úıretelik delik. Oqýshylar berilgen jattyǵýlardy oryndamas buryn óz synyptastarymen talqylap, qandaı ádistiń barynsha tıimdi bolatynyn anyqtaıdy. Sońynan beınebaıan arqyly jeńil atletıkada laqtyryp jattyǵýdyń ere­jelerimen tanysady. Sodan keıin, «nege osy jattyǵýlar mindetti túrde osylaı oryndalý kerek?» degen suraqqa jaýap izdeıdi. Talqylaý kezinde árkim ártúrli ádisti usynady. Osylaısha, oqýshylar taqyrypqa qatysty jan-jaqty pikirlerin bildiredi. Nátıjesinde, olar jeńil atletıkada laqtyrýdyń birneshe ádis-tásilderin aıtyp, qaısysyn tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn is júzinde kórsetedi. Bir aıta keterligi, jattyǵýdy oryndaý barysynda oqýshylar ádis-tásilderdi ózderi oılastyryp oryndaıdy. Olar jattyǵýlardy jup-juppen oılastyryp, ony talqylap, sosyn synypqa kórsetý arqyly talqyǵa salady. Nátıjesinde durys oryndamaǵandar jibergen qatelerin túsinip, ony joıýdyń joldaryn izdeıtin bolady. «Men bilmeımin», «men jasaı almaı­myn», «men oılaı almaımyn» degen oqýshylarǵa senim uıalatyp, olardyń jasaǵan jattyǵýlaryndaǵy sátti qozǵa­lystaryn aıtyp, olardy madaq­tap otyrý qajet. «Jumyla kó­tergen júk jeńil» degendeı, bar­lyǵy birlese talqylap, oı­laryn ortaǵa salyp otyrsa, deneshynyqtyrýǵa degen qyzy­ǵýshylyqtary da arta túsedi. Iаǵnı, biz oqýshylarǵa oqý barysynda ózderin erkin jáne qaýipsiz sezinýine jaǵdaı jasaýymyz qajet dep túsinemin. Oqýshylar birlese jumys jasaǵanda ózderin jaıly sezinedi. О́ıtkeni, olar ózderiniń oı pikirlerimen bólisedi jáne buryn bilmegenderin bilip úırenedi. Qaı jattyǵýlary durys ekendigin birlesip anyq­taıdy. Mysaly, belsendi is- áreket oıyny retinde «ań­shy men úırek» oıynyn alsaq, onda oqýshylar qalaı laqtyrý kerektigin osy oıynda túsinip, kalaı turý qajet ekenin esterine túsiredi. Osy kezde oqýshylar dopty ustaýdyń ádis-tásilderin meńgeredi. Sonymen qatar, olar­dyń qyzyǵýshylyǵyn jáne synı turǵydan oılaý qabi­letin arttyrý úshin: «Qandaı qozǵalmaly oıyndardy ulttyq oıyndarda kezdestiremiz?» degen sııaqty suraq tóńireginde pikir almastyrýǵa bolady. Oqý­shylardyń keıbireýiniń ıkemi bolmaıdy jáne jattyǵýlardy uıymdastyrýda oı-qabiletteri jetispeıdi. Ikemsizdikti joıý úshin túrli ıilý jattyǵýlaryn oryndaý kerek. Buǵan qosa olar ózderi de basqa jattyǵýlardy taýyp oılastyryp oryndaýy tıis. Osylaı ıkemdilikterin damytýǵa bolady.

О́zara baǵalaý, pikir almasý jáne dıalog arqyly oqýshylardy dáıekteýge, talqylaýǵa tartyp, sabaqtyń belsendiligin art­tyrýǵa bolady dep oılaımyn. Qımyl-qozǵalystardy shekteıtin túrli tehnıkalyq quraldardyń qaryshtap damyp kele jatqan zamanynda balalardyń densaýlyq saqtap, salamatty ómir saltyn ustanýǵa qajet daǵdylarymen qarýlanýy óte mańyzdy, bul muǵalimder men ata-analardyń basty min­detteriniń biri. Sondyqtan oqý­shylar dene­shynyqtyrý jat­tyǵýlaryn jasaǵanda da synı tur­ǵydan oılaý men zertteý daǵ­dylaryn paıdalanýy qajet.

Arna TILEÝJAN, Nazarbaev zııatkerlik mektebi dene tárbıesi pániniń muǵalimi

SEMEI