Bıylǵy jyl – táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy atap ótiletin erekshe jyl. Sondyqtan, bul – ótkendi saralaıtyn, bolashaqty boljaıtyn, senim men maqsatqa toly jaýapty kezeń. Osyǵan baılanysty Parlament qabyrǵasynda Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy deklarasııasy daıyndalýda.
Aýqymdy ister men qarbalas kúnderge toly jıyrma jyl biz úshin mańyzdy tarıhı oqıǵalarǵa mol boldy. Bul merzim eldik pen erliktiń, jańa belester bıigin baǵyndyrýdyń shejiresine aınaldy. Elbasynyń dara saıasatynyń arqasynda órkendeý men jańarý jolyna túsip, eńsemiz jyldan jylǵa bıiktep keledi. Biz adam quqyqtary men bostandyqtary basty qundylyq sanalatyn zaıyrly, órkenıetti memleket qurdyq. Halyq múddesine saı jańa ekonomıka, tyń ıdeıalarǵa baı qoǵam qalyptasty. Joǵaltqanymyzdy jańǵyrtyp, kóshimiz túzeldi.
Biz bul jetistikterge qalaı keldik? Armandaı bolǵan asýlarǵa qalaı jettik? Buralańy mol kúrdeli kezeńder men belesterden qalaı óttik? «Tarıhty bilmeı, alǵa júre almaısyń», deıdi danalar. Sondyqtan, bir mezgil ótkenge kóz jiberip, tarıh sabaǵyn eske ala otyryp, bolashaqqa baıyppen umtylǵan jón.
Tarıhqa aınalǵan 90-jyldardyń basyndaǵy oqıǵalardy eshkim umyta qoıǵan joq. Keńes Odaǵyndaǵy túbegeıli ózgeristerdiń nátıjesinde Odaqtyń ózinen bastap, respýblıkalardyń bárinde prezıdenttik basqarý ınstıtýty engizile bastady. Bul kompartııanyń ústemdikten yǵysyp, memleketti basqarýdyń órkenıetti úlgileriniń paıda bola bastaýynyń kórinisi bolatyn. Qazaqstan da bul ózgeristerden syrt qalmady. Respýblıka Joǵarǵy Keńesinde eldik, ulttyq, ekonomıkalyq, til múddesi jıi kóterildi. 1990 jylǵy 24 sáýirde Joǵarǵy Keńes sessııasynda respýblıka Prezıdenti ınstıtýty qurylyp, Nursultan Ábishuly Nazarbaev Prezıdent bolyp saılandy. Bul Qazaq eliniń jańa ómiriniń bastalýy bolatyn.
Qoǵam men memleket ómirindegi demokratııa lebi mańyzdy ózgeristerge ulasty. Qazaqstan táýelsiz damýǵa qaraı alǵashqy qadam jasap, 1990 jylǵy 25 qazanda Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa qabyldady, onda egemendik pen derbes memleket bolýdyń negizgi qaǵıdalary belgilendi. Al mazmundy da mańyzdy isterge toly táýelsizdiktiń tarıhı joly 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańdy qabyldaýynan bastaldy.
Bul bir tarıh paraǵy aýdarylǵan sáttegi, eleń-alań sekildi jaǵdaı bolatyn. Táýelsizdikke qol jetkenimen, syrttan judyryq túıgender de jetip artylatyn. «Bular qaıter eken?» dep, kekesinmen qaraıtyndar da qalypty bola bastady. Olarǵa rýhy bıik halyq pen batyl da qaısar basshymen ǵana jaýap bere alatyn edik. Bizdiń baǵymyzǵa qaraı, bizde osy ekeýi de boldy!
Syrttaǵy kóre almaýshylardan basqa, óz aramyzda da demokratııanyń arynyn toqtata almaı, el tynyshtyǵyn buzýǵa tyrysqandar kezdesip jatty. Memleket qurýdaǵy bireý túsinip, bireý túsinbegen jaýapty da mańyzdy ister birte-birte atqaryldy. Ýaqyttyń tyǵyzdyǵy, prezıdenttik mindettiń bastan asyp jatqanyna qaramastan, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartatyn zańdardy talqylaǵanda Nursultan Ábishuly Nazarbaev kúni boıy Joǵarǵy Keńes otyrystaryna qatysyp, óz pikirlerin jetkizip otyratyn. Ashyq pikirsaıystarǵa ulasqan zań jobalarynda jańa erejelerdi engizý ońaı bolǵan joq. Bul burynǵy qaǵıdalar men jańasha oılaýdyń áseri, shynyn aıtqanda, eski men jańanyń aıtysy bolatyn. Joǵarǵy Keńes keıbir mınıstrlerdi birneshe qaıtara bekitpeı, áýrege salatyn kezder oryn aldy.
Prezıdent elimizdiń strategııalyq baǵyt-baǵdaryn ilgerilete otyryp, respýblıkanyń egemen memleket retindegi qurylysyndaǵy barlyq mindetterdi birte-birte júzege asyrdy. 1992 jylǵy naýryzda Birikken Ulttar Uıymynyń 46-sessııasynda Qazaqstan dúnıejúzilik bedeldi uıymnyń músheligine biraýyzdan qabyldandy.
Biz qoǵam ómirindegi turaqtylyq pen ultaralyq kelisimge qol jetkizý arqyly memleket qurylysyn nyǵaıta tústik. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary eshkimge ońaı bolǵan joq. 1991-1993 jyldary aqsha qunsyzdanyp, ınflıasııa deńgeıi 3000 paıyzǵa deıin jetti, halyq taýar men taýardy «barterge» aıyrbastaýǵa kóship, eńbek ujymdary óndiris kólemin qysqartty, jumyssyzdyq kóbeıdi.
N.Nazarbaevtyń batyl sheshim qabyldaýynyń arqasynda 1993 jyly elimizdiń ulttyq valıýtasy aınalymǵa engizildi, bul táýelsizdiktiń bir aıqyn belgisi boldy. 1993 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııa Qazaqstannyń ári qaraı damýyna tolyq múmkindik asha almaǵanyn da aıta ketken jón. Qoǵam damýy bizge jańa zańdardyń qajet ekenin aıǵaqtap otyrdy. Sóıtip, 1995 jyly jalpyhalyqtyq referendýmda jańa Konstıtýsııa qabyldandy.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qol jetken nátıjeler memlekettik josparlaýdyń jańa deńgeıine shyǵýǵa alǵysharttar jasady, strategııalyq sıpattaǵy mindetterdi baǵdarlaýǵa múmkindik berdi. Asýlary mol 1997 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen ázirlengen elimizdiń 2030 jylǵa deıingi Strategııalyq damý jospary dúnıege keldi.
Bul qujatta elimizdiń damý baǵyttary dál belgilenip, qolda bar resýrstar ár sala boıynsha shoǵyrlandyryldy. Jahandyq damýdyń búgingi kúrdeli qıylystarynda Strategııa bizdiń negizgi baǵdarymyz boldy jáne bolyp keledi. Árıne, bul mańyzdy qujatqa álemdik qoǵamdastyqtyń bári birdeı oń qabaq tanyta qoımaǵanyn aıta ketken jón. Keıbir kórshi memleket basshylary: «Myna qazaqtarǵa ne joq, el bir jylda ne bolaryn bilmeı jatqanda, bular qyryq jyldyq jospar jasap jatyr», dep qyzǵanyp ta, mysqyldap ta ártúrli pikirlerin aıtyp júrdi. Alaıda, bul bizdiń ózimiz úshin, bolashaq urpaq úshin ázirlengen táýelsiz eldiń keleshektegi damý joly ekenin ýaqyt dáleldedi.
Býyny bekip kele jatqan bizdiń memleketimizge álemdik qarjy daǵdarystaryna, sondaı-aq syrtqy ekonomıkalyq teris yqpaldarǵa qarsy tura alatyndaı jaǵdaıdy qalyptastyrýy qajet ekeni de aıqyndaldy. Elbasynyń bastamasy boıynsha Ulttyq qor qurylyp, shıkizatty eksporttaýdan túsken qomaqty qarjy daǵdarystyń aldyn alý úshin jınaqtalatyn boldy. Barsha jurtshylyq onyń paıdasyna keıinnen kóz jetkizdi.
1998 jyly Ońtústik-Shyǵys Azııa elderindegi daǵdarystan keıin bilikti mamandar Qazaqstan ekonomıkalyq turaqtylyqqa tek 2004 jyly qol jetkizedi degen boljam jasaǵan bolatyn. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha jedel qolǵa alynǵan is-sharalardyń nátıjesinde el ekonomıkasy 2000 jyly turaqtylyqty qamtamasyz etip, 2001 jyldan bastap IJО́ ósimi jyl saıyn 8-10 paıyzǵa ósip otyrdy.
Ekonomıkalyq órkendeýmen birge memleket irgesin bekemdeý úderisteri jalǵasyn taýyp jatty. Halqymyzdyń qalyptasqannan bergi tarıhynda alǵash ret Qazaqstan kórshi eldermen memlekettik shekarasyn resmı túrde naqtylady. Burynǵy keńestik respýblıkalar sheginde shekaralardyń buljymastyǵyn taný týraly 1991 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderiniń Almaty deklarasııasymen elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy bekitildi. Keıinirek Qytaı Halyq Respýblıkasymen shekaralyq máselelerdegi ózekti problemalardy sheshý jumystary qolǵa alynyp, Qyrǵyzstanmen, Reseımen, О́zbekstanmen jáne Túrkimenstanmen memlekettik shekara syzyqtary belgilendi jáne shekara belgileri salyndy.
Keıde bir adamnyń sheshimi tutas eldiń ómirine áser etetin kezderi bolady. Geostrategııalyq jaǵdaılar men zamana aqıqaty elimizdiń geosaıası keńistigin qalyptastyrý úderisinde tyń sheshim qabyldaýǵa májbúr etti. Elbasy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstannyń jańa saıası ákimshilik ortalyǵyn belgileý týraly usynysyn jarııa etkende onyń oryndala qoıatynyna senim bildirgender az bolǵanyn jasyrýdyń qajeti bolmas.
1997 jyly jeltoqsanda barlyq memlekettik organdarmen birge Parlament te Aqmolaǵa kóship keldi. Ol kezde Aqmola oblys ortalyǵy bolǵanymen, ınfraqurylymy damı qoımaǵan shaǵyn ǵana qala edi. Tipti, halyqqa qyzmet kórsetý oryndary joqtyń qasy, barynyń sapasy syn kótermeıtin. Elbasynyń «Astananyń gúldenýi – Qazaqstannyń gúldenýi» atty shynaıy tujyrymdamasyn iske asyrý nátıjesinde atalǵan berekeli bastamanyń tek elordanyń ǵana emes, sonymen qatar, keń baıtaq Qazaqstannyń barlyq óńirleriniń damýyna tyń serpin bergenin atap ótken jón.
Az ǵana ýaqyt ishinde – Esil jaǵasynda ásem de sáýletti Astana qalasy jyldam boı kóterdi. Memleket ortalyǵynyń qaıta túleýi – qaýyrt ósý ústindegi el qýatynyń, onyń joǵary damý áleýetiniń beınesi ispetti. IýNESKO-nyń sheshimimen «Beıbitshilik qalasy» ataǵyna ıe bolǵan Astana bizdiń elimizdiń tutastyǵy men turaqtylyǵynyń, halqymyzdyń yntymaǵy men birliginiń sımvolyna aınaldy. Jahandyq ózgerister aıasynda shyn máninde eýrazııalyq sıpatymen erekshelengen bul qala sońǵy kúnderi TMD men EýrAzEQ elderindegi «Úzdik qala» atandy. Sóıtip, Qazaqstan elordasy álemdegi jedel qarqynmen ósip kele jatqan qalalardyń birine aınaldy. Bul Memleket basshysynyń eldi kórkeıtý jáne nyǵaıtý jolynda tynymsyz izdenisteri men batyl oılarynyń jemisi, qaısar da jigerli sheshiminiń kórinisi boldy.
Basty strategııalyq basymdyq retinde Qazaqstanda turlaýly ekonomıkalyq ósý qamtamasyz etildi. Memleket basshysy Qazaqstandy álemdegi básekege qabiletti elý eldiń qataryna qosylýdy kózdeıtin baǵdarlama usyndy. 30 korporatıvtik kóshbasshy kásiporyndar alǵa shyqty, «Jol kartasy» baǵdarlamasy iske asyrylyp, eldi mekenderde 100 mektep jáne 100 aýrýhana qurylystary qarqyn aldy. Qurylysy endi bastalǵan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» qurlyqaralyq kólik dálizi elimizdiń aýmaǵynan ótetin júk tasymaly kólemin ulǵaıtýmen birge, shaǵyn jáne orta bıznestiń kóptegen túrleriniń damýyna serpin beretin bolady. Búkil álemdi jaılaǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysqa qarsy keshendi sharalar atqaryldy.
Qazaqstan Prezıdentiniń jarııa etken halyqaralyq bastamalary iske asa bastady.
Nursultan Nazarbaev 1992 jyly Birikken Ulttar Uıymynyń minbesinen Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý týraly bastamasyn jarııa etip, ony iske asyrdy. On jyldan keıin Almatyda quramynda álem halqynyń jartysyna jýyǵy toptasqan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń sammıti bolyp, osy úderisterdi ınstıtýttandyrý týraly mańyzdy qujattar qabyldandy.
Qazaqstan basshysynyń burynǵy keńestik keńistiktegi ıntegrasııalyq ıdeıalary da júzege asty. 2000 jyly Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq quryldy, on jyldan keıin Qazaqstan-Reseı-Belarýs Keden odaǵy dúnıege keldi.
2006 jyly túrki tildes memleketter basshylarynyń Antalııadaǵy 8-shi basqosýynda Nursultan Nazarbaev túbi bir, dini bir túrki halyqtarynyń myzǵymas dostastyǵynyń arqaýy retinde tarıhı-mádenı baılanystardy nyǵaıtatyn, azamattardyń erkin júrip-turýyn qamtamasyz etetin sharalar qoldaný qajettigin aıta kelip, Túrkitildes elderdiń Parlamenttik Assambleıasyn, Aqsaqaldar keńesin qurý týraly usynysyn jarııa etti. Bul usynystar 2008 jyly resmı bekitildi.
Prezıdent N.Nazarbaevtyń álemdik deńgeıdegi kórnekti saıasatker retindegi joǵary halyqaralyq bedeli men mártebesin naqtylaıtyn tarıhı oqıǵa – Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi bolyp tabylady. Astanada byltyr EQYU Sammıtiniń ótýi Qazaqstan tarıhyndaǵy erekshe mańyzdy oqıǵa boldy. Álemdik deńgeıde tanymal memleket basshylary men joǵary laýazymdy adamdar qazaq jerinde elimiz tarıhynda alǵash ret bas qosty.
Bıyl bizdiń memleketimiz Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymyna tóraǵalyq mindetin tabysty aıaqtady, al shilde aıynan bastap Islam Konferensııasy Uıymy Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń tóraǵasy mindetin atqarýǵa kiristi. Islam Konferensııasy Uıymy Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesine Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde uıym mártebesiniń ózgerip, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna aınalǵany qýanyshty oqıǵalar aıasyn keńeıte túsedi. Sondaı-aq ShYU-nyń Astanadaǵy mereıtoılyq 10-shy sammıti álemniń saıası kúntizbesinde erekshe oqıǵa boldy.
Qazaqstan halyqaralyq basqosýlardyń alańyna aınaldy. Bizdiń elimizde EQYU-nyń 2003 jyly jáne 2010 jyly Transazııalyq parlamenttik forýmy, al 2008 jyly EQYU-nyń Parlamenttik Assambleıasynyń jyldaǵy kezekti HVII sessııasy ótip, Eýrazııa qurlyǵynyń parlamentshileri álemdi tolǵandyrǵan máselelerdi qazaq jerinde talqyǵa saldy.
Elbasy N.Nazarbaevtyń konfessııaaralyq kelisim men beıbitshilik týraly ıdeıasy da óz jemisin berdi. Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń úsh sezi ótti. Elimiz izgilik pen meıirimdi ilgeriletetin únqatysýlar alańyna aınaldy. Eger 2003 jylǵy qyrkúıekte ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń I sezine Eýropa, Azııa, Afrıka qurlyqtarynyń 13 elinen dinı basshylar kelse, 2009 jylǵy shildede ótken III sezge álemniń 35 elinen 77 dinı basshylar, 300-ge jýyq bedeldi saıası tulǵalar, memleket jáne úkimet basshylary, halyqaralyq uıymdar jetekshileri qatysty. Al II sezd jumysy barysynda «2010 jyldy – Mádenıetterdiń jaqyndasýynyń halyqaralyq jyly» dep ataý jóninde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev kótergen bastamany Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy qoldap, arnaıy qarar (17.12.2007 j. №62/90) qabyldady. Munyń bári dástúrge aınalǵan osy sezdiń mártebesin odan ári joǵarylatty.
Al bıylǵy mamyr aıynyń basynda «Jańa onjyldyq: bolashaqtar men talaptar» degen taqyrypta ótken IV Astana ekonomıkalyq forýmyna tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan jınalǵan, álemniń 80 elinen ekonomıkanyń «jiligin shaǵyp, maıyn jegen» 3 myńnan astam kásibı mamandar, Nobel syılyǵynyń 6 laýreaty qatysty. Bul – forýmnyń eń bedeldi saraptaý-taldaý alańdarynyń qataryna enýiniń aıqyn dáleli. Jyl ótken saıyn forýmnyń ıntellektýaldyq kúshi arta túsip, onda halyqaralyq qaýymdastyqta oryn alatyn ártúrli jaǵdaılarǵa baılanysty is-qımyldar júıesi pysyqtaldy, daǵdarystan shyǵýǵa biriktiretin is-áreketter talqylanyp turady.
Bıylǵy Astana forýmynda Nursultan Ábishuly «Jalpy álemdik saıasat úsh mańyzdy máselege erekshe nazar aýdarylýy qajet», dedi. Olar, birinshi – makroekonomıkalyq basqarýdyń úılestirilgen júıesin jasaqtaý, ekinshi – shıkizattan qarjy sektoryna deıingi rynoktardy jahandyq turǵydan retteý, úshinshi – tıimdi valıýta-qarjy júıesin negizge alý. Osyndaı usynystardy bildire otyryp, Elbasy: «Halyqaralyq úılestirýlerdi nyǵaıtý úshin barlyq elder birigip, jahandyq retteý týraly pakt qabyldaǵan oryndy bolady», dedi. Bul usynysty IV Astana ekonomıkalyq forýmynyń kvıntessensııasy dep sanaımyn.
Qazaqstan tek saıasat pen ekonomıkalyq múddeler toqaılasatyn tus emes, ǵylymı ortalyq bolýǵa da umtylýda. Bizdiń elimiz adam kapıtalyn tıimdi paıdalanatyn órkenıetti elderdiń qataryna qosylý úshin mańyzdy qadamdar jasap keledi. «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» deıdi halyq danalyǵy. Dúnıejúzilik banktiń sońǵy kezdegi derekterinde damyǵan elderdiń ulttyq baılyǵynyń 10 paıyzy tabıǵı resýrstardan, 20 paıyzy naqty óndirilgen kapıtaldan, al 70 paıyzy bilim jáne ony utymdy da nátıjeli paıdalanýdan turatyny aıtyldy. Demek, bilimsiz adam qoldaǵy bardy da uqsata almaıtyny anyq. Sondyqtan jas urpaq bilimge umtylýy kerek-aq. Bul salada elimiz bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn, ǵylym salasyndaǵy jańa zańdy qabyldady. Elbasynyń bıylǵy halyqqa Joldaýynda joǵary oqý oryndarynyń ınnovasııalyq qyzmetke kóshý tetigin qalyptastyrý, bilim berýdiń sapasyn arttyrý, bilim berýge qoldaý kórsetýdiń jańa qarjylyq-ekonomıkalyq quraldaryn engizýge tapsyrma berildi.
Bilim berý salasyndaǵy oń ózgerister aýyz toltyryp aıtýǵa laıyq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy kóptegen qıyndyqtarǵa qaramastan Elbasynyń sheshimimen talantty Qazaqstan jastary 1994 jyldan bastap jyl saıyn «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shet elderdiń joǵary oqý oryndarynda bilim alýda. О́tken jyly elordada mektep oqýshylary arasynda matematıka páninen dúnıejúzilik olımpıada ótip, oǵan álemniń 98 eliniń ókilderi qatysty. Sol saıysta bizdiń úzdikterimiz 3 altyn, 2 kúmis medaldi jeńip alyp, Qytaı, Reseı, AQSh, Koreıadan keıingi besinshi oryndy ıelengeni táýelsiz Qazaqstan bolashaǵynyń jarqyn ekeniniń aıqyn aıǵaǵy emes pe?!
Bilim berý men aǵartý isi bizdiń elimizdiń damý maqsattarynyń negizi bolyp tabylatynyn táýelsizdik jyldaryndaǵy bilimge degen shynaıy kózqaras dáleldep otyr. Atap aıtqanda, elimizde ınnovasııalyq ǵylymı bilim keshenin qalyptastyrýdy uıymdastyrý kezeńi mejege jetti.
Parlament erekshe mártebesin eskere otyryp «Nazarbaev ýnıversıteti», «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» jáne «Nazarbaev qory» týraly zań qabyldady. Osy zań negizinde Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna saı elimizde jıyrma «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» qurylysy josparlandy jáne olardyń birqatary paıdalanýǵa berildi. Mundaǵy basty maqsat – bilim berý salasyndaǵy úzdik álemdik tájirıbeni eskere otyryp, jańa bilim berý standarttaryn engizý.
Derbestigi men akademııalyq erkindik dárejesi keń, qamqorshylyq keńester arqyly basqarý júıesi, stýdentterdi qabyldaýdyń derbes qaǵıdalary, qazirgi zamanǵy bilim berý baǵdarlamalaryn engizý jáne olardy álemniń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń qataryndaǵy sheteldik seriktesterimen birlesip engizý maqsatynda ótken jyly «Nazarbaev ýnıversıteti» óz jumysyn bastady. Bul joǵary oqý orny qazirgi zamanǵa saı órleýdiń úsh eń qýatty kúshteri – bilim, ǵylym jáne ınnovasııany biriktiretin, zertteý ýnıversıteti úlgisinde jańa turpattaǵy júıemen bilim beredi. «Nazarbaev ýnıversıteti» bolashaqta tek Qazaqstanda ǵana emes, sondaı-aq Eýrazııa aımaǵynda joǵary oqý oryndarynyń flagmany, etalony bolary sózsiz.
Oǵan negiz – «Nazarbaev ýnıversıteti» stýdentterge dáris berý úshin dúnıe júziniń beldi joǵary oqý oryndarynyń álemdik dárejede bedelge ıe zertteýshileri men professorlaryn ustazdyq qyzmetke tartýy, keleshekte ýnıversıtetke zııatkerlik mektepterdi bitirýshi túlekterdi, basqa da daryndy jastardy qabyldaý. Saıyp kelgende, zııatkerlik ekonomıkaǵa qajet joǵary tehnologııalar, ǵylymı jetistikterge negizdelgen óndirister, jańa materıaldar salasynda bilikti mamandar daıyndaý, sóıtip, jahandyq básekelestikte laıyqty orynǵa ıe bolý ýnıversıtettiń basty maqsattarynyń biri bolyp sanalady.
Bul rette bilim berý isindegi oń ózgeristerge qoldanylǵan Sıngapýr úlgisiniń paıdaly jaqtary bolǵany daýsyz. «Álemde jańa eshteńe joq, jańaryp qaıta oralǵan kóneler ǵana bar» degen orys naqyly osyndaıda eske túsedi. Dúnıe júzindegi ár sala boıynsha damýdyń ozyq úlgileriniń jaqsy jaqtaryn paıdalanyp, ózimizge laıyqtap paıdalaný bizge tek qana tabys ákeletin bolady. Elimizdiń tabysty órkendeý joly álem qoǵamdastyǵynda «Qazaqstan joly» degen ataýmen tanyldy.
Qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyn jaqsartý jóninde de aýqymdy sharalar qabyldandy. Taıaýda Memleket basshysy Densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn bekitti. Adam densaýlyǵyn jaqsartýdy kózdeıtin bul baǵdarlamany iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 445 mıllıard 66 mıllıon teńge qarastyrylyp otyr. Baǵdarlama aıasynda aýqymdy sharalar atqarylady, alys eldi mekenderde emhanalar ashylyp, sanıtarlyq avıasııaǵa tikushaqtar satyp alynatyn bolady, sondaı-aq respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń boıynda dárigerlik-qutqarý pýnktteri ornalasady.
Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý basym baǵyttardyń birine aınaldy. Álemde ekonomıkasy damyǵan elderde shaǵyn jáne orta bıznes salyq túsimderi boıynsha alǵashqy oryn alyp, memleket bıýdjetin molaıtýdaǵy basty sýbektiler bolyp tabylady. Olardy qaıta-qaıta tekserýge moratorıı jarııalanyp, jumystaryna kedergi keltirmeý amaldary qarastyryldy. Prezıdent taıaýda Parlamenttiń kezekti sessııasyn ashý kezinde sóılegen sózinde jumysyn endi bastaǵan shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin memlekettik organdardyń tekserýine 3 jylǵa deıin tyıym salatyn sharaǵa quqyqtyq negiz qalyptastyrýdy tapsyrdy.
Jalpy alǵanda, Elbasynyń bıznes ókilderine turaqty qamqorlyǵyn erekshe aıtyp ótken jón. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda álemdik naryqtyń aýqymyn kórsin, tanyssyn, úırensin, tájirıbe alsyn degen nıetpen bıznestegi birqatar jastardy óz ushaǵyna otyrǵyzyp, sheteldik saparlarǵa árdaıym alyp shyqqanyn búginde bireý bilip, bireý bilmes. Prezıdentpen birge saparǵa shyǵý jas bıznesmenderge serpin berdi, erteńgi kúnge degen senimin oıatty. Sol jastardyń basym kópshiligi qazirgi ýaqytta elimizdiń ekonomıkalyq damýyna óz úlesterin qosyp keledi. О́kinishke qaraı, olardyń arasynda senimdi aqtamaǵandary da joq emes. Olardyń baǵasyn da, jazasyn da berý – ýaqyt enshisinde.
Nursultan Nazarbaev álemdegi ıadrolyq qarýsyzdanýdaǵy alǵashqy qadamdy jasady. Memleket basshysy birinshi bolyp óziniń jarlyǵymen Semeıdegi ıadrolyq polıgondy jaýyp, sol arqyly halyqaralyq qoǵamdastyqty ıadrolyq qarýsyzdanýǵa shaqyrdy. Bizdiń elimiz Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi jáne Iаdrolyq qarýdy synaýǵa jan-jaqty tyıym salý týraly sharttarǵa qosyldy.
Dúnıe júzine qaýip tóndiretin ıadrolyq qarýdan bas tartyp, jahandyq beıbitshilik pen tynyshtyqty saqtaýǵa qomaqty úles qosý bizdiń elimizge de, Elbasymyzǵa da zor bedel ákeldi. Beıbitshil qadamdary arqasynda Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri bolyp tabylatyn barlyq memleketter tarapynan óz qaýipsizdigine berik kepildik aldy. Iаdrolyq qarýsyzdaný úrdisin ilgerilete otyryp, Qazaqstan dúnıejúzilik qoǵamdastyqpen yntymaqtasýǵa jáne ony damytýǵa, álemdik tártiptiń taǵdyry úshin alańdaıtyn beıbitshil memleket retinde tanyldy.
Álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqan Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý, ıadrolyq qarýsyzdaný jáne atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný, osy baǵyttaǵy halyqaralyq qoǵamdastyqqa senimdi áriptes bolý, basqa da búgingi kúnniń kóptegen ótkir máselelerin erteńniń enshisine qaldyrýǵa bolmaıtyny Prezıdent bastamalarynda udaıy kórinis tabýda. Bizdiń elimiz únemi ıadrolyq derjavalardy qarýdy taratpaý men qarýsyzdanýda basqa memleketterge úlgi bolýǵa shaqyryp keledi. Sóıtip, ıadrolyq qarýsyz álemniń jalpyǵa ortaq deklarasııasyn qabyldaý týraly máselege bir taban jaqyndata tústi.
Iаdrolyq qarýsyzdaný týraly Prezıdenttiń bastamalary men tarıhı sheshimderi dúnıe júzindegi bedeldi halyqaralyq uıymdar tarapynan da qoldaý taýyp keledi. О́tken jyly Qazaqstanǵa sapary barysynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaqstan Prezıdentiniń ıadrolyq qarýdan bas tartý, Semeı polıgonyn jabý jáne búkil ıadrolyq ınfraqurylymdy el aýmaǵynan shyǵarý jónindegi tarıhı jáne batyl sheshimin joǵary baǵalaıtynyn atap ótip, Ult kóshbasshysyna shynaıy qurmet bildirdi. Joǵary mártebeli meıman Qazaqstan basshysynyń kóregen saıasaty bolmasa osy óńirdegi halyq áli de ıadrolyq synaqtardan zardap shege berýi múmkin edi degen oılaryn jetkizdi. Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi aldaǵy jahandyq sammıtke Qazaqstan men AQSh basshylarynyń qatysýy búkil álemdegi ıadrolyq qaýipti azaıtý isine eleýli úles bolatynyn aıtqan ol Qazaqstan Prezıdentine álemdik ıadrolyq qarýsyzdaný qozǵalysyn basqarýdy usyndy. Qazaqstannyń bastamasy boıynsha Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde jarııalaý týraly qarar qabyldaýy Elbasynyń ıadrolyq qarýsyzdaný týraly beıbitshil ıdeıalarynyń halyqaralyq qoǵamdastyqta joǵary baǵalanýynyń kórinisi boldy.
О́tken jyldyń sáýir aıynda Amerıka Qurama Shtattarynda ótken joǵaryda atalǵan sammıtte AQSh Prezıdenti Barak Obama, basqa da memleket basshylary Qazaqstannyń adamzatqa qarsy qarýdy taratpaýdy kózdeıtin tarıhı sheshimine baılanysty Nursultan Nazarbaevqa zor qurmet kórsetti, múddelester retinde Qazaqstan Prezıdentine resmı shara kezinde birinshi qatardyń qaq ortasynan oryn usynylýy qazaqstandyq beıbitshil saıasatty álemge áıgiledi, kimniń kim ekenin dúnıe júzine tanytty. Bul Otanyn súıetin, patrıottyq sezim ıesi, táýelsiz eliniń ósip-órkendep, álemdik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýyna bar ynta-jigerimen aıanbaı qyzmet etetin árbir kókiregi oıaý, júregi taza qazaqstandyqtardyń maqtan tutar shaǵy bolǵany aqıqat.
Qazirgi kezde qazaqstandyqtardyń áleýmettik ahýalyn sheteldikter de jaqsy biledi. Kezekti demalystaryn shetelderde ótkizgen otandastarymyz toqtaǵan meımanhanalardyń dárejesine qarap, bizdiń azamattarymyzdyń Qazaqstannan ekenin aıtpaı-aq aıqyndaıdy eken. Olar kórshi elderge qaraǵanda, qazaqstandyqtardyń ál-aýqaty edáýir jaqsy ekeni, tutas Qazaqstannyń damý qarqyny joǵary ekeni birden belgili bolatynyn aıta júredi.
О́tken jyldardyń birinde Meksıkaǵa barǵan saparymdaǵy tanysý barysynda Qazaqstannan ekenimdi aıtqanda, olar: «O-o, Qazaqstan! Nazarbaev!», dep rızashylyqpen amandasqany elimizdiń de, Elbasynyń da ataǵy muhıt asyp ketkenin, bedeli bıik, mártebesi joǵary ekenin aıǵaqtady.
Elbasynyń búgingi zamanda atqarǵan ulan-ǵaıyr isteri tarıhı oqıǵalar tizbegin quraıdy jáne onyń bárin bir maqalamen jetkizý múmkin emes. Baıaǵyda Baltyq teńiziniń jaǵalaýyndaǵy batpaqty qurǵata otyryp, Sankt-Peterbýrg qalasyn turǵyzǵan Petr I Eýropaǵa esik ashqan bolatyn. Biz de sol sekildi tek Eýropaǵa ǵana emes, Azııa men Amerıkaǵa da esik ashyp otyrmyz. Eger bul ashylǵan esik jabylsa, bizdiń munaıymyz ben basqa mıneraldy resýrstarymyz túkke turmas edi. Sebebi, el ıgiligine jaramaǵan baılyqtyń quny da joq. Sondyqtan, N.Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda turalap qalǵan ekonomıkaǵa dem berip, ózimizde joq qarajatty syrttan ákelý úshin elimizde sheteldik kompanııalarǵa qolaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyra otyryp, olardyń ınvestısııasynyń qorǵalýyn qamtamasyz etýdi qadaǵalady. Elbasynyń sózine senim artqan álemdik deńgeıdegi «Shevron», «Eksın-Mobıl», «Shell», «Adjıp», «Samsýng», «Aksel», «Jeılan» sekildi ondaǵan kompanııalar Qazaqstan óndirisine ınvestısııa salyp, ekonomıkany damytýǵa atsalysty. Sonyń nátıjesinde, ótken jyldarda elimizdiń ekonomıkasyna 130 mıllıard AQSh dollary kóleminde tikeleı ınvestısııa tartyldy.
Zaman zymyrap damyp, kósh ilgeri ketip barady. Halqymyz Qazaqstan-2030 strategııasynyń alǵashqy on jyldyqta belgilengen tapsyrmany oıdaǵydaı oryndady. Endigi bizdiń maqsatymyz – Elbasynyń Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyn abyroımen oryndaý.
Qazirgi kezde memleketimizdiń órkendeýi birneshe baǵyt boıynsha belgilendi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz!» atty Joldaýynda bizdiń baǵdarlamalarymyzdyń basty maqsaty halyqtyń ál-aýqatyn nyǵaıtý ekeni atap ótildi. Jedeldetilgen ekonomıkalyq jańǵyrtý Údemeli ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń jalǵasy bolyp tabylady. Elimizdiń ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkany tehnologııalyq turǵydan damytý jónindegi josparlary aıqyndaldy. Qazaqstanda áleýmettik jańǵyrtýdy kózdeıtin jańa áleýmettik saıasat júzege asa bastady. Búkil halqymyz úshin asa mańyzdy sharalar – bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne tilderdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamalary bekitildi. Onyń ishinde jumyspen qamtýdyń jańa strategııasy, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý, sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý týraly tapsyrma alǵa qoıyldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezden bastap teńgerimdi syrtqy saıasat júrgizýde. Biz jahandyq problemalardy sheshýde kópjaqtylyq ustanymyn jáne memleketterdiń ujymdyq jaýapkershilik qaǵıdatyn nyǵaıtýdy qoldaımyz.
Bizdiń aldymyzda Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan Jalpyulttyq is-sharalar baǵdarlamasyn tolyǵymen oryndap, osynaý aıtýly mereıtoıdy abyroımen ótkizý mindeti tur. Qazirgi kezde Parlamentte Senat Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń bastamasymen Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy deklarasııasy ázirlenýde. Ol týraly palata basshysy: «Zamandastarymyz ben keleshek urpaqqa arnalǵan bul saıası-quqyqtyq saltanatty qujatta bizdiń memleketimizdiń odan ári órkendeýi úshin berik negiz bolatyn Qazaqstannyń basty jetistikteri kórsetiletin bolady», degen edi.
Tórtinshi saılanǵan Parlamenttiń besinshi sessııasynyń ashylýynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev joǵary ókildi organ basshysy men depýtattardyń deklarasııa qabyldaý týraly bastamasyna qoldaý bildirgeni belgili. Memleket basshysy: «Deklarasııa bizdiń qoǵamymyzdy biriktiretin jańa mańyzdy qujat bolatynyna senemin», dedi.
Palatalardyń birlesken otyrysynda Prezıdent bul sessııanyń qasterli Táýelsizdiktiń 20 jyldyq mereıli toıyna oraılas kelip otyrǵanyn atap ótti. Bizdiń barlyq jetistikterimiz eńbektenýdi kóp qajet etetin zań shyǵarýshylyq jumysynsyz múmkin emes ekeni daýsyz. Nursultan Nazarbaev memlekettiń damýyna súbeli úles qosqany úshin depýtattarǵa rızashylyǵyn bildirdi.
Prezıdent: «Biz taıaý jyldary beıqamdyq tanytatyn ýaqyt emes ekenin túsinýimiz kerek», dedi. Álem damýynyń kúrdeliligi aıqyn sezilýde. Jahandyq ekonomıkanyń jaǵymsyz sıpaty da baıqalýda. Ashtyqqa, zańsyz kóshi-qon, indetter, kıkiljińderge baılanysty qaýipter joq emes. Geosaıası ózgerister alańynda etnosaralyq jáne dinaralyq kıkiljińder boı kórsetýde. Halyqaralyq terrorızmniń qaýip-qateri de sezilýde.
Qazaqstan damýynyń aǵymdaǵy jáne strategııalyq josparlaryn esepteı otyryp, Prezıdent besinshi sessııa barysynda Parlament aldynda turǵan zań shyǵarý isindegi tórt toptamany atap kórsetti.
Innovasııalyq úderisti, ásirese, basym salalardy yntalandyratyn zańnamalyq norma onyń alǵashqysy bolyp tabylady. Bul úshin táýekelderdi tómendetetin bóligindegi banktik qyzmet pen qarjy uıymdaryn retteý týraly, «Halyqtyq IPO» baǵdarlamasyn iske qosý úshin quqyqtyq bazany qurý týraly, «Indýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly», «Energııany únemdeý men energııa tıimdiligin arttyrý týraly» zańdardyń jobalaryn qaraıtyn bolamyz.
Áleýmettik jańǵyrtý úderisin zańnamalyq qamtamasyz etý – ekinshi blokqa jatady. «Bilim týraly» Zańǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizý jáne ıntellektýaldyq menshiktik naryqty damytý úshin zańnamalyq bazany qurýdy, Eńbek kodeksin jańǵyrtýdy qolǵa alamyz.
Quqyq qorǵaý organdary men sot tóreligin reformalaýdy zańnamalyq negizde keńeıtý úshinshi blok bolyp tabylady. Aldaǵy ýaqytta uıymdasqan qylmyspen kúres salasyndaǵy qylmystyq jáne qylmystyq-is júrgizý zańnamasyn jetildirý, sot júıesin nyǵaıtý, jemqorlyqpen kúrestiń tıimdiligin arttyrý týraly birqatar zań jobalary qaralatyn bolady. Sondaı-aq Parlament aldynda «Ulttyq qaýipsizdik týraly» Zańnyń jańa redaksııasyn jáne «Arnaýly memlekettik organdar týraly» zań jobasyn talqylap, qabyldaý mindeti tur.
Otandyq BAQ pen úkimettik emes uıymdardy damytý – sońǵy toptamada. Aldaǵy ýaqytta «Teleradıohabarlaryn taratý týraly», «Dinder jáne dinı birlestikter qyzmeti týraly» zańdar jobalary qaralyp, memleket pen úkimettik emes sektordyń ózara is-qımylynyń quqyqtyq normalary kúsheıtiledi.
Prezıdent bul zańdardyń qabyldanýy Qazaqstan Táýelsizdiginiń myqty quqyqtyq kepili bolyp tabylatynyn atap ótti. Memleketimiz ben qoǵamdy demokratııalandyrý úderisi odan ári jalǵasatyn bolady. Aldaǵy saılaýda Májilis keminde eki partııaly bolatyny aıtyldy. Bul bizdiń jas demokratııanyń damýynda jańa kezeń bastalatynyn kórsetedi.
Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy deklarasııasyn qabyldaý barysynda Qazaqstan Respýblıkasynyń damý kezeńderindegi Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erekshe eńbegin kórsetetin oraıly sát týyp otyr. Qazirgi kezde memleket qurylysyn sátti qura alǵan egemen Qazaqstan jeńisti joldardan ótip, asqaq asýlardy artqa tastady. Tarıhı turǵydan alǵanda qysqa ǵana merzimde dáýirlik ózgerister júzege asyryldy, táýelsizdikti qamtamasyz etýdiń tamasha tabystaryna, qoǵamdyq úılesimge, básekege qabiletti ult qalyptastyrýǵa qol jetkizildi.
Nursultan Nazarbaev – jarqyn isterdi ilgeriletýshi, jasampaz tulǵa. Iаdrolyq qarýsyzdanýdan bastap, áleýmettik ádilettilikke deıin, soǵys pen beıbitshilikten adam quqyǵyna deıingi aradaǵy álemdi tolǵandyrǵan eń basty saýaldarǵa jalpy adamzattyq turǵyda jaýap bere alatyn óz halqynyń ultjandy perzenti. О́mirlik mol tájirıbesi bar, qaısar ári jigerli, óte bilikti ári ójet, bedeli bıik, jan-dúnıesi halqymyzdyń jazıraly dalasyndaı keń, dara týǵan jan.
Jańa, táýelsiz Qazaqstandy qalyptastyrýdaǵy Nursultan Nazarbaevtyń erekshe daryny men memleket qurýdaǵy mańyzdy rólin kúlli álemdik qoǵamdastyq áldeqashan moıyndady.
Keshe ǵana Nıý-Iorkte ótken Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 66-sessııasynda Iаdrolyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi joǵary deńgeıdegi kezdesý kezinde Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń alǵashqylardyń biri bolyp sóılegen sózinde Jer-Anany, jalpy adamzatty qaýip-qaterden qorǵaýǵa baǵyttalǵan utymdy usynystary, atap aıtqanda, jahandyq energııalyq-ekologııalyq strategııa men «Jasyl kópir» aýqymdy ekologııalyq bastamany qabyldaý jáne BUU bitimgershilik áreketter qoryn qurý jaıly usynysy álemdik qoǵamdastyqta qyzý qoldaý taýyp, esimderi Jer sharyna belgili saıasatkerlerdiń bizdiń Elbasymyzdy jahandyq kóshbasshy dep tanyp, moıyndaýyn qazaq halqynyń juldyzynyń jarqyraǵan sáti dep túsingenimiz abzal.
El úshin, qasıetti atameken – Otanymyz úshin Elbasynyń sińirgen eren eńbegi men qajyrly qyzmetin saralaǵan kókiregi oıaý, kózi ashyq árbir jan ony jaqsy biledi, sondyqtan da Nursultan Ábishulyn álemdegi óz zamanynyń birtýar kemeńger basshylary, atap aıtqanda, qytaı ekonomıkalyq reformasynyń bas arhıtektory Den Sıaopın, sıngapýrlyq «ekonomıka ǵajabyn» ómirge ákelgen Lı Kýan Iý, álem tarıhyndaǵy 100 eń tanymal tulǵanyń qataryndaǵy túrik Mustafa Kemal Atatúrik sekildi kórnekti tulǵalarmen qatar qoıady.
Shyndyǵynda táýelsizdik jyldarynda Qazaqstannyń ishki jalpy ónim kólemi – 21 ese, jan basyna shaqqanda IJО́ – 14 ese, ónerkásip ónimi – 16 ese, aýyl sharýashylyǵy jalpy ónimi – 7 ese, syrtqy saýda aınalymy – 10 ese, ortasha aılyq jalaqy 16 ese ósýi qazaqstandyq qarqyndy damý jolynyń aıqyn kórsetkishi emes pe?!
Bul jetistikterdiń ońaılyqpen kelmegeni bárimizge málim. Bul – Elbasy júrgizip otyrǵan salıqaly saıasattyń, uıqysyz túnder men kúrmeýge toly kúnderdegi batyl bastamalar men júıeli jumystyń nátıjesi, ekonomıkany reformalaýdyń qazaqstandyq jolynyń jemisi.
«Temir hanym» atalǵan Margaret Tetcher bizdiń Elbasymyz týraly ystyq yqylasyn «Qazaqstan joly» kitabynyń alǵysózinde bylaı jetkizdi: «Memleket qurýshylar árqashan erekshe tulǵalar bolyp tabylady jáne sol topqa jatqyzýǵa Nursultan Ábishulynyń da tolyq haqy bar.
Totalıtarızmnen bostandyqqa ótý eshqashan ońaı bolǵan joq. Qazaqstandy búgingi bıikterge shyǵarý úshin Prezıdent Nazarbaev batyldyq pen abaılaýshylyqty ushtastyra paıdalandy.
Kommýnızm qursaýynan bosaǵan el qazaqy ereksheligin saqtap qaldy. Prezıdent Nazarbaev ekonomıka men qoǵamnyń ashyqtyǵyna, ıaǵnı onyń kórshileri barynsha bas tartqan nárselerge umtyldy.
Sóıtip, ol Qazaqstannyń halyqaralyq uıymdardaǵy bıik bedeline qol jetkizdi».
Al Lı Kýan Iý: «Qazaqstan lıderi – barynsha talapshyl, isker, tez jáne kesimdi adam, kelbetti, daryndy da tabandy jáne burynǵy Odaq respýblıkalarynda da lıder bolyp tanylǵan jan», deıdi.
Iá, Qazaqstan qazir adam kapıtalyn ońtaıly paıdalanýdy basty mindet etip otyr. Bul turǵyda alǵa jyljýdyń neǵurlym jarqyn kórsetkishi – Sıngapýr. 5 mıllıonǵa jýyq halqy bar Sıngapýrdyń ishki jalpy ónimi sońǵy qyryq jyl ishinde 100 eseden astam ósip, búginde 217 mlrd. AQSh dollaryn quraıdy. Osy ulttyń úlken saltanatynyń basty qupııalarynyń biri kezinde onyń kóshbasshysy bolǵan Lı Kýan Iýdiń tabystyń basty faktory adam resýrsy dep sheshkendiginde. Munda oqytý júıesi ıkemdi, balabaqshadan bastap mamandardy qaıta daıarlaý kýrstaryna deıingi barlyq býyndy qamtıdy. Memleket mekteptiń ozat túlekterin shetelderdiń jetekshi ýnıversıtetterine jyl saıyn jiberip otyrady. Búkil álemniń joǵary dárejeli ǵalymdaryn, zertteýshilerin sapaly jabdyqtarmen, tıisti jalaqymen jáne ǵylymı jumysqa jaǵdaı jasaýmen ózderine tartty. Jáne bir mańyzdysy, bul elde bilimdi óte muqııat josparlaıdy, atap aıtqanda ekonomıkaǵa qandaı mamandar kerektigin zer salyp eseptep, naqty sol mamandyq ıelerin daıyndaýǵa qarjy molynan bólinedi. Bul oraıda kóbine ınjenerlik mamandyqtarǵa basymdyq beriledi.
Al endi Qazaqstan men Sıngapý