– Oraq Ánýarbekuly, Qashaǵan jobasynyń jobalyq qýattylyǵyna enýi, Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń jańǵyrtylyp, ónim shyǵarý kóleminiń artýy, Teńiz ken ornyndaǵy úsh zaýyttyń iske qosylýy aýa qabatyna shyǵarylatyn lastaýysh zattardyń eseleı artýyna ákeleri sózsiz. Oblystaǵy iri tabıǵat paıdalanýshylarda zamanaýı úlgidegi súzgiler men tazartý qondyrǵylary bar ma? Jalpy, oblys aýmaǵynda aýa, sý, topyraqqa júıeli zertteýler júrgizile me? Áńgimemizdi osydan bastasaq.
– Árıne, tekserýler men zertteýler turaqty túrde júrgiziledi. Oblysta 11 stansa aýa raıyn únemi baqylap otyrady. Jaıyq, Qıǵash, Sharon jáne Jem ózenderi men Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda 9 gıdropost bar. Eldi mekender men óndiris oshaqtary bar aýmaqtarda atmosferalyq aýa sapasyn baqylaıtyn 45 stansa ornatylǵan. О́tken jyldyń ózinde Atyraý qalasyndaǵy aýa sapasyn baqylaý stansalary kúkirttisýteginiń 81 ret shekti raýaldy konsentrasııadan asý faktilerin kórsetti. Biraq tekserýshi organdar kúkirttisýteginiń shyǵý kózin anyqtaı almaı otyr. Qazir NKOK kompanııasy stansadan beriletin málimetterdi 2 saǵattan da azaıtyp, 5-10 mınýtta berilýine jumystanyp jatyr, ol ekologtardyń lastaýysh shyqqan ýaqytta tez baryp anyqtaýyna múmkindik beredi.
– Kaspıı teńiziniń tereńinde myńnan astam munaı uńǵymalary qaraýsyz jatqany jaıly áldeqashan aıtylǵanmen, naqty nátıjeden beıhabarmyz. Eski uńǵymalardan ekologııalyq qaýip bar ma? Bul baǵytta qandaı sharalar atqarylyp jatyr?
– Shyny kerek, oblys aýmaǵynda munaı uńǵymalarynyń aǵý faktileri kezdesedi. Jalpy oblysta 90 apatty jaǵdaıdaǵy uńǵyma tirkelgen, onyń 88-i jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kelisim- sharttyq aýmaǵynda ornalasqan, 2 uńǵyma memlekettik qorda. 88 uńǵymanyń 13-i tyǵyndaldy. 61 uńǵyma qaýipsiz dep tanyldy. Al tyǵyndalýy tıisti 14 uńǵymanyń beseýi jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń teńgerimine alynbaǵan. Osy 14 uńǵymany tyǵyndaý jóninde QR Energetıka mınıstrligine jáne Atyraý oblysy boıynsha Ekologııa departamenti men jańadan qurylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstrliginiń Munaı-gaz keshenindegi memlekettik ınspeksııanyń batys óńiraralyq basqarmasyna tekserister júrgizý jóninde hat joldadyq. Nátıjesi bolar degen úmittemiz. Memlekettik qordaǵy eki uńǵymanyń bireýi 2015 jyly tyǵyndaldy, ekinshisimen jumys bıyl júrgiziledi. Qurmanǵazy aýdany aýmaǵyndaǵy «KóljanOıl» JShS-niń «Kúmisbek» ken ornyndaǵy uńǵymalardan munaı aǵýy tolyqtaı toqtatyldy. Ol jerdegi topyraqqa sińgen munaı qaldyqtaryn joıý jumystary boıynsha sharalar alynyp jatyr.
– Al gıdrogeologııalyq uńǵymalardyń jaǵdaıy qalaı?
– Jylyoı aýdany aýmaǵynda 180 ózaǵar gıdrogeologııalyq uńǵyma bar, onyń 123-i ıesiz aǵyp jatyr. 57 krandyq rejımdegi uńǵymalar da ózdiginen aǵýda. Bul másele boıynsha QR Investısııalar jáne damý mınıstrligi 2018 jyldan bastap jylyna 15-20 uńǵymadan tyǵyndala bastaıtynyn málimdep otyr.
– Ekologııalyq ahýaly qıyndaý óńir úshin orman sharýashylyǵy, jasyl jelek jaıy da mańyzdy.
– Iá. Atyraý oblysynda jalpy orman qory 52 446 ga, al onyń alqapty ormany 15081 ga jerdi 110 adamnan turatyn orman kúzeti qorǵaıdy. Orman sharýashylyqtary árqaısysy 20-25 ga josparly orman ekpelerin otyrǵyzady, 80 shaqyrymda qaýipti degen ýchaskelerde orman órtine qarsy mıneraldandyrylǵan jolaqtar salady. Inder orman sharýashylyǵynyń orman qory ýchaskeleri tolyǵymen qorshaldy. Atyraý orman sharýashylyǵynyń 60 paıyz jeri qorshaldy. Qurmanǵazy orman sharýashylyǵy Qıǵash ózeniniń saǵalarynda bolǵandyqtan, tek qana eldi mekenderdiń tustary qorshalǵan. О́tken jyly orman sharýashylyqtarynyń tuqymbaqtarynda 326 myń túp aǵash kóshetteri kútilip, baptaldy. Bir atap óterligi, orman tuqymbaqtary tolyqtaı tamshylatyp sýarý ádisine kóshti.Bul ádis paıdalanatyn sýdy únemdeýge, topyraqtyń tuzdanbaýyna, kóshetterdi aram shópterden tazartý jumystarynyń edáýir jeńildetýine kóp septigin tıgizedi. Atyraý, Inder, Qurmanǵazy orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrylýyna 2010-2016 jyldarǵa 171 mln teńge bólinip, arnaıy tehnıkalar, jabdyqtarmen tolyqtaı qamtamasyz etildi. Atyraý jáne Inder orman sharýashylyǵy úshin órt-baqylaý munarasy qurylysynyń jobasy jasaqtalýda. Bıyl Mahambet selosynda Atyraý orman sharýashylyǵynyń keńsesi, órt sóndirý stansasy men tehnıka qoıatyn ornynyń qurylysy salynady. Aldaǵy ýaqyttarda Inder jáne Qurmanǵazy orman sharýashylyqtary boıynsha da atalǵan qurylystardy qarjylandyrý máselesin qarastyrý josparda bar.
– Endigi áńgimeni aımaqtaǵy polıgondar máselesine qaraı bursaq. Mysaly, Azǵyr, Taısoıǵan...
– Azǵyr ıadrolyq polıgony Qurmanǵazy aýdanynda ornalasqan. Ol jerde 1966-1979 jyldar aralyǵynda 1491-1613 metr tereńdikte qýaty 10 kılotonnadan 100 kılotonnaǵa deıin 17 jer asty ıadrolyq jarylystar iske asyrylǵan. Azǵyr polıgonynda 10 tehnologııalyq alań jáne «Iаva» qondyrǵysy bar. «Iаva» obektisi – dıametri 11 metrlik shar. Onda jasandy almazdar shyǵarý josparlanǵan. Alaıda, obektide ıadrolyq synaqtar júrgizýge tyıym salynǵandyqtan, ol jumystar júrgizilmegen. Polıgonda QR Ulttyq Iаdrolyq ortalyǵy ıadrolyq fızıka ınstıtýty radıoekologııalyq jáne radııasııalyq monıtorıng júrgizip keledi. 2012 jyly QR Energetıka mınıstrligi Azǵyr jáne Kapýstın-Iаr polıgondary boıynsha ekologııalyq, medısınalyq jáne radıologııalyq keshendi zertteýler júrgizdi. 2015 jyly zertteýler qorytyndysymen Azǵyr óńiri ekologııalyq apatty aımaqqa jatqyzylmady. Al Taısoıǵan áskerı-synaq polıgony Qyzylqoǵa aýdanynda. Polıgon Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń №23338 áskerı bólimshesi qaramaǵynda, onda 1990 jyldan beri eshbir synaq jasalmaǵan. 2016 jyldan Taısoıǵan áskerı-synaq polıgonynyń 624 myń gektary oblystyń bosalqy jerine keri qaıtaryla bastady. QR Energetıka mınıstrligi Atyraý oblysy boıynsha Ekologııa departamenti arqyly Taısoıǵan polıgonynyń jekelegen 13 jerinen (topyraqtan, aýadan jáne sýdan) synamalar alyp, onyń shekteýli raýaldy kórsetkishten aspaǵandyǵy belgili boldy.
– Qatty turmystyq qaldyqtar polıgondaryna qatysty problema birneshe jyldan beri sheshimin tappaı keledi. Bul jaıynda ne aıtasyz?
– Qatty turmystyq qaldyqtar polıgondary Atyraý qalasynda jáne aýdan ortalyqtarynda bar. Olardyń qorshaǵan ortaǵa emıssııaǵa ruqsat qujattary rásimdelgen. Aýdannyń selolyq okrýgterinde qatty turmystyq qaldyqtar alańdary boıynsha jer telimderi rásimdelgenmen, emıssııaǵa ruqsat qujattary joq. Jınaqtalǵan qatty turmystyq qaldyqtar Atyraý qalasynda 1977 jyldan beri paıdalanylyp kele jatqan polıgonda kómilip keledi. Bul polıgonnyń tozyǵy jetken, ekologııalyq, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa saı kelmeıdi. Polıgondaǵy qaldyqtar 2,2 mln.tonna shamasynda. Quny 12 mlrd teńge bolatyn qatty turmystyq qaldyqtardy basqarý júıesin jańǵyrtý jobasynyń ınvestısııalyq negizdemesi jobasy mınıstrlik arqyly jasaqtaldy. Mahambet aýdanynyń Almaly aýyldyq okrýgi aýmaǵynan Atyraý qalasynyń qatty turmystyq qaldyqtar polıgony men olardy qaıta óńdeý kesheni úshin 50 ga jer ýchaskesi bólindi. Atyraý qalalyq qurylys bólimi arqyly polıgon qurylysynyń jobalaý-smetalyq qujattary, qalalyq turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy arqyly eski polıgondy qalpyna keltirýdi jobalaý-smetalyq qujattary jasaqtalyp jatyr. Qazir bul jobany Halyqaralyq Qaıta Qurý jáne Damý Banki arqyly qarjylandyrý máselesi boıynsha jumystar atqarylýda. Jospar boıynsha polıgon qurylysy 2018 jyly bastalýy tıis.
– Osy salanyń kánigi mamany retinde sizdi ne tolǵandyrady? Taǵy qandaı problemalar bar?
– Bir atap óterlik másele, «Qazgıdromet» RMK jáne Ekologııa departamentiniń búgingi qoldanystaǵy qural-jabdyqtary aýadaǵy lastaýysh zattardy anyqtaǵanmen, onyń shyǵý kózderin tabýy múmkin bolmaı otyr. Sondyqtan «Qazgıdromet» RMK Atyraý fılıaly jáne Ekologııa departamenti jańa jabdyqtarmen qamtamasyz etilýi tıis. Aýdan ortalyqtaryna qatty turmystyq qaldyqtar polıgony qurylysyn, kárizdik tazartý ımarattaryn salý, eldi mekenderdi qum kóshkininen qorǵaý jumystary da kezek kúttirmeıdi. Mysaly, aýyldarda mal sanynyń shekten artýy eldi mekender aınalasynyń taqyrlanýyna, qum kóshkininiń bolýyna alyp kele jatyr. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy Jylyoı aýdanyndaǵy Qursaı ózeniniń laılanýyn boldyrmaý jáne sanıtarlyq jaǵdaıyn, qalypty gıdrologııalyq rejımin ustaý jobasyn júzege asyrý, apatty jaǵdaıdaǵy 14 munaı uńǵymasyn tyǵyndaý, 180 ózaǵar gıdrogeologııalyq uńǵymalardy joıý syndy problemalarmen aınalysyp jatqanyn aıtym keledi. Aldaǵy ýaqytta bul máselelerdiń sheshimin tabaryna jáne óńirdiń ekologııalyq qaýipsizdigi saqtalatynyna senimdimiz.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan
Baqytgúl Babash, «Egemen Qazaqstan»
Atyraý