Qar sýynan kól jasasaq qaıtedi?

Onyń sońǵy atqarǵan qyzmetine na­zar aýdaryńyz. KSRO sekildi alyp ım­pe­rııanyń Tabıǵat qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy bolý úshin tabıǵat zańdylyqtary týraly biraz dúnıeni bilý kerek. Onyń arasynda asa keń aýmaqtaǵy aýa raıynyń qubylysy jáne onyń boljamdary týraly qupııa aqparattardyń bolǵany da anyq. Mine, sol Fedor Morgýn bizge osydan 13 jyldaı ýaqyt burynǵy áńgimesinde bylaı degen edi. «Myna sizderdiń ylǵal men jaýyn-shashynnyń jetispeýshiliginen únemi sarǵaıyp jatqandyqtan Saryarqa atanyp ketken alyp dalalaryńyz aldaǵy ýaqytta kógere bastaýy múmkin. О́ıtkeni Jer sharynyń ǵalamdyq jylynýy daý­syz shyndyqqa aınalyp otyr. Bul jaǵdaı Amerıka men Eýropaǵa birshama qolaısyzdyqtar ákelgenimen bastapqy kezeńde Qazaqstannyń oń jambasyna dóp keledi. Qazaqstannyń soltústigi men ortalyǵynda qys qysqaryp, jaz uzaryp, jaýyn-shashyn molaıa túsedi. Osynyń nátıjesinde astyq shyǵymdylyǵy artady. Bul úderis biraz jyldarǵa sozylýy múmkin. Biraq túptep kelgende jahandyq jylynýdyń Qazaqstanǵa da qolaısyz áserleri bolýy múmkin...» dep sóziniń sońyn jumbaqtaı aıaqtaǵan edi.  Qazir oılap qarasam, kópti kórgen, onyń ústine tabıǵat ózgeristeri jónindegi aqparattardyń ortalyq kózinde turǵan ǵalymnyń osy boljamy shyndyqqa aınalǵan sekildi. Ásirese, sońǵy jyldary Qazaqstanǵa ylǵaldyń molynan kele bas­taýyn ózimiz de baıqap júrmiz. Sońǵy úsh-tórt jyldan beri qysta qar molynan jaýyp,­ sonyń áserimen kóktemde kól - kósir sý tasqynyna tap bolý, jazyq da­la­nyń ózinde aýyldardy sý basyp qalý q­u­bylysy oryn alýda. Biraq biz bul qu­bylystyń ózinen durys qorytyndy shy­ǵara almaı kelemiz. Is-áreketimizde kóktemniń mol sýyn paıdalana bilýden kóri jaıbasarlyq jaǵy basym. Sonyń saldarynan mol sýdyń ázirge zardabyn ǵana tartyp kelemiz. Ásirese, bıylǵy kóktemgi tasqyn bizge sýdyń qaı jerlerge molynan jınalatyndyǵyn kórsetip berip ketti. En­deshe nege sol jerlerge bógender tur­ǵyzyp, sý qoımalaryn uıym­das­tyr­masqa?! Osy máseleni zerttep júrgen adamdar bizde bar ma eken? Bul jóninde Sý resýrs­tary komıtetinde qandaı jumystar júr­gizilýde? Jerlerin sý basyp qalyp jatqan oblystar ákimderiniń qandaı oılary bar? Atalǵan problemany eńserip, mol sýdy el ıgiligine aınaldyrýdyń alǵashqy qamyn Aqtóbe oblysynyń ákimi B.Saparbaevtyń jasaǵandyǵyn bilemiz. Byltyr bul oblysta ákimniń bastamashylyǵymen 10 sý qoımasyn turǵyzý máselesi qoz­ǵal­dy. Munan keıin el kóleminde 22 sý qoımasynyń salynatyndyǵy týraly áńgime boldy. Buǵan 58 mıllıard teń­gege jý­yq qarjy qajet eken. Bul sý qoı­m­a­larynyń Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Mańǵystaý, Ońtústik Qazaqstan oblystarynan salý josparlanǵanyn estidik. Buǵan nege bıylǵy jyly sý tasqynyna urynǵan Qaraǵandy, Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystary enbeı qalǵan? Bizdiń oıymyzsha, sý qoımalarynyń oryndaryn anyqtaý jáne olardyń qurylysyn jobalaý máselesine neǵurlym bilikti mamandardy tartqanymyz jón. Áıtpese, olar kúni erteń salynǵanymen tıimdilik bermeı, bosqa aqsha shashýdyń taǵy bir kórinisine aınalýy múmkin. Al jaqsy tıimdilik bergen joba onyń avtoryna jylma-jyl dıvıdend ákeletindeı jaǵdaı eskerilse, jobalaýshylardyń iz­denisteri men jaýapkershiligi arta túser edi degen oıdamyz. 2013 jyly «jasyl» ekonomı­ka má­se­lesine arnalyp ótkizilgen kon­fe­re­n­­sııalardyń birinde elimizdiń sol kez­de­gi Qorshaǵan ortany qorǵaý mını­st­ri N.Qaparov eger dál qazir durys she­shim­der qabyldanbaı jaǵdaı osy betimen ke­te beretin bolsa, Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵynyń deńgeıi 2050 jylǵa taman 3 ese artatyndyǵyn málimdegen bolatyn. Bizdiń oıymyzsha, osy problemany eńserýdiń bir úlken joly kóktemgi artyq sýdy el ıgiligi jolynda durys paıdalaný úshin shaǵyn sý qoımalaryn salyp, olardyń sanyn  kóbeıtý jáne qazir ıesizdikke dýshar bolyp otyrǵan sý qoımalaryn anyqtap, olarǵa jóndeý jumystaryn júrgizý bolyp tabylady. Sondaı-aq, jeke menshikke berilip ketken sý qoımalaryn qaıtadan memleketke qaıtarý nemese olardyń ıeleriniń jaý­ap­kershiligin arttyrý máselesin bir­jolata sheshý qajet. Derekterge qaraǵanda, Qazaqstandaǵy taza sýdyń qory 539 tekshe shaqyrymdy quraıdy. Munyń 190 tekshe shaqyrymy el aýmaǵyndaǵy kólderde, 95 tekshe sha­qy­rymy sý qoımalarynda, 101 tekshe sha­qyrymy ózenderde, 95 tekshe shaqyrymy jer astynda, 58 tekshe shaqyrymy taýlar basyndaǵy muzdaqtarda shoǵyrlanǵan. Elimizge syrttan keletin sýlar negizinen ózender arqyly qalyptasady. Máselen, transshekaralyq ózender arqyly bizge jylyna Reseıden 8 tekshe shaqyrym, Qytaıdan 19 tekshe shaqyrym, О́zbekstannan 15 tekshe shaqyrym, Qyrǵyzstannan 3 tekshe shaqyrym sý keledi eken. Iаǵnı, ózenderdegi 101 tekshe shaqyrym sýdyń 45 tekshe shaqyrymy syrttan keletin bolsa, 56 tekshe shaqyrymy elimizdiń óz ishinde qalyptasady. Sarapshylardyń boljamy boıynsha Qazaqstanǵa transshekaralyq ózender arqyly syrttan keletin sý kólemi aldaǵy ýaqyttary azaıǵan ústine azaıa bermek. О́ıtkeni bizben kórshi memleketter, ásirese Qytaı ishki qajettilikterine baılanysty Ertis pen Ileden alatyn úlesin bógender men sý qoımalaryn turǵyzý arqyly jyldan jylǵa arttyra túsýde. Al О́zbekstan bolsa, sýdyń joǵarǵy saǵa­syn­da otyrǵan Tájikstan sekildi elderdiń ózenge bógen salýyna baılanysty qazirdiń ózinde sý tapshylyǵyna uryna bastady. Mundaı jaǵdaıda bizge syrttan qar men jańbyr arqyly keletin sý kózderine erekshe yqtııattylyqpen qarap, olardy shashaý shyǵarmaı ustap qalýdyń joldaryn oılas­tyrý kerek. Al onyń eń senimdi joly sý qoımalaryn salý ekendigi túsinikti. Eger ıgilikke durys paıdalanylsa, sý degenimiz ómirdiń naǵyz ózi. Bizdiń jazyq dalalarymyzdyń oıpań tustarynda jańadan shaǵyn sý qoımalary paıda bolatyn bolsa, olarda balyq sharýashylyqtary uıymdastyrylyp damytylsa, ol sol sý qoımalarynyń mańaıyndaǵy aýyldar úshin yrystyń úlken kózine jáne jańa kásip túrine aınalar edi. Al eger sol sý qoımalary jaǵasynan demalys oryndary salynsa, sýǵa túsip, qyzdyrynatyn jaǵaj­aılar uıymdastyrylsa, bul jaz shyq­sa boldy shomylýǵa sý ańsaıtyn Sary­arqanyń qazaǵy úshin ómirdiń jarty­laı jumaǵyna aınalmas pa edi. «Jumaq qaı­da deseńiz, ol syldyrap aqqan bulaq ba­synda» degen teńeý sóz bekerden beker aı­tylmasa kerek. Bıylǵy jyldyń qańtar aıynyń basynda «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórgen «Ahıllestiń ókshesi» atty maqalamyzda sý resýrstarynyń tapshylyǵy Qazaqstannyń eń osal tusy ekendigin aıta kelip, kók­tem­degi mol sýdy jylma-jylǵy úlken prob­lemaǵa emes, kerisinshe yrys kózine aınaldyrý úshin sý qoımalaryn salý jáne burynǵylarynyń jumysyn retke keltirý máselesin kótergen edik. Bir qýanyshtysy, sońǵy eki-úsh aıdyń bederinde bul máselege Úkimet te nazar aýdara bastaǵan sekildi. О́ıtkeni elimizdiń 7 oblysynan 22 sý qoımalaryn salý jóninde áńgime qozǵalyp otyr. Endi osyǵan, bizdiń oıymyzsha, jýyqta ǵana elimizde bolyp ótken sý tasqyny ózindik ózgeristerin engizýi tıis. Sonyń ishinde Saryarqanyń júregi sekildi Astananyń mańaıyn kóktemgi erigen qar sýlaryn paıdalana otyryp sýlandyrý máselesin qarastyrǵan jón be deımiz. О́ıtkeni egilgen aǵash, paıda bolǵan jasandy kólder men sý qoımalary bul óńirge ylǵal shaqyratyny, jaǵymdy mıkroklımat qalyptastyrýǵa sebepshi bolatyny anyq. 

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»