Batyrdyń bas súıegimen qosyp, týǵan jerdiń qoınyna tapsyrý úshin onyń dene súıegin izdeý oılastyrylǵan bolatyn. Sol maqsatpen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Tarıhshylardyń ulttyq kongresi, Túrki akademııasy qoldap, jolǵa shyqqan «Týǵan jerim – altyn besigim» atty aqparattyq-tanymdyq ekspedısııa Keıki batyrdyń dene súıegin izdeýdi basty maqsat etip qoıdy. Astanadan shyqqan ekspedısııa aldymen at basyn Arqalyq qalasyna tiredi. Qalada bıyl 17 qyrkúıekte Keıki batyrdyń bas súıegin qaıta jerleý rásimi aıasynda ótkiziletin sharalarǵa qala qyzý daıyndyq júrgizilip jatyr. Aldymen qala ishindegi joldar qaıta jóndeledi, burynǵy paıdalanýsyz qalǵan kóp qabatty úıler buzylyp, orny tegisteledi, kórkeıtiledi. Qala ákimi Amantaı Balǵarın munyń barlyǵy da az merzimde ońaı atqaryla salatyn sharýa bolmasa da, barlyq kúshtiń jumyldyrylyp jatqandyǵyn, qonaqtardy jaqsy deńgeıde kútip alatynyn habardar etti.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, belgili tarıhshy ǵalym Erlan Sydyqov jetekshilik etetin, quramynda osy bilim ordasynyń prorektory Baýbek Somjúrek, aıtys aqyndary Serikzat Dúısenǵazy, Dáýletkereı Kápuly, aqyn Jumash Somjúrek, «Qazaqstan» telearnasynyń tilshisi, belgili jýrnalıst Áýesbaıdyń Qanaty bar ekspedısııa Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynyń oqytýshylar jáne stýdentter ujymymen kezdesti. Ekspedısııa maqsaty bilim ordasyna belgili bolatyn. О́ıtkeni Arqalyq pedagogıka ınstıtýty osy ekspedısııa quramyndaǵy arheologııalyq toptyń batyr súıegi qalǵan Jalaýly ózeni boıynda qazba jumystaryn júrgizýine jaǵdaı jasady. Jalpy, Keıki batyr bas súıeginiń týǵan elge jetkizilýi, onyń qaıta jerlený rásimi týraly aqparattar halqymyzdyń rýhyn bir serpip tastaǵany aıan.
– Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda rýhanı damý, jańǵyrý máselesin alǵa qoıdy. Onyń alty baǵytynyń bireýi – týǵan jerdi zertteý, zerdeleý, oǵan degen jas urpaqtyń patrıottyq, maqtanysh sezimin oıatý. Týǵan jerdiń tarıhyn, el, jer úshin qanyn tókken batyrlarymyzdy, basqa da tarıhı tulǵalarymyzdy bilgen urpaq ǵana týǵan jerin súıe alady. Bizdiń halqymyz tarıhynan óz ornyn oıyp alatyn Keıki batyrdyń súıegin izdeýge shyqqan saparymyz osy maqsattan týǵan, – dedi ekspedısııa jetekshisi Erlan Sydyqov.
Keıki súıegi qalǵan Jylanshyq óńirin baǵytqa alǵan ekspedısııaǵa Arqalyqtan pedagogıka ınstıtýtynyń rektory, geografııa ǵylymdarynyń doktory Seıitbek Qýanyshbaev, osy bilim ordasynda oqytýshy bolyp qyzmet isteıtin aıtysker aqyn Aıbek Qalıev qosyldy. Ekspedısııa músheleri Amangeldi aýdanyna qarasty Tasty aýylynyń mańaıynan ótetin Arqalyq-Torǵaı tas jolynyń boıynda Keıki batyr kesenesi salynyp jatqan orynǵa aıaldady. Kesene qurylysyn Arqalyq qalasyndaǵy «Allıýmınstroı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qolǵa alǵan.
– Kesene jobasyn jasaý úshin 5 mıllıon 900 myń teńgege kelisim jasalǵan. Onyń qurylysyna 64 mıllıon 70 myń teńge bólingen. Qazir keseneniń irgetasy túsetin oryn tegistelip, daıyndaldy, endi jaqyn kúnderi qurylystyń negizi bastalady. Tas joldan kesenege deıingi joldy, kespe tastar tóseýdi, abattandyrý jumystaryn «Allıýmınstroı» kompanııasy osy qasıetti iske qosqan úlesi retinde óz moınyna alyp otyr. Keseneni olar tamyz aıynyń aıaǵynda daıyn etedi, – dedi Amangeldi aýdanynyń ákimi Nurjan О́tegenov.
Uly adamdar ómirden ózi ketse de, olardyń rýhy halqyna qyzmet etýin toqtatpaıdy. Keıki týraly da osyny aıtýǵa bolady.
– Keıki batyrdyń bas súıegin elge ákelip, jer qoınyna tapsyrý jónindegi komıssııada keseneniń qaı jerde salynýy týraly kóp pikir aıtyldy. Arqalyqqa, Astanadaǵy panteonǵa qoıý kerek degen usynystar boldy. Oılasa kele, batyrdyń bas súıegin osy joldyń boıyna qoıýǵa pátýalastyq. Bul jerden aldaǵy jyldary Batys Qytaı-Batys Eýropa tas joly ótedi. Túrli elderden keletin jolaýshylar óz Táýelsizdigi úshin kúresken qazaq degen halyqtyń Keıki syndy qaıtpas batyry bolǵandyǵyn bilsin. Keıki babamyz ult-azattyq kúreste erlik kórsetken, halqy úshin kúresken jerde tynystap jatsyn dedik, – deıdi ekspedısııa jetekshisi Erlan Sydyqov.
Keıkiniń kesenesi salynyp jatqan orynnan taıaq tastam jerde taǵy bir kesene tur. Ishinde súıek joq, bos kesene Keıki batyrǵa degen halyqtyń saǵynyshy, ystyq yqylasy edi. Syrtyna batyr qaza bolǵannan keıin halqynyń aıtqan ǵazalynan úzindiler jazylǵan. Ony jýrnalıst, aqyn, ustaz Áýbákir Qylyshbaıuly 2001 jyly aǵaıynnan jylý jınap, týǵan jerdiń tasynan saldyrǵan eken. Noqtaǵa basy syımaǵan batyrdyń aty óshpesin, jolaýshy júrgen adamdar Keıkiniń rýhyna quran baǵyshtasyn degen oımen osy keseneni saldyrýǵa muryndyq bolǵan Áýbákir ataıdyń ózi 2011 jyly 86 jasqa qaraǵan shaǵynda Arqalyq qalasynda qaıtys bolady. Jaryqtyq Keıki atasynyń basy elge bir oralatynyn, onyń qany tamǵan jerdiń topyraǵymen qosyp, osy kesenege qoıylatynyn armandap ta, úmitin de úzbeı kóz jumǵan.
Amangeldi aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Amangeldi mýzeıin aralap, Satybaldy ıshan mazar-kesenesine, Amangeldiniń súıeginiń ústine qoıylǵan batyr eskertkishine quran baǵyshtaǵannan keıin, ekspedısııa Jalaýlyǵa baǵyt aldy. Keıkini M.Dýdınniń jazalaýshy otrıady óltirgen jer men Amangeldi selosynyń arasy 100 shaqyrymnan asady. Basyn Ulytaý jaqtan alatyn Jalaýly ózeni burynǵy Rahmet aýyly tusynan Jylanshyqqa quıady. Bul jer Keıki sheıit bolǵan degen orynnan alys emes. Seleýli, kók maısa dala Jylanshyq boıyna qaraı bozǵa aınala beredi. Maýsymnyń ystyǵy áli arqaǵa batar-batpas dalada jýsannyń qyshqyltym ıisi bas aınaldyrady. Keıkiniń sońyna túsken qyzyldar onyń qasyndaǵy áıeli, inisi jáne taǵy bir-eki adamymen atyp ketken úıdiń orny Jalaýly ózeniniń boıynda jatyr. Bul Sútemgenniń Jákeni degen aýqatty adamnyń úıi eken. Ýaqytynda «Jákenniń qyzyl úıi» atanǵan úıdiń orny jermen-jeksen bolyp, tómpeshikke aınalǵan, qalyń ósken shópten zorǵa bilinedi. Aınalasynda qyzyl kirpishtiń birer synyqtary topyraq pen shóptiń arasynan syǵalaǵandaı bolady. Bul úı ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldaryna deıin qulamaı turypty. Malshylar paıdalanǵan. Keıkiniń urpaqtary, naqtyraq aıtqanda, Ábý Qaraǵojın 1964 jyly Jezqazǵan jaqtan kelip, batyr atasynyń qany tógilgen mańaıǵa eskertkish-belgi men beıit sekildi qorshaý jasap ketedi. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Tarıh fakýlteti Arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Ulan Úmitqalıevtiń basshylyǵymen qazý jumystary osy qorshaýdan bastaldy. Ábý marqum osy qorshaýdyń astyna atasynyń súıegin taýyp saldy ma degen oı jergilikti ólketanýshylardyń da, arheologtardyń da kóńiline qonaqtaı beripti. Biraq qorshaýdyń astynan súıek tabylǵan joq. Odan keıingi qazý jumystary ólketanýshy Shóptibaı Baıdildınniń aıtýymen atqaryldy. О́lketanýshynyń sol zamannyń, qasiretti oqıǵanyń kýálerinen jazyp alǵan estelikteri boıynsha, súıek Jalaýly boıyndaǵy jyralardyń birinde jatyr. Keıkiniń sońyna túsken jazalaýshy otrıad tań aldynda jergilikti halyqtan 10-15 adamdy qorqytyp, aıdap ákelip, Jalaýlydaǵy Keıki toqtaǵan Sútemgenniń Jákeniniń úıin qorshap alyp, olardy esik-terezege oqqaǵar etip qoıady. Keıki men syrttaǵylar arasynda atys bolady. Osy jerde Keıki, inisi Shubar, áıeli Aqjan oqqa ushady. Otrıad basshysy Keıkiniń janynda bolǵan tyńshy eki tatar jigitin de atyp tastaıdy. Keıkiniń qolyn ketpenmen shaýyp áketedi. Basyn keıin kelip, Keıkiniń súıegin qaıta qazdyryp alyp, qylyshpen parshalaǵan Tokarevtiń uly Torǵaıǵa áketken kórinedi. Aıaǵy aýyr Aqjannyń ishin qylyshpen jaryp, balany aýdaryp tastaıdy. Jákenniń úıi qan-josa bolyp, jaırap qalady. Sol jerdegi aýyldastary ólgenderdi aq jýyp, arýlap jerleýge qorqady. Jáken úıiniń joǵary jaǵyndaǵy ıirimdegi arasy shamamen100-120 metr bolatyn jyrahanaǵa aparyp, betin jabady. Arheolog Ulan Úmitqalıuly ólketanýshy Shóptibaı aıtqan osy jobamen úı ornynan 50 metrden bastap, 100, 150 jáne 500 metr salyp qazyp kóredi. Súıek shyqpaıdy.
– Shóptibaı aǵanyń ákesiniń inisi, sol sumdyq oqıǵanyń ortasynda bolǵan, Jáken úıiniń esik-terezesine oqqaǵar etip aıdap barǵan adamdardyń biri Seıtqasym Jambylulynan, aýyldyń quımaqulaq qarııalarynan estigen áńgimeler jelisimen tobylǵylardyń túbin, jyrahanany qazdyq. Arnaıy georadarmen ol meńzegen, kórsetken oryndardy artyǵymen alyp, tor sharshylarǵa bólip, arheologııalyq ádistemelerdi qoldana otyryp, barlaý jumystaryn júrgizdik. Ýaqyt ótken saıyn jer bederiniń ózgeretinin eskere otyryp, jyrahanalardy eki jaǵynan da artyǵymen alyp, georadarmen skanerge túsirdik, barladyq. О́kinishke qaraı, nátıje ala almadyq, – deıdi arheolog Ulan Úmitqalıuly.
Qazba jumysy munan keıin 80-shi jyldardyń aıaǵynan Keıki týraly materıaldar jınaǵan, Reseıdiń, Qazaqstannyń arhıvterin súzgen belgili jýrnalıst Maqsutbek Súleımenniń aıtýymen jalǵastyryldy. Ol ult-azattyq kóterilisine qatysqan Quseı Ahmetov qarııanyń, Sútemgenniń Jákeniniń sol qyrǵyndy 14 jasar jasóspirim kezinde kózi kórgen, tipti sol atysta jaralanǵan qyzy Bıjamal ájeıdiń esteligine súıenedi. Estelik boıynsha, qyzyldar úıdi qorshap alǵan soń, atys bastalady. Keıki oqqa ushqannan keıin qyzyldar onyń ekiqabat áıeli Aqjandy, bul jerde Keıkiniń Shubar emes, Túsen degen inisin, qasyna erip kelgen úsh joldasyn, tatar jigitin de atyp tastaıdy. Mılısııalar Keıkiniń basyn kesip alyp, Torǵaıǵa alyp ketedi. О́likter esiktiń aldynda jaırap qalady. Bıjamaldyń ákesi Jáken mılısııalardyń artynan qos atpen qýyp jetip, «О́likterdi ne isteımiz?» dep suraǵanda, olar «Bárin bir shuńqyrǵa kóme salyńdar» deıdi. Sol nusqaýmen aýyl adamdary qyr jaqtaǵy bir shuńqyrǵa basy joq Keıkiniń denesin tastap, ústine qalǵan ólikterdi úıe salady. Quseı qarttan jazyp alǵan estelikte qyzyldar Jákenniń úıinde Keıkimen birge 7 adamdy óltirip ketedi.
--Maqsutbek aǵanyń aıtýy boıynsha, úı ornynan 800, 900 metr jerdegi oıdy, eki shuńqyrdy qazyp kórdik. Ol jerden de adam súıegin tappadyq. Jalpy, qazba jumystary kezinde maldyń súıekteri, túıeniń, jylqynyń jaq súıekteri shyqty. Sonymen qatar turmysta paıdalanǵan samaýrynnyń shúmegi, qoıdy elektr toǵy arqyly qyrqatyn qurylǵynyń synyqtary, bergi ýaqytta paıdalanǵan temir-tersekteri sekildi zattar ǵana tabyldy. Keıin aýyl aqsaqaldary Keıkiniń súıegin alyp, joldyń boıyna jerlegen eken. Quseı qart sony Maqsutbekke kórsetipti.Sol jerdi Maqsutbek aǵanyń kórsetýimen keń aýqymda alyp qazdyq. Elektr baǵandarynan jańylysyp tur ma degen oımen, eki jaǵynan da bes baǵanadan artyq, kerisinshe ońtústigi men soltústiginen de elý metrden alyp, tómpeshikteý degen jerlerdi qazdyq. Biraq nátıje kóre almadyq, – deıdi Ulan Úmitqalıuly.
Qazba jumysy júrip jatqan jerge Amangeldi aýdanynyń turǵyny Ahmedııa Seıtqojın da kelip, arheologqa óziniń estigen aqparatyn aıtady. 1973 jyly on bes jasynda osy jerge mal qyrqymyna kelgende atasy Jáken úıiniń artynda elý metrdeı ǵana jerdegi 7 tómpeshikti kórsetip, osy jerde Keıkiniń, áıeliniń, inisiniń, sol qasiretti túni oqqa ushqan basqa adamdardyń súıegi jatyr dep, quran oqyǵanyn aıtady. Ahmedııanyń kórsetýimen, úı ornynan elý metrdeı jer arheologııalyq ádistermen ólshenip, skaner jasaldy, stýdentter 50 santımetr tereńdikte qazyp ta kóredi. Biraq onan da adam súıegi tabylmaıdy.
Bir aptadan asa ýaqytta negizinen úsh adamnyń jol bastaýymen Keıki súıegi izdestirildi. Qazba jumystarynda arheologııalyq ádistemeler barynsha paıdalanǵanymen, jer qazatyn jumys qoly da bolǵanymen, tehnıkanyń jetimsizdigi baıqalǵan. Amangeldi aýdanynan ákelingen traktor paıdalanýǵa jaramaıdy, qaıtadan aýdan ortalyǵyna zorǵa jetkizildi. Shóp basqan alqapty barynsha keńirek qazyp shyǵý, tereńirek barlaýdyń kemshindigi bilinedi. On bes shaqyrym jerdegi malshylarǵa baryp tamaqtaný, túneý jigitterdiń ýaqytyn da alǵan, jumysqa kedergi de jasaǵan. Búkil el qulaǵyn túrip, Keıki ortamyzǵa qaıtyp kelerdeı kútip otyrǵan iske kirisýden buryn oǵan barynsha jan-jaqty daıyndyqty pysyqtaý kerek edi. Qysqasy, ekspedısııa músheleriniń sheshimimen qazba jumystary toqtatyldy. Al osy paryzdy istiń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Erlan Sydyqov súıek tabylmaýynyń basqa sebebi bolý múmkindigin aıtty.
– Keńes ókimeti 20-shy jyldardan keıin ornyǵyp, óziniń bolshevıktik ıdeologııasyn júrgize bastady, ıaǵnı qyzyl terror bastaldy. Aqtardyń, menshevıkterdiń, alashordashylardyń sońyna tústi, baı-manaptardy, ult-azattyq kóterilisine qatysqandardy qýǵyndady, olardyń jáne olardyń úrim-butaqtaryn zertteý úshin NKVD-ǵa tapsyrma berildi. Bári qupııa tizimge alyndy, olardyń ne nársemen aınalysatyny qadaǵalanýda boldy. Keıkiniń súıegi jerlengen jerge osyndaǵy týǵan-týystary, jergilikti halyq baryp, quran oqymasyn, eske almasyn, dáriptemesin dep, Keıkini kisápir etip kórsetý maqsatynda múrdeni qupııa túrde bir túnniń ishinde qazyp alyp, joq qylyp jiberý úshin tapsyrma berilýi ábden múmkin. О́ıtkeni kommýnıstik basshylyq kezinde NKVD-da osyndaı jumystardyń júrgizilgeni jóninde faktiler bar,– deıdi Erlan Báttashuly.
Sonymen Keıkiniń súıegi ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri aıtylyp kele jatqan jerden tabylmady, batyr taǵdyrynyń qupııasy qalyńdaı túsken sekildi. Halqynyń bostandyǵy úshin aıǵa shapqan arystandaı batyrdyń atyn qyzyl ımperııa qalaı óshirem dese de, ol halyq jadynan shaqqan joq, qaıta meıizdeı qatqan saǵynysh kúsheıe túskendeı edi. Onyń súıegin izdeýge jeke adamdar áli de qulshynys tanytyp otyr. Biraq batyrdyń súıegi qaı jyrada, qaı tobylǵynyń túbinde qalsa da, týǵan jerde jatyr. Kóńilge sál de bolsa jubanyshy osy. Kebin de, kór de buıyrmaǵan Keıkiniń bas súıegi qyrkúıek aıynda onyń qany tamǵan orynnyń topyraǵymen qosyp, týǵan jerdiń qoınyna tapsyrylady. Batyrdyń rýhy halqynyń alaqanynda bolary haq.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI – ARQALYQ – AMANGELDI – QOSTANAI