Janbolat Aýpbaev. Úlgi

60-shy jyldar – soǵystan keıingi qaıta órleýdiń alǵashqy kezeńi. Jurt jańadan es jınap jatty. Degenmen, ókinishterdiń orny tolmaı tur. Kósh bastaıdy degen aza­mattar kóp edi. Amal ne, maıdannan oralǵan joq. Qaı jaqqa qarasań da tap­shy­l­yq. Joǵary bilimi barlar joq­tyń qa­sy. Basqa aımaqtyń túlekteri Naryn­qol­­ǵa qaıdan kelsin?! Árkim óz jerinen ar­t­ylmaıdy. Mine, osyndaı shaqtarda oqý izdep Almatyǵa ketken aǵalardyń aldy týǵan jerge tý tigemiz dep oraldy. El-jurt erekshe qýandy. Ornynda bardyń ońalǵanyna shúkirshilik etti. Qala mádenıetine saı kıingen bilimdi de bilikti jigitter ásirese, aýyl balalary bizder úshin naǵyz úlgi edi. Aǵalarymyz Narynqolyna jalǵyz kel­mepti. Jandarynda qudaı qosqan qo­saq­tary bar. Qalanyń sulýlary. Jeń­ge­­lerimiz tekti jerden shyqqandaryn dá­leldedi. Úlkenderdiń aldynan qııa ótpeıdi. Azamattarynyń eli men jerin jigitterinen kem súımeıdi. Kúni erteń osy áýlettiń urpaǵyna ana bolatyndaryn biledi. Prorab Melis Buǵybaevtyń qa­synda Túı­men ápkemiz júr. Orman sharýa­shy­ly­ǵynyń ınjeneri Bolat Mámbetov Dámet jeńgemizben birge. Dáriger Muhtar Álimov ózi sekildi maman Maıra tátemmen qol ustasqan. Al zootehnık Qudaıbergen Te­ginbaev aǵa men Altyn apaı she? Bul ki­si­lerdiń sany az bolǵanymen, ónegesi saz-dy. Aınalasyn bilim men mádenıetke baýlıtyn tastúıin shoǵyr bolatyn. Biz, mektep oqýshylary, endi sabaqty bu­rynǵydan da jaqsy oqýǵa umtyldyq. Ar­mannyń aqıqatqa aınalatynyna sene bas­tadyq. Aǵalardaı bolý qolymyzdan ke­letin sııaqty.  «Jaqsydan sharapat», degen ras-aý. Aldyńǵy tolqyn ónegesiniń áseri meniń ómirime de nátıjesin berdi. QazMÝ-dyń jýr­nalıstıka fakýltetiniń stýdenti atan­dym. Aýyldyń qarapaıym ustasy – ákem Álıhan bárin úndemeı otyryp se­ze­tin. Osynaý ónegeli jigitterge ol kisi de dán rıza. «Aǵalaryńa uqsap jolyńdy tap­sań, elińe eńbek etseń – jaradyń», – dedi oqýǵa túsip kelgenimde basymnan sıpap. Umytpasam, 1970 jyl. Aýdandyq «So­vet­tik shekara» gazetinen Muhtar aǵanyń sý­retin kórdim. Ádemi foto birinshi bette tur. Bas dáriger bolǵan soń solaı etken shy­ǵar dedim. Myna keremetti qarańyz! KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen aǵamyz 1000-ǵa jýyq otany sátti jasaǵany úshin Lenın ordenimen ma­ra­­pattalypty. Shalǵaı aýdandaǵy uıym­­das­­tyrǵan jumystary da jaqsy ja­ǵynan ata­­lypty. 33 jastaǵy dárigerge úki­­mettik dá­­rejedegi mundaı qurmet kór­se­tý ol kezde sırek kezdesetin oqıǵa. Budan keıin Muh­tar aǵanyń tulǵasy men úshin tipten bı­ikteı tústi. Bir jolyqqanda aǵamyzǵa suraq qoı­dym. – Hırýrg úshin árbir otanyń jóni bó­lek. Úzilgeli turǵan ómir jibin altyn qol­daryńyzben jalǵaısyzdar. «Aıtamyz siz­ge, myń alǵys!» degendeı, myń alǵysty ar­qa­laǵan azamatsyz. Sonda da sol otalardyń ishinde ıkemge áreń kóngen kúrdelisi boldy ma? – dedim. – Hırýrgtiń ár kúni ómir úshin kúrespen ótedi. Bizdiń jumysymyz segiz saǵattyq mólsherge syımaıdy. Keıde táýlik boıy aıaǵyńnan tik turasyń. Biraq sharshaýǵa, jalyǵýǵa, renjýge haqyń joq. Degenmen, myna oqıǵa meniń esimnen ketpeıdi, − dep sózin jalǵady ol kisi. – Birde Sarybastaý eldi mekeninen shuǵyl shaqyrtý keldi. Lenın atyndaǵy kolhozdyń jylqyshysy ál ústinde. Jergilikti dárigerlerdiń shamasy jetpegen. Jylqyly aýyl alysta, aıaq jetpeıtin taýdyń bıik bókterinde. «Jedel járdemmen» áreń jettik. Tý­ys­tary kúderin úzgendeı halde eken. Áýpirimdep júrip aýrýdy oıǵa túsirdik. Meniń boljamym boıynsha kesel ishekte. Úlgerip emhanaǵa ákeldik. Kóz ilespeıtin jyldamdyqpen qural-jabdyqtardy daıyndap jatyrmyz. «Asyqqanda aǵattyqqa urynba. Dáriger qatelesýge bolmaıdy»,− deımin ishteı kúbirlep. Jigittiń jigeri men qýaty óte myqty eken. Toq ishegi túıilip, ashy ishekpen jal­ǵasqan tusy jarylypty. Sonyń bá­rin tazalaý ońaıǵa túsken joq. Maıra jeń­geń óz kásibi boıynsha qan aınalymyn ret­tedi. Arpalys bes saǵatqa sozyl­dy. Saý­saqtarym qarysyp qaldy. Tize­mniń dirildegenin sońynda ǵana baı­qa­dym. Jeı­deme sińgen ter arqamnan ótip shyl­qyl­dap tur. Eń bastysy, naýqas ajaldan aman qaldy. Uzamaı qulan-taza aıyqty, – dedi. Mundaı epızodtar hırýrg ómirinde júzdep sanalady. Muhtar Álimov 1962-1977 jyldar aralyǵynda Narynqol aýdandyq emhanasynda dáriger, bas dárigeri boldy. Ota jasaýmen birge, san túrli jumystardy uıymdastyrdy. О́zekti máselelerdiń túıinderin sheshti. Ásirese, medbıkelerdiń jetispeýi alańdatatyn. Sol kezdegi bul býynnyń óńir boıynsha qamtylýy 35-aq paıyz edi. Júre kele munyń da ońtaıly jolyn tapty. Halyqaralyq «Qyzyl krest jáne jarty aı» qoǵamynyń Almatydaǵy bólimshesine bardy. Olardyń medbıkeler daıyndaý isine kómek kórsetýge múm­kin­dikteri bar eken. Ol zańǵa da, erejege de qaıshy kelmeıdi. Sóıtip, búgingi tilmen aıtqanda arnaýly grantty jeńip aldy. Budan soń aýdandyq emhananyń qa­sy­nan medbıkeler daıyndaıtyn kýrs ashy­lady. Oqytýshylary – Muhtar Áli­movtiń ózi bastaǵan joǵary bilimdi jer­gi­likti dárigerler. Aýdandyq emhanada tá­ji­rı­belik úırenýden ótedi. Sóıtip, eki jyl­dyń ishinde 50 medbıkeniń kýálik alǵany bar. Barlyq emhanalar orta býyn kadrlarmen qam­tamasyz etildi. Sol jyldardaǵy bul kýrs «Álimovtiń mektebi» degen atpen el­diń esinde qaldy. Isker janǵa suranys kóp. Oblys bas­shy­lyǵynyń Muhtar Álimovke yqylasy aý­dy. Turǵyndary mol, halqy kóp ultty úl­ken óńirge qyzmetke jiberildi. 1977 jy­ly Talǵar aýdandyq emhanasyna bas dári­ger bolyp bekitildi. Sol jumysta jú­rip, oblysqa aty tanyldy. Abyroıy as­qaq­tady. Qazir Talǵardyń orysy men qazaǵy, túrigi men uıǵyry hırýrg Muhtardy týǵan baýyrlarynan kem kórmeıdi. О́ıtkeni, dáriger bedeli soǵan barynsha laıyq. «Egemenniń» Almatydaǵy bólimshesin basqarǵan áriptesim Qorǵanbek Amanjol Talǵarda turatyn. Jumysqa sol jerden qatynap kelip isteıtin. Sondyqtan ara-tura aýdannyń qoǵamdyq jumystaryna kó­mektesetini bar. Aýdandyq ardagerler ke­ńesiniń tóraǵasy Muhtar Álimovti jaq­sy tanıdy.  – Ortaq tanysymyz toı jasap, meıram­hanada bas qostyq. Úziliste syrtqy zalǵ­a shyǵyp, qatar otyrdyq. Jańalyq aı­tys­tyq, hal suradyq. Sol kezde ádemi kı­ingen kórkem kelinshek aǵamyzdy kórip, biz­ge buryldy. Jarqyldaǵan dıdarmen meı­ir­­- lene amandasty. Ile-shala ekinshi áıel za­ty da Muqańa bas ıip, erekshe iltıpat kór­setti. – Týystaryńyz ba? – dep suradym. – Týystarym emes, narynqoldyq jer­lesterim. Men olardy kórmegeli qaı zaman. Ekeýi de jap-jas qyzdar edi. Endi mi­ne, bizdiń ókshemizdi basýǵa jaqyndap ke­ledi. Alǵashqy qaryndasymnyń famılııa­sy umytpasam Nurmetova ǵoı deımin. Onyń: «Sheshem sizdi aýzynan tastamaıtyn edi», − deýiniń jóni bar. Osy qyzy oqýǵa túse almaǵan kóp balaly ana maǵan kelip kómek su­rady. Qoldan kelse nege qolǵabys etpes­ke? Qyzdy shaqyryp áńgimelestim. Bilim qý­atyn túri bar. О́zine laıyq jumysqa or­nalastyrdym. Kóktemde arnaıy joldamamen medýchılıshege jiberdik. Ári qaraı ózi-aq alyp ketti. Qazir myna Tuzdybastaýda tis dárigeri. Al ekinshi adamdy bálkim sen de bi­le­tin shyǵarsyń. Kúlán Omarova. Maman­dy­ǵy dáriger-pedıator. Medısına ǵy­lym­darynyń doktory, professor. Ins­tı­týttan keıin eńbek jolyn týǵan jeri Na­ryn­qolda, aýdandyq aýrýhanada bastady. О́te alǵyr, isine berilgen jan edi. Talantty jasty qoldadyq. Keıin Almatyǵa qonys aýdardy. Árıne, Kúlán óz bıigine qajyr-qaı­ra­ty­nyń, eńbeginiń arqasynda kóteri­ldi. Sońǵy qyzmeti – respýblıkalyq balalar pedıatrııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýty dırektorynyń orynbasary. Keshegi aýyl qyzynyń alǵan asýy mine, osyndaı. Meniki ol kezde ony jaı ǵana demeý ǵoı. Al mádenıetti, zııaly adamdar seniń óz ke­zin­degi kishkentaı kómegińdi umytpaıdy, aı­typ júredi, – dep kúldi.  Qalaı aıtsaq ta, seniń Muhtar Álimov aǵań tegin qazaq emes. Halyqtyń shynaıy yqy­lasyna bólengen jan. Bulaı bolý kez-kelgenniń qolynan kelmeıdi, – dedi Qor­ǵanbek Amanjol. ...Endi joǵarydaǵy 70-jyldardaǵy sý­retke qaıtadan oralaıyn. Almatyǵa issaparmen kelgen Muhtar aǵa mindetti túrde ýaqyt taýyp Narynqoldan oqýǵa túsken jastardy izdeıtin. Aǵanyń tapsyrmasymen klastasymyz Altaı Qumǵanbaev qyz-jigitterdi túgendep, bárin bas poshta­nyń aldyna jınaıtyn. – Meniń stýdent baýyrlarym! Oqý ońaı emes. Sonyń ár sátin bos jibermeńder. Aý­ylda ata-analaryń, úmit etken el-jurt­taryń kútip otyr, – dep áńgimege sha­qyratyn. «Qarakóz» kafesine aparyp das­tarqan jaıatyn. Bir ret emes, Almatyǵa kel­gen saıynǵy daǵdysy osylaı edi. Aý­yl­dyń balalary baýyrmal bolsyn, birin-biri izdep júrsin dep kórsetken úlgisi eken ǵoı. Sóıtken abzal aǵa Muhtar Álimov mi­ne, qansha ýaqyt ótse de joǵarydaǵydaı úr­di­sinen áli jańylǵan joq. Alystaǵy biz­ben jylyna bir ret habarlasyp tura­dy. Taıaýda kezekti issapardan oralsam ji­git­ter: «Sizge Muhtar aǵańyz telefon shal­dy. Amandyǵyńyzdy surady. Basqa buı­ymtaıy joq», – dedi. Qatty tolqydym. My­naý qym-qýyt zamanda sonaý 2500 sha­qy­rymnan inilerin umytpaı izdeýdiń ózi ǵa­nı­bet qoı! Iá, ol kisi qashanda, qaı kezde de úlgi kórsetýden báribir alda keledi. Aman bolyńyz, aǵa! 

Janbolat Aýpbaev,  «Egemen Qazaqstan»

ASTANA