Rýhanııattyń qaınar kózi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynyń óze­gindegi ulttyń rýhanı jańǵyrýynyń bas­talǵandyǵy týraly sóz qozǵaýy biz úshin tikeleı is-árekettiń bastamasy bo­lyp otyr. Shynynda, bizdiń memle­ke­­timizdiń bo­la­shaǵy aıqyndalǵan bul baǵdarlamalyq qu­jatta jańa Qazaq­stan­­­nyń rýhanı qun­dy­lyqtarynyń ózegi kórinis tapqan.

Elbasy ulttyq bolmysymyzdy máń­gi­lik­ke saqtaý úshin birinshi kezekte ulttyq kod, ulttyq mádenıet, ulttyq tarıhymyzdy qaı­ta jańǵyrtýǵa kirisýimiz qajettigin qa­ra­paıym tilmen jetkizip berdi.

Rýhanı jańǵyrý – ana tilimizdi, ulttyq ta­rıhymyzdy, tól dástúrimizdi, ata-ba­ba­myzdan jalǵasyp kele jatqan salt-sanamyzdy, mádenı muramyzdy jan-jaqty damyta otyryp, óskeleń jastardyń boıyna tereń sińirý, urpaqtan-urpaqqa amanat etý. Bul baǵytta elimizde budan buryn da aýqymdy jumystar atqarylǵany barshaǵa belgili. Aıtalyq, 2004 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı eskertkishter men nysandar jańǵyrtyldy. Ásirese, Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyǵyna baǵyttalǵan is-sharalardy júzege asyrý barysynda da hal­qymyzdyń mereıi ústem boldy. Sondaı-aq, Elbasy «Ulytaýdaǵy suhbatynda» da ta­rı­hymyzǵa tereń taldaý jasap, týǵan ólke she­jiresin tanýǵa shaqyrǵan bolatyn.

Búgingi tańda óziniń rýhanı qundy­lyq­ta­ry ábden qalyptasqan, týǵan jeri men elin súıetin, aınala qorshaǵan ortasymen ún­destikte ómir súretin, jan-jaqty da­my­ǵan rýhanı tulǵany tár­bıeleý bilim be­­rý júıesiniń basty máselesine aınalyp otyr. Maqala­da qo­ǵam­dyq sananyń jań­ǵyrýy turǵy­syn­da naqty usynylyp oty­r­ǵan másele, atap aıtqanda «Týǵan jer» baǵ­d­ar­lamasy jalpyulttyq patrıotızmniń ne­gizi bolyp tabylady.

Prezıdent N.Á.Nazarbaev «Týǵan jer» jobasyn iske asyrý úshin bilim berý jú­ıe­sinde ólketaný jumysyn uıym­das­ty­rý­dy tapsyrdy, sonyń aıasynda aımaqtyń ta­rı­hyn oqyp-úırený, mádenı-tarıhı es­ker­t­kish­terdi jáne jergilikti jerdegi mádenı ny­sandardy qalpyna keltirý máseleleri qamtyldy.

Joba ıdeıasy rýhanııaty men azamat­tyq pozısııasy joǵary, áleýmettik jaýap­ker­shiligi myqty, qazaq qoǵamynyń múddesi úshin eńbek etetin, eljandylyq rýhta q­a­lyp­tasqan óskeleń urpaqty tárbıeleýge ba­­ǵyttalǵan.

Bul baǵytty iske asyrýda orta jáne jo­­ǵ­ary bilim berý júıesi aıryqsha ról atqarady. I.Jansúgirov atyndaǵy Je­tisý memlekettik ýnıversıtetinde kóp jyl­dar­dan beri osy baǵytta jumystar at­qa­ry­lyp keledi. Máselen, «Máńgilik El» ǵy­l­ymı bilim berý ortalyǵy negizinde «Rýhanı jańǵyrý» úılestirý jobalyq ofısi quryldy. Onyń maqsaty Elbasynyń bel­gilep bergen alty baǵytty qadaǵalap, on­daǵy mindetterdi júzege asyrý barysyn­da máńgilik maqsat-murattarymyz ben má­denı-rýhanı qundylyqtarǵa negiz­del­gen, mem­leket qurýshy qazaq halqy men ózge de etnostardyń arman-ańsaryn bir ar­naǵa to­ǵystyratyn ıdeologııa arqyly qa­lyp­tas­tyratyn Qazaq memleketi.

Ýnıversıtet ǵalymdary, stýdentteri men magıstranttary aımaqtyń tarıhy, ar­­he­ologııasy jáne etnografııasy boıyn­sha ólketaný jumystaryn júrgizýde. Stý­dentter jyl saıyn Almaty oblysy terrı­to­rııa­sy boıynsha arheologııalyq qazba ju­mystaryna qatysady. Bolashaq tarıhshy­lar «Tarıhı ólketaný», «Jetisý tarıhy» pán­derin oqıdy. «Geografııa», «Ekologııa», «Bıologııa» jáne «Týrızm» mamandyqtary boı­ynsha bilim alýshy shákirtterimiz ta­bı­ǵat baılyǵyn ońtaıly paıdalaný, kor­shaǵan ortanyń monıtorıngisin bilý, aımaq­tyń ósimdikter dúnıesi men janýarlar ále­min zert­teý, tanyp-bilý, aýa raıynyń aı­maq­tyq ereksheligin taný maqsatynda oqý is-tájirıbesinen ótedi.

Memleket basshysy jastardy patrıotızm, otansúıgishtik rýhynda tárbıeleýdi kúsheıtý maqsatynda «Týǵan jer» taraýynda kindik qanymyz tamǵan jerimizdiń, elimizdiń tarıhyna basa kóńil aýdarý kerektigin aıtady. «Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri. Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar», deı kele bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizý, ekologııany jaqsartý jáne eldi mekenderdi abattandyrý, jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi kózdeıdi.

Qazirgi tańda I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetinde Pre­zı­dentimizdiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy bo­ı­ynsha is-sharalar jospary» ázirlendi, gý­ma­nıtarlyq bilimderdiń ózekti máseleleri aı­qyndaldy. «Máńgilik El», «Rýhanı jań­ǵyrý» oqý baǵdarlamalary men oqý qu­raldary daıyndalýda.

Josparda ǵylymı-ólketaný baǵy­tyn­da atqarylatyn aýqymdy jumys­tar qa­ras­ty­ryl­ǵan. Olar: «Taldyqorǵan óńi­riniń ta­nym­dyq týrıstik baǵyttary» atty mono­grafııa, úsh tildegi «Qazaq fı­lo­sofııa­sy» oqýlyǵy, «Jetisý tarı­hy» at­ty oqý quralyn, «Almaty ob­ly­synyń bi­re­geı tabıǵı, tarıhı já­ne mádenı es­kertkishteri» katalogin, «Jeti­sý­­dyń kı­eli jerleri» saıahatshynyń jol kór­set­kishin (úsh tilde), aımaqtyń kıeli-geo­grafııalyq kartasyn ázirlep, baspadan shyǵarý. Odan basqa, Taldyqorǵan – Jambyl Jabaev mýzeıi – Súıinbaı Aro­nuly mavzoleıi – «Ańyraqaı shaı­qasy» stellasy – «Tańbaly» mýzeı qoryǵy – Sh.Ýálıhanov memorıaldyq kesheni – Balqash – Alakól oıpaty jáne taǵy basqa mańyzdy saparlar men is-sharalar qarastyrylǵan. Jetisýlyq jastardyń ult­­tyq sanasyn qalyptastyrý, jetildirý maq­­satynda «Meniń elim – Qazaqstan!» pat­rı­ottyq aksııasyn ótkizýdi de josparlap otyrmyz.

Almaty oblysynyń kolledji men mektepterinde «Jetisý tarıhy» pánin oqý úderisine engizýdiń de qajettiligi týyndap otyr. Sonymen qatar, Jetisý ólkesiniń tarıhy men mádenıeti jaıly júıeli túrde taqyryptyq-tanymdyq ekskýrsııa, ekspedısııa, olımpıada, vıktorınalar ótkizip, bilim oryndarynda Jetisý ólkesinen shyqqan memleket jáne saıası qaıratkerler, ǵalymdar, jazýshylar, soǵys jáne eńbek ardagerleri, óner men mádenıet qyzmetkerleri, sportshylar jáne t.b. tanymal adamdarmen kezdesý uıymdastyryp, týǵan ólkesiniń rýhanı qundylyqtaryn dáripteý arqyly olardyń Almaty oblysy ǵana emes, jalpy memlekettiń gúldenýine laıyqty úles qosyp jatqandyqtaryn na­sıhat­taýymyz da bolashaq urpaqtyń óz týǵan jerine degen qurmetin arttyrary sózsiz.

Halqymyzdyń kóp jylǵy tarıhy otan­shyldyq rýhsyz myqty derjavany qu­rý jáne jastardyń sanasynda aza­mat­t­yq paryz ben zańǵa degen qurmetti qa­lyptastyrý múmkin emestigin dáleldeıdi. Sondyqtan, da patrıottyq tárbıe barlyq jerde jáne bar­lyq ýaqytta búkil qoǵamdy nyǵaıtýdyń fak­toryna, elimizdiń rýhanı, saıası jáne eko­nomıkalyq jańǵyrýyna, memlekettiń tu­tastyǵy men qaýipsizdigine negiz bolady.

Jahandaný dáýirinde, ǵylym men teh­nı­kanyń, kommýnıkasııalyq qural­dar­dyń bi­lim berý jáne ǵylym salasynyń damý erek­shelikterine sáıkes bolýy úshin Elbasy N.Á.Nazarbaev aldaǵy jyldarda júzege asyrýdy qajet etetin bir­ne­she jobanyń qa­tarynda qazaq tilin bir­tin­dep latyn ál­ip­­bıine kóshirýdi atap ótti. Elbasynyń 2012 jylǵy jeltoqsan aıynda jarııa etken «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tas­qan jańa mem­le­kettiń saıası ba­ǵy­ty» atty Jol­daýynda: «Biz 2025 jyldan bastap álip­bıi­mizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kó­shirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp she­shýge tıis prınsıpti másele» ekendigin alǵa qoıǵan. Sondyqtan, 2025 jylǵa qaraı is qaǵazdary, merzimdi baspasóz, oqýlyqtar – bárin de latyn álipbıimen basyp shyǵara bas­taý úshin, daıyndyqty qazirden bastaý qa­jettiligi týyndap otyr. Qazaq tilin latyn álip­bıine kóshirýdiń birneshe qajettiligi bar. Birinshiden, elimiz álemniń damyǵan bá­sekege qabiletti elderiniń qatarynan taby­lýy úshin basqa ozyq memlekettermen bir­lese túsýi qajet. Ol, árıne, kóbinese, aǵyl­shyn tilinde júzege asyrylady. Al aǵyl­shyn tilin meńgerýde latyn álipbıi ózindik septigin tıgizbek. Ekinshiden, memleket bola­shaǵy – óskeleń urpaq dep bilsek, sol jas­tardyń aǵylshyn tili men ınternet tilin je­tik ıgerýine de yqpal etpek. Úshinshiden, latyn álipbıi – qazaq tilin memlekettik til retinde jańǵyrtýǵa jaǵdaı jasaıdy. So­nymen qatar, termınologııa salasynyń ózekti máselelerin de sheshýge de yqpal etedi. Ǵylymnyń ár salasy boıynsha búkil álemde birdeı qabyldanǵan termınder bar. Ásirese, medısına, tehnıka salasyndaǵy termınderdi qazaq tiline aýdarýda birqatar túsinbeýshilikter oryn alyp jatady. Al latyn álipbıin meń­­ge­r­g­en sala mamandaryna da, qarapaı­ym jur­tshylyqqa da túpnusqany paıdalaný ońaı bolady.

Qazaqstan táýelsizdiginiń nyǵaıýy men da­mýynyń basty sharttarynyń biri – jas­tardyń otanshyldyq kózqarasynyń qa­lyptasýy. Elbasy: «Qazaqstanda tura­tyn árbir azamat ózin osy eldiń perzenti sezinbeıinshe, onyń ótkenin bilip, bolasha­ǵy­na senbeıinshe, bizdiń jumysymyz ilgeri bas­paıdy» degen bolatyn. Bizdiń tarıhymyz óte baı. Búgingi kúni tól tarı­hymyzdy oqytýdyń basty mindeti – jas­tardy ada­m­zattyń ótken tarıhymen ta­nystyrý, dú­nıejúzilik mádenıettiń bas­ty-basty je­­tistikterimen sýsyndatý, ót­ken tarıhty syn kózimen taldaı otyryp, keleshekti baǵ­­darlaıtyn, shyǵar­ma­­shylyqpen oılana oty­­ryp, olardan du­rys qorytyndy jasaı ala­tyn, tarıhı de­rektermen ózdiginshe ju­mys istep, óz bilimin únemi tolyqtyryp oty­ra­tyn azamat tárbıeleý.

Elbasy sananyń ashyqtyǵy máselesine de maqalada basa nazar aýdarady. Ulttyq sana-sezim degen týǵan-týysyńnyń, aǵaıy­ny­ń­nyń jaǵdaıyn emes, ultyńnyń qamyn oı­laý degen sóz. Eń aldymen jastar boıy­na ultjandylyqty tárbıeleý kerek. Jas qazaq­standyq ultjandy azamat bolýy tıis. Elim, jerim, ultym aman bolsa eken dep oılap, Qazaq halqynyń ótkeni men bú­ginin tarazyǵa sala otyryp, keleshegine otan­shyl­dyq týyn arqaý etken jandary taza jas­tar bolýy kerek. Sonda olar memlekettiń tutqasyn berik ustaıtyn bolady. Memleket basshysy qazaqtyń qanyna sińgen jershildik, rýshyldyq máselesin de synǵa alýdy umyt­paıdy. Qazaq eli bir­tutas, ulttyq bire­geılikti máńgilik saq­taý úshin mundaı táý­elsizdigimizge kóleńkesin túsiretin keritart­pa pıǵyldan arylýy tıis. Onyń esesin egemen elimizdiń gúldenip, órleýine eleýli úles qosqan azamattardyń «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly mártebesin kóterýdi usyndy. Osy baǵytty zerdeleı oty­ryp, biz, «Júzden júırik» ataýymen ensıklopedııa shyǵarýdy kózdep otyrmyz. Bul ensıklopedııaǵa Jetisý jerine tanymal tulǵalar enetin bolady.

El Prezıdentiniń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty maqa­la­synda kóterilgen máseleler Qazaq­stan­nyń básekege qabiletti damyǵan 30 eldiń qa­taryna enýge baǵyttalǵan ınfra­qu­ry­lymdyq jáne saıası saladaǵy kelbetin aı­­shyqtaı túsetin, jeńis tuǵyryna je­te­leıtin Ulttyq josparynyń taǵy bir aıtýly kórinisi ekeni aıdan anyq. Qazaqstan halqy «Máńgilik El» ıdeıasy ba­­ǵy­tynda josparlanǵan jumystardy muqııat júzege asyra otyryp, tatýlyq pen birlik ıdeıasyn berik ustanyp, Táý­el­siz­diktiń týyn árdaıym bıikterde jel­bi­re­tedi dep senemin.

Qýat BAIMYRZAEV, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor