Kórmede Tokamak jobasy iske qosyldy

Jáne kórmeniń bas­ty eksponatynyń biri bolyp otyr. Ulttyq Iаdrolyq Orta­lyq­tyń bas dırektory Erlan Batyrbekovtyń aıtýynsha, qazaqstandyq «Tokamakqa» búginde álem­degi ıadrolyq ǵyly­mı qaýymdastyq músheleri erekshe qyzyǵýshylyq tanytýda. Materıaltaný reaktorynyń negizi-termoıadrolyq reaksııa, bul ǵylymı tilde-ter­moıadrolyq sıntez, ıaǵnı mıllıondaǵan gradýs temperatýrada júzege asatyn ıadrolyq birigý reaksııasy dep atalady. Ǵalymdar bul reaktordy jasaý úshin 2003 jyldan bastap, 14 jyl boıy eńbek etip keledi eken. Iаǵnı Astanaǵa kelýshi týrısterdiń basty nazary osy «Tokamakta» bolmaq.  – Búginde búkil – álem ǵalym­dary jańa energııanyń kózin oılap tabýǵa barlyq kúsh-ji­ger­lerin jumsap jatyr, – dedi Erlan Batyrbekov. – óıtkeni, jer betinde kómirtekti otyn men ýrannyń qory shekteýli. Sondyqtan da energııamen qamtamasyz etýdiń naqty bir kózi-termoıadrolyq sıntez, bul degenimiz energııanyń taýsylmas qaınar kózi. «Tokamakty» tipti jerdegi jasandy bir kún kózi desek te ábden laıyq. «Tokamaktyń» reseılik, ja­pondyq ǵalymdarmen de birlese jasap otyrǵan bólim­deri bar. Sonaý 2003 jyldan bastap bizdiń ǵalym­dar «Qazaqstandyq ter­mo­ıadrolyq materıaltaný reaktory Tokamak qurý jáne iske asyrýǵa ǵylymı-tehnıkalyq qoldaý (Tokamak KTM)» atty QR baǵdarlamasy Prezıdent Nursultan Ábishulynyń tapsyrmasymen júzege asyryp keledi.  2010 jyldyń 5 qyrkúı­e­- ginde Tokamak KTM-nyń alǵashqy qanatqaqty jobasy iske qosyl­dy. Onda qýaty 25kA bolyp tabylatyn «alǵashqy plazma» alyndy. Al 2012 jyly mamyr aıynda TMD elderiniń ATOM-TMD komıssııasy bo­lashaq termoıadrolyq rea­ktor­lardyń vakýmdy kamera jáne ishki kameralyq bólikterin iske qosýǵa bolatyndyǵyn naq­tylady. Alys-jaqyn she­t el­derdegi halyqaralyq ter­moıa­drolyq qoǵamdastyqtyń qazaq­standyq Tokamak KTM-ǵa qyzyǵýshylyǵy arta tú­sýde. Buǵan dálel álemdegi eń iri ǵylymı ortalyqtar­men bekitilgen memorandýmdar atap aıtqanda: Reseı­diń Kýrchatov ıns­tıtýty, INEA (Italııa), «SIEMAT (Ispanııa), JAEA (Iаponııa) jáne taǵy basqa elder. Aldaǵy ýaqytta Tokamak KTM-dy qoldanýshylardyń ha­lyq­aralyq koalısııasyn qurý jó­ninde de usynystar túsip jatyr eken. Koalısııanyń alǵashqysy bolyp joǵaryda atap ótkendeı, kósh basyn Reseı Federasııasy bas­tap otyr. Sebebi, «Tokamak» adamzat ıgiligi úshin qolǵa alyn­ǵan joba, beıbit atomdy nasıhattaý barysynda mańyzy zor. – 2016 jyly biz Tokamak KTM jobasynyń qurylysyn júzege asyrýda birshama jetis­tikke qol jetkizdik, – dedi Erlan Ǵadiletuly, –oǵan bıýdjetten bólingen qarajat osy jobanyń sátimen aıaqtalýyna múmkindik berdi. Jobanyń aıaqtalý merzimi, iske qosylýy Astanadaǵy EKSPO kórmesinde bastaý alyp otyrǵany biz úshin úlken már­tebe.    Raýshan Nuǵmanbekova, jýrnalıst

Kýrchatov

 Sýretti túsirgen avtor