«Týǵan jer» baǵdarlamasy qoǵamda jańa rýhanı dástúr qalyptastyrýy tıis

Osy baǵdarlamalyq maqa­ladaǵy aıtylǵan tyń bas­tamalardy ómirge tezirek engizýdiń tetikterin bekitý úshin Ulttyq komıssııa quryldy. Negizgi baǵyt­tar boıynsha sarapshylyq toptar qyrýar qyzmet atqarýda, olar Elbasy aıtqan oılardy qoǵamymyzda máńgi turaqtaıtyn ómir­sheń dástúrge aınaldyrýdyń joldaryn qarastyrýda. Iаǵnı, barsha qazaqstandyqtyń kútip otyrǵan «rýhanı baǵdarshamy» qandaı bolmaq degen saýal osy ulttyq komıssııanyń árbir mú­she­sin, álbette, tolǵandyrady. Jalpy, bul maqaladaǵy bar­­lyq sóılemderdiń úshten biri­­ne jýyǵy tikeleı óskeleń ur­­paq­­qa qatysty: jastardyń dú­nıe­­ta­nymyna, tárbıesine, bili­mine, básekege qabilettiligine. E­l­- b­a­sy bylaı deıdi: «Bolashaqta ult­­tyń tabysty bolýy onyń ta­­bıǵı baılyǵymen emes, adam­da­rynyń básekelik qabiletimen aıqyn­dalady. Sondyqtan, ár­bir qazaqstandyq, sol arqyly tu­tas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. My­saly, kompıýterlik saýat­ty­lyq, shet tilderin bilý, má­denı ashyqtyq sııaqty faktor­lar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sanatynda. Sol sebepti, «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne konfes­sııa­aralyq kelisim» sııaqty baǵ­dar­lamalar – ultymyzdy, ıaǵ­nı bar­sha qazaqstandyqtardy HHI ǵa­s­yrdyń talaptaryna daıar­laý­dyń qamy».  Batystyń ǵylymy jáne zamanaýı tehnologııasymen qatar, olardyń dúnıetanymy, adam­ger­shilik ustanymdarynyń da bizd­iń qoǵamymyzǵa dendep kirip jatqany belgili. Sondyqtan memlekettiń ósip-órkendeýinde tek qana materıaldyq ıgilikter jetkiliksiz bolady. Ásirese, álemdik deńgeıde jahandaný úrdisine qarsy turý ońaı emes. Bizdiń elimiz sııaqty halqy az, ári saıası egemendikke jaqyn­da ǵana ıe bolǵan memleketter óziniń ulttyq-rýhanı erek­she­likterin saqtaı otyryp qana ult­tyń, eldiń táýelsizdigin baıan- dy ete alatyny anyq. Osy turǵydan qaraǵanda, Elbasy óz maqalasynda ǵylymı-teh­nıkalyq progrestiń ozyq úlgi­lerin meńgergen keleshek ur­paq óziniń rýhanı damýynda qan­daı basyńqy baǵyttarǵa nazar aýdarý kerek ekendigin naqty kór­setip berdi. Prezıdent óz oıyn odan ári órbite kele, birneshe baǵ­darlamalardy jú­ze­ge asyrý qa­jettigin aıtty, ásirese, «Týǵan jer» baǵ­dar­lamasynyń or­ny erekshe bolmaq. Otandy súıý kindik qanyń tam­ǵan jerińe, ósken aýylyńa, óńirińe, ıaǵnı týǵan jerińe degen súıispenshilikten bastaý alady. «Týǵan jerge degen súıis­pen­shilik neni bildiredi, jalpy, baǵdarlamanyń máni nede? Birin­shi, bul bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný ju­mys­­ta­ryn júrgizýdi, ekolog­ııany jaq­sartýǵa jáne eldi mekenderdi abat­tandyrýǵa basa mán berýdi, jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi kózdeıdi. Patrıotızmniń eń jaqsy úlgisi orta mektepte týǵan jerdiń tarıhyn oqýdan kórinis tapsa ıgi. Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarı­h­­tan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esim­deri el esinde saqtalǵan bir­týar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis», dep jazady Prezıdent N.Nazarbaev. Osy oraıda «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń óziniń dit­­tegen maqsatyna jetýi úshin, qazaq­­standyq qoǵamda jańa rýha­nı dástúrdi qalyptastyrýy úshin ke­lesi usynystar mańyzdy dep oılaımyn. Orta bilim berýdiń barlyq deńgeıine arnalǵan «О́lketaný negizderi» («Osnovy regıonopoz­nanııa») Keshendi jospary ázirlenýi qajet-aq, sáıkesinshe, ár aımaqta óńirlik jol kartalary daıyndalady. Bul keshendi jospar ár óńirdegi týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan utymdy jobalar men marshrýttardy da qamtıtyn bolady.  Jalpy, bul keshendi jospar eki baǵytty kózdeýi kerek: Tárbıe berý jáne oqý úrdisi. Tárbıe berýde ártúrli úıirmeler, ekskýrsııalar, saıahattar uıymdastyrý, tanymdyq saıystar ótkizý kóz­delse, oqý úrdisi boıynsha úsh pánniń oqý baǵdarlamasyna óz­gerister men tolyqtyrýlar en­gizý qajet etiledi: qazaq ádebı­e­ti, Qazaqstan tarıhy, geografııa. Endeshe, árqaısysyna jeke-jeke toqtalaıyq.  Qazaq ádebıeti páni boıynsha: sol aımaqtyń belgili jazýshylary men aqyndarynyń týyndylary oqytylýy kerek. Qazaq ádebıeti páni mektepterde 5-11 synyptarda oqytylady jáne oqýshylar barlyǵy 544 saǵat ana tilindegi ádebıettiń marjan týyndylarymen sýsyndaıdy, al sonyń ishinen 126 saǵattan (aıyna 2 saǵat, ár synypta bir oqý jylynda 18 saǵat) aspaıtyn kólemi jergilikti, sol aımaqtyń jazýshylary men aqyndarynyń týyndylaryna berilýi tıis. Ol úshin óńirlerde bilim basqarmalary janynan arnaıy komıssııalar qurylyp, ádebı týyndylardy irikteý qajet. Osylaısha iriktelgen, talaptarǵa sáıkes keletin týyndylar baǵdarlamaǵa engizilip, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty «О́rleý» AQ-tyń aımaqtyq fı­lıal­darynyń ádistemelik keńes­te­rinde bekitilgennen keıin ǵana mek­tepterge paıdalaný úshin jol­danady. Mundaı qadamdar ashyq­tyqty, shynaıylyqty qamtamasyz etedi jáne kóp­shilik­ke belgili, tanymal jergilikti aqyn-jazýshylardyń týyndylaryn ǵana mektepte oqytýǵa qol jetkizýge múmkindik beredi.  Sonymen qatar, orys tildi synyptarda «Kazahskaıa lıteratýra» degen pánge de jergilikti qalamgerler týyndylaryn en­gizý qajettiligin eskergen jón.  Qazaqstan tarıhy páni bo­ı­yn­sha: sol ólkeniń tarıhy men halqyna sýyqta pana, ys­­tyq­ta saıa bolǵan, esimderi el esin­de saqtalǵan birtýar per­­zent­teri týraly dárister berý. 5-11 synyptar aralyǵynda oqý­­shylar barlyǵy 476 saǵat Qazaq­stan tarıhynyń qyr-syryn meńgeredi, al sonyń ishinde 91 saǵattan kem emes (aı­yna 1 saǵat, ár synypta bir oqý jylynda 9 saǵat + 4 sa­ǵat murajaıda, barlyǵy 13 sa­ǵat) kólemi ólkeniń tarıhy men bel­gi­li tulǵalaryna arnalýy tıis. Ob­lystyq bilim basqarmasy tara­­­pynan qurylǵan arnaıy komıs­sııa (tarıhshy mamandardan) óńir tarıhyn ár synypta oqytý baǵ­darlamasynyń jobasyn ja­saqtaıdy. Daıyndalǵan joba Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń saraptamasynan ótýi tıis, sodan keıin «О́rleý» AQ-tyń aımaqtyq fılıaldarynyń ádistemelik ortalyqtarynda bekitilip, mektepterge paıdalaný úshin joldanady. Mundaı qadamdar arqyly bir aýyldyń ǵana emes, jalpy sol óńirdiń, elimizdiń saıası-áleý­met­tik damýyna áser etken tarı­hı oqıǵalar men tulǵalardy ǵana mektep qabyrǵasynda oqytýǵa múmkin bolatyny sózsiz. Mektepte Qazaqstan tarı­hy, qazaqtyń ejelgi, orta ǵasyr, jańa jáne qazirgi zaman­ǵy tarıhy retinde shartty túr­de bólinip oqytylady. Osy oraı­­­da, Qazaq handyǵynyń qu­ryl­­ǵanyna deıingi tarıhı ke­zeń­niń ár óńirdegi baıandalýy rý-taıpalyq sıpatqa qaraı aýyp ketpeýi, sonymen qatar, jalpy tarıhı oqıǵalardy bir jaqty ınterpretasııalaýǵa jol berilmeýi qadaǵalanýy qajet. Al qazirgi zamanǵy tarıhta óńirdiń, onyń azamattarynyń Qazaqstan táýelsizdiginiń nyǵaıýyna, baıan­dy bolýyna qosqan úlesi sabaqtalǵany abzal. Sol kezde ǵana oqýshynyń óz óńirine degen súıispenshiligi, týǵan jerine degen maqtanyshy eselene bermek. Sondyqtan bul qyzmet ǵylymı ustanym men parasattylyqty qajet etedi. Jergilikti bılikten osy másele tóńireginde úlken jaýapkershilik kútiledi.  Geografııa páni: sol óńirdiń tabıǵaty, aýa raıy ereksheligi, florasy men faýnasy, shıkizat qory, óndirisi oqytylýy qajet. Bul pán 6-11 synyptarda bar­lyǵy 340 saǵat kóleminde oqy­tylady. Jergilikti komponent retinde ár synypqa jylyna 9 saǵa­t­tan (qyrkúıek-mamyr aılary) bólinse, barlyǵy keminde 54 saǵatty quraıdy. Bul árıne, jet­kiliksiz, degenmende tabıǵat aıa­synda ótkiziletin ekskýrsııalar men óndiris oryndarymen tanysýlardy fakýltatıvter esebinen júrgizýge ábden bolar edi.  «Týǵan jer» baǵdarlamasy aıasynda joǵaryda atalǵan úsh pándi mektepte oqytý standarttaryna engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń buıry­ǵy­men ǵana júzege asyrylady. Bul istegi basty lokomotıv – osy mınıstrlik.  О́lketanýdyń komponentteri mektepte mindetti túrde pándik deńgeıde oqytylýy tıis. Elbasy óz maqalasynyń alǵashqy joldarynda bylaı deıdi: «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady». «Týǵan jer» baǵdarlamasy – Prezıdent usynyp otyrǵan rýhanı jańǵyrýdyń ózegi, sebebi, ol elimizdiń bolashaǵy – jastar úshin rýhanı damýdyń baǵdarshamy ispettes. Bul baǵdarlamanyń tujyrymdamalyq negizgi muraty – týǵan ólkeni, jerdi, aýyldy qasterleý arqyly elin súıýge, jalǵyz Otanymyz – Qazaqstandy súıýge tárbıeleý. Sondyqtan, qazaq ádebıeti, Qazaqstan tarıhy jáne geografııa pánderi negizinde ár ólkeniń ádebıeti, tarıhy, qaıtalanbas tabıǵaty mektepte oqytylyp, oqýshylardyń bilimi shyńdalyp, baǵalanýy tıis. Al fakýltatıvtik sabaqtary esebinen júrgiziletin tanymdyq ekskýrsııalar men murajaılarǵa, tarıhı eskertkishterge saıahattar teorııalyq bilimdi tolyqtyrý úshin ǵana qoldanylýy kerek. Oılap qarasaq, mate­ma­tı­ka­nyń tórt negiz­gi amaldarynan basqa trıgonometrııalyq fýn­k­sııalardy meńgergen, fızıka­da Arhımed, Om zańdaryn, hımııalyq óńdeýdiń qaǵıdattaryn ómirde erkin qoldana biletin adamdy «tehnıkalyq kózi ashyq» deýge bolatyn bolsa, al sanamyzdyń isimizden qanshalyqty ozyp júrgenin murajaı men tarıhı oryndarǵa saıahattar uıym­das­ty­rýmen baǵalaýdyń tıim­diligi qand­aı bolmaq? Ár oqýshynyń ózi týǵan ólkesin qanshalyqty biletinine mek­tep qabyrǵasynda qoı­y­latyn baǵa – onyń rýhanı kel­­be­ti úshin alǵashqy emtıhan bol­maq, ondaǵy alǵan úzdik ba­ǵasyna keleshekte kútip turǵan zaman synaǵyna laıyqty tótep berýiniń kepili dep qaraýymyz kerek. Endeshe, mektepte ólke­taný komponentteri bi­lim standart­taryna enip, min­detti oqy­tylyp jáne ár oqý­shynyń bili­mi jyl saıyn baǵalanýy tıis. Bul – aksıoma. Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes kórshiles óńirler ózara aralasyp, sharýashylyqtarymen tanysyp, mádenıet kúnderin ót­kizýdi jolǵa qoıyp keledi. Osyn­daı kúnder aıasynda delega­sııalar quramyna oqýshylar men jastardy da qosyp, ólkeniń belgili aqyn-jazýshylary shy­ǵar­malarymen, tarıhymen, qaı­ta­lanbas tabıǵa­ty­men ta­nys­tyrýdy da óńirde bolý baǵdarlamasyna engizgen abzal. Bul ózara qarym-qatynastyń tıimdiligin, keleshekte beretin «mýltıplıkatıvti effektisin» ese­lep arttyrýǵa múmkindik bereri sózsiz.  Elbasy usynyp otyrǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy jan-jaqty daıyndalyp, tıimdi júzege asyrylatyn bolsa, ol álbette, qoǵamda jańa rýhanı dástúrdi qalyptastyrady jáne keleshekte áýeli elim deıtin, naǵyz otanshyl, ultjandy, básekege qabiletti urpaqtyń ósip-jetiletinine kámil senemiz. 

Qanybek JUMAShEV,  «Nur Otan» partııasynyń hatshysy, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi