Shal men kempirdiń balasy bolý - búkil áýlettiń erkesi bolý degen sóz. Eshkim betińnen almaıdy, arasha túser, arqa súıerleriń myqty. Bul úrdis burynnan-aq qalyptasyp qoıǵan. Oǵan mysal, bárimiz biletin Shoqannyń Aıǵanymy, Abaıdyń Zeresi, álemdi moıyndatqan Dımashtyń ata-ájesi. Alaıda, keıbir ómirlik mysaldar dástúrdiń bala psıhologııasyna keri áseri de bolýy múmkin ekenin kórsetýde.
Búgingi tańda bizdiń qoǵamda bul dástúrge kelgende pikirler ekige bólinip, daý týǵyzyp úlgerdi. Mysaly, adamnyń tegin anyqtaýmen aınalysatyn maman Álııa Saǵymbaeva «Megapolıs» gazetine bergen suhbatynda: «Qazaqta tuńǵyshty týyla salyp ata-ájesine berip jatady. Bizdiń ata-babalarymyz at ústinde júrip soǵysqan. Perzentteri qaýipsizdikte bolsyn dep olardy ata-ájesine bergen. Alaıda, ýaqyt óte bul dástúrge aınalyp ketti. Meniń pikirimshe, atalǵan úrdis durys emes. 3 jasqa deıin bala anasynyń qamqorlyǵynda bolýy kerek. О́ıtkeni, bul ýaqytta sábıdiń dúnıetanymynda qorshaǵan ortaǵa, týǵandaryna degen mahabbaty oıanady. Al, úsh jastan keıin balanyń tárbıesine ákesi aralasýy tıis. Eger sábıdi anasynan erte ajyratatyn bolsa, tabıǵattyń zańdylyqtary buzylady. Bolashaqta ol bala jıi problemalarǵa shaldyǵyp, kóńilinde ata-anasyna degen renish paıda bolady» deıdi. Degenmen, birqatar zııaly qaýym ókilderi mamannyń bul pikirin qoldamaıtyndyǵyn, bul salttyń týǵandar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtatynyn aıtty.
Baýyryna basqan nemeresine degen mahabbat ata men ájeniń qyzǵanyshyna sebep bolyp jatady. Jas balanyń óz áke-sheshesin moıyndamaı «sen» dep qarsy sóılegen árbir sózin jaqsy kórip, mundaı qarym-qatynastyń saldaryna beı-jaı qaraıtyn áýlet úlkenderi de bar. Sonyń zardabynan kimnen týǵanyn bilse de «tátelep», «aǵalap» ıakı atyn atap júrgen nemerelerdi kezdestirip jatamyz. Ýaqyt ótip, eseıse de qalyptasyp qalǵan qaǵıdany ózgertý qıyn. Al qarııalar kelmestiń kemesine minip ketken soń ortada qalǵan bala jetimdikti erte sezinýge májbúr bolady. Taǵdyrdyń bul soqqysy eseńgiretip, áke-sheshesimen qarym-qatynasyn jańasha qalyptastyrýǵa týra keledi.
Astanada turatyn Aman aqsaqal tuńǵysh nemeresin óz baýyryna alǵan kisilerdiń biri. «Balalar er jetip ketkennen keıin jas ıisti saǵynasyń. Tuńǵysh kórgen nemerem bolǵandyqtan ózime menshiktep aldym. Ol kezde ul men kelin jas boldy, basqa jumystary bar degendeı, bir jaǵynan balasyn baǵyp bolsyn qolǵabys etip, septigimizdi tıgizeıik dep oıladyq. Nemerem mektep jasyna kelgenshe menimen turdy. О́mirden kórgen-bilgendi úıretip, tárbıeledim. Eki jaqtyń bireýin tańdaý kerek bolǵandyqtan shyǵar, ájesi ekeýmizge jaqyn boldy da, áke-sheshesine sýyq baýyrlaý bolyp ósti. Qazir úlken jigit bolsa da, bizge kelgende kishkentaı balasha erkelep ketedi», deıdi ol.
Al Oljas Yrysbekov bolsa, tuńǵyshyn ata-ájesine bergen áke. Ol bul dástúrdiń balasyna paıdasy bolmasa, zııany tımegenin aıtady.
«Meniń tuńǵyshym atasy men ájesiniń qolynda ósti. О́kinishke oraı, ekeýi de arasyna bir jyl salyp dúnıeden ótti. Eki úıdiń ortasynda tel óskendikten de shyǵar, balamyz soqqy alǵan joq. Kerisinshe atasy men ájesinen kóp dúnıeni alyp qaldy: úlkendershe sóz saptaıdy, artynan ergen ekeýine asa meıirimdi. Men bul dástúrdiń oń baǵasyn kórgen adammyn, sondyqtan áke-bala-nemere arasyndaǵy baılanys turaqty túrde saqtalý kerek dep esepteımin», deıdi Oljas.
Al Dana Orynbasar – kishkentaıynan ata-ájesiniń qolynda ósken nemere. Ol bala kúninde eshkim betinen qaqpaı óskenimen, keıin qınalǵanyn aıtty.
«Kishkentaı kezimnen kimniń qyzysyń dep surasa «Ájemniń qyzymyn» dep jaýap beretinmin. Kózimdi ashqaly ájemniń qoınynda óstim. Balalyq shaǵymda eshteńeden tarshylyq kórmedim. О́te erke boldym, eseıgenshe erkeleıtinmin. Osylaısha, áke-sheshemmen aramyz erte úzilip qaldy. Ájem meni qyzǵanǵandyqtan shyǵar, olardy esimimen atap úıretti. Ol kisilerdiń aıtqanyn esh tyńdamaıtynmyn. Otbasyndaǵy balalardyń arasynda «Men ájemniń qyzymyn» dep únemi bólinip júrdim. О́kinishke oraı, osy jyly ájemnen aıyrylyp qaldym. Shyny kerek, ájemsiz bul álem bos qalǵandaı sezildi. О́mir jalǵan dep oılap, ómir súrgim kelmegen kezder de boldy. Báriniń qaıta ornyna kelmeıtinin bilsem de, ájemdi qatty saǵyndym. Túsingenim, meniń erkeligimdi ájemnen basqa eshkim kótere almaıdy eken. Keıde kóshede ketip bara jatqan áje men nemeresin kórsem esime ózimniń ájem túsedi. Sondyqtan da men balany týǵan áke-sheshesinen aıyrýǵa qarsymyn. Bul dástúrdiń qurbany tek biz ǵana bolaıyqshy» dep aǵynan jaryldy Dana.
Qoǵamymyzdaǵy osyndaı jaǵdaılardy kózimen kórip júrgen Dáýlet Nurlanuly bul dástúrdiń qazirgi tańda kerek emestigin aıtty.
«Bul dástúr kezinde qoǵam ómirine sińisip ketkendikten keıbir ata-ájeler baýyryna nemere salmaǵandy min sanaǵan. Olar da óz balalaryn úlkenderge bergen. Sondyqtan, ishte irkilip qalǵan mahabbatyn qansha meıirlense de, óz balasyna kelgende kórsete almaǵan. Mine, osy sezimin nemeresin baýyryna salý arqyly tarqatyp, ómirine qýat alǵan. Meniń oıymsha, búgingi ýaqytqa saı kelmeıtin dúnıelerdi, keıingi ýaqytqa qaldyrýymyz kerek sııaqty. Qazirgi ýaqytta ata-áje tárbıesi bolǵanymen de, baýyryna salyp alý azaıdy. О́z basym zııandy tustaryn týys-týǵan, kórshi-qolańdardyń basynan talaı kórdim. Áke-sheshesi dúnıeden ozǵanda týǵany emes, týysy sııaqty bolyp, áke murasyn bólisýge kelgende tys qalatyndyǵy aýyr jaǵdaı. Al taǵy bir otbasynda ata-ájesi dúnıeden ótkende bala jalǵyz úı bolyp ortada qaldy. Áke-sheshesi: «Endi tek Qudaıdyń aldynda alamyz» dep qabyldamady. Keıin bala kóshede qalyp, aqyry qylmys istep, sottalyp ómiriniń bári oıranǵa aınalǵan kezder de bolǵan»
Bul máselege mamandar ne deıdi?
Psıhologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Almat Nýradınov ata-ájeniń qolynda ósken balanyń egoıst bolyp keletinin aıtady.
«Dástúr bireý bolǵanymen, bul jaǵdaı ár otbasyda ártúrli qalyptasady. Bastapqyda bala psıhologııasyna qatty áser etkeni baıqalmasa da, arada 10-20 jyl ótkende mindetti túrde problemalar týyndaıdy. Qazaqy psıhologııamen qaraıtyn bolsaq, munyń balaǵa paıdasy bolmasa, zııany joq. Úlken balany ata-ájesine berý otbasynda urpaqtar sabaqtastyǵyn ornatady. О́se kele mundaı balalar zerek kelip, erte eseıedi. Degenmen, keıbir ata-ájeler nemeresiniń betin qaqpaı tárbıelegendikten, minezinde kemshilikter bolýy múmkin. Bala kezinen erkeleý bolyp ósedi, keıinnen ol egoıst bolýyna jol ashady» deıdi psıholog.
Máseleniń túıinin tarqatyp aıtýǵa tyryssaq ta, kóptiń pikiri ortaq shyqpaǵanyn ańǵardyq. Aramyzda bul dástúrdiń paıdasyn kórgender de, opyq jegender de bar. Búgingi tańda otbasy qundylyǵynyń quldyrap bara jatqanyn eskersek, ata men ájeniń tárbıesi kerek-aq. Degenmen, bala bolashaǵyna qııanat jasamaı, týǵandaryn tanyp ósse bolǵany.
Kóktem QARQYN,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti