Shyńyraýda shyńdalǵan ǵumyr

Ábish aǵamyzdyń «Shyńy­raý» hıkaıatynyń sahnagerler nazaryna iligýinde úlken mán bar. Áýelim, shyǵarma ómirde bol­ǵan oqıǵanyń izimen jazylǵan, qoıylymdaǵy basty keıipker tek Eńsep qana emes, sonymen qatar ol shóldi óńirdiń tylsym syrlaryn meńgerip, urpaǵyna mıras etip qaldyrǵan barsha qudyqshylar prototıpiniń jıyntyǵy bolyp sanalady. Keıingi ósip kele jatqan urpaq týǵan jerdiń qadir-qasıetin sezinýi úshin jeti qat jer astynan tirshilik kózin izdep, Ústirttiń úmitin úzbegen mundaı sırek taǵdyrlardyń tarıhtaǵy taǵy­lymdy izderin eshqashan umyt­paýlary tıis. Bul rette shyǵarma muraty Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy ıdeıa­symen tutasa sabaqtasyp jatyr dep aıtýymyzǵa bolady. Shyǵarma kórermenge tereń oı salyp, tabysqa qol jetkizý úshin adamǵa tek adal eńbek etý ǵana emes, oı-pikir tereńdigi, ıman men nıet tazalyǵy qajettigin alǵa tartady. Qozǵap otyrǵan áńgimesi ótken ǵasyrdyń enshisindegi kásip týraly bolǵanmen, tarıhı shyǵarmanyń eskirmeıtin, erteń­niń muratymen jalǵasyp kete baratyn jaqtary basym. Jas órkenge Mańǵystaýdyń shól­stannan gúlstanǵa qalaı aınal­ǵanyn kórsetý úshin hıkaıattyń sahnalyq týyndyǵa aınalǵany quptarlyq áreket dep sanaımyz.  Spektakldiń basty keıipkeri – Eńsep (róldi somdaǵan ártis Aıbek Imanqulov). Ol japan túzde talaı qudyq qazyp, eliniń meıirin qandyryp, mereıin ústem etken jan. Baısal baı Eń­sepke Ústirttegi eń shuraıly jerden qu­dyq qazyp berýge ótinish jasaıdy. Bir-eki aqsaqal tastaq jyranyń qubyla bet quramyn qolaıly kóretinin aıtady. Eńsep qulaq aspaıdy. Eńbekke jaramdy narlardy tańdap, qudyq qazýǵa kirisedi. Shyńyraý túbinde túrli oıǵa shomyp, keıde balasha shattansa, endi birde qorqynyshqa boı aldyrady. Qoshemet-qolpash Eńsepti tas qarańǵy qapasqa talaı márte tirideı tunshyqtyrady. Bas­tapqyda jurtqa qudyq qazyp bersem, olar meniń bul isime qýanady, shattyqqa keneledi dep túsinedi. Alaıda, ajalmen betpe-bet kelgen saıyn bul raıynan qaıtyp, oıy múlde basqa aýanǵa aýysady. Ár shyńyraýdyń sońynan mańyrap aldyna mal bitkenmen, sońynan ergen sóz odan asyp keter edi. «Qudyq bitken kúni janyna kep: – Apyr-aı, myna baıda ıman joq eken, jetpis qulash shy­ńyraýǵa bar bolǵany jetpis toqty aıdatypty-aý, – dep sybyrlap qalatyndar araǵa aılar salyp ózi keledi. – Eńsepjan, biz anaý pálen­she baı emespiz. Aqyńdy je­meı­miz. Ernektiń ústinen shyńy­raý qazyp berseń, júz toq­tyny aldyńa salamyz, – dep qol­qalaıdy». Al spektakl sońy Eń­septiń ólimine qaramastan optımıstik yrǵaqta aıaqtalady.  «... Sodan birneshe jyl boıy qandy qudyqtyń mańyna el jola­mady. Bireýler qudyqtyń perisi bar eken, Eńsepti ustap qalypty desti, endi bireýler o jerdiń astynda aıdahar bar eken, birde qudyqtyń aýzynan basyn shyǵaryp turǵanyn óz kózimizben kórdik dep soqty. Arada áldeneshe jyl ótti. Jer astynan shyqqan aıdahar kó­rinbedi. Bir-eki júrek jutqan jigit baryp qaýǵa salyp edi, móp-móldir tushy sý shyqty. Aqsaqaldar ári aqyl­dasyp, beri aqyldasyp, molda aparyp, kitap ashqyzyp, duǵa oqytyp, qudyqty jyn-periden alastady. Shegendedi... Týsyrap jatqan óńir sýǵa qaryq boldy da qaldy. Jańbyrsyz jyldary qansha shyńyraýdaǵy sý tartylǵanmen, ol lyqyldaıdy da jatady. Bireýler qaýǵa túsirip alsa, artynan sonaý kók teńizdiń jaǵasyndaǵy aq tumsyqtyń astynan tabylypty. Endi jurt bul qudyqtyń sýy sonaý uly teńizge baryp quıady eken desti».  Kóneniń kózindeı saqtalǵan sol qudyqtardyń jurnaǵy kúni búginge deıin Ústirttiń ústem únin bıiktetip tur eken. «Qarash qaz­ǵan» qudyǵynyń búginde qur ataýy qalǵan deseńiz, qatelesesiz. Juban aqyn: «Qudyqtyń túbi qatygez, О́rtengen shóldiń ózin­deı» dep jyrlaǵanyndaı, munda ańyzaq dalanyń ańyz-ápsanasyna aınalǵan nebir syrly dúnıeler kóp saqtaýly. Mańǵystaý dese, búginde shóldegi salqyn bulaqty, jasyl shópti shurattar, Beket ata, Shaqpaq ata, Uly Sherqala, Ústirt, Sultan-epe sııaqty san-sapat tarıhı-mádenı eskertkishter ataýy ja­dyńda jaǵalaı jańǵyrady. Al endi osyǵan deıin bul óńir­diń tarıhynda ne bolǵan, mun­shama mol qazyna qalaı saqtalǵan, halqy sýsyz qaıtip ómir súrgen, salt-dástúri, án­deri men kúıleri qandaı desek, bul qundylyqtardyń qyr-sy­ryna qapysyz qany­ǵý úshin Á.Kekilbaıuly shyǵar­mala­rynyń shyńyraýyna túsip shy­ǵýyńyzǵa týra keledi. Munda spek­takldiń dińgegin qulatpaı ustap turatyn qudyqshylar tir­shiligi shynaıy sezimde óriledi.  Avtor týyndysyndaǵy qu­dyqshy Eńseptiń beınesimen betpe-bet kelgen kisiniń tolǵa­nys­pen jetkizilgen keıipker tebirenisine, selkeýsiz sezim-kúıine tań qal­mas­qa lajy qal­maı­dy. Qudyq shy­ńyraýynda shyń­dalyp kórmegen adam onyń túbindegi jantalasqan ómir arpalysyn, tirshilik kózin tabýshynyń oı-tolǵanysyn, jaryq dúnıeden janushyra quldılap bara jatqandaǵy janaıqaıyn qalaı dál taýyp bere alǵan degen saýal sanany saǵymdaı baýraıdy. Munyń bárin qalamger óziniń ón boıynan ótkizgendeı, «Kózin qudyqta ashsa da, jer astyna ár túsken saıyn bir jas qartaıǵandaı bolady. Aıaǵynyń astynda, sonaý kózge túrtse kó­rinbes qara túnekte, ol ómiri kórmegen bir dúleı aranyn ashyp, tisin saq-saq qaırap turǵandaı tý syrtyna muzdaı ter shyǵady. Qashan aıaǵy jerge tıgenshe tómenge bir qaramaıdy, kózi kókte bolyp, jańa ǵana artynda qalǵan jaryq álemniń sonaý bir alaqandaı jurnaǵyna telmirýmen bolady. O da barǵan saıyn kishireıe túsedi. Qudyqtyń aýzyndaǵy jigitter shyńyraýdyń túbine bir tal shashtaı bolyp, symsha tartylyp sozyla túsken jip-jińishke qyl arqannyń ushyna jarmasyp, tyrbań-tyrbań etedi...» dep keıipker sherin qalaı nanymdy sýretteıdi deseńshi? Bul turǵyda, sahnagerlerdiń túpnusqaǵa nuqsan tı­gizbeý maqsatynda kókeıge qo­nymdy formany tańdaǵandary rıza etti.  Festıvaldaǵy basqa týyn­dylardan spektakldiń bir saty joǵary turatyn bas­ty ereksheligi de osynda. Munda oqıǵa baıandaý sıpatynda óriledi. Dıalog joqtyń qasy. Oınap jatqan róliniń áreketin ártister sahnada óz­deri dybystap, sóz óneri ba­sym­dyq tanytyp turǵanmen, kórkemdik keskin kómeski tartyp qalmaıdy. Árdaıym ulttyq dástúrlerdi alǵa ozdyrýǵa kóbi­rek mán beretin rejısser Sergeı Potapovtyń bul joly da babalardyń baıyrǵy izi­nen órnek izdeýi súısintedi. «Shy­ńyraý» degen ataýynyń ózi kóp jaıtty ańǵartqandaı, spek­takldegi qudyqshylardyń taýqymet-tirshiligi men aýyr mehnaty, Quljannyń, Dárjan­nyń, Eńseptiń qazalary qalyń buqarany qamyqtyryp tastaýy kerek emes pe? Alaıda, rejı­sserdiń kásibı sheberliginiń arqa­synda eńseni ezetin aýyrtpalyqtar ekinshi oryn­ǵa ysy­rylyp qalyp qoıady da, aldyńǵy planǵa halqymyzdyń ulttyq salt-dástúrleri, áni men áýeni ozady. Qudyq túbindegi ózekti ashytar ashy muńdy qazaqy saýyq-saırannyń shalqar sazdary basyp ketip otyrǵany baıqalady.  Jalpy, kez kelgen shyǵarma basy bútin tek qýanyshty oqı­ǵadan, ıakı bolmasa ókinish pen kúıinishten quralmaıtyny málim. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, rejısser qudyqshy shekken azapty sahnalyq týyn­dynyń basty arqaýy etkenmen, dramany ómirdiń órine jeńil dóńgelentip alyp shyǵýdy maqsat tutqan. Ol jazýshynyń aıshyqty, bederli oılaryna kóbirek arqa súıeıdi. Mysaly, onda: «Alpys úı aq tós Aryn atanǵan aýyldyń jigitteri ylǵı sán túzep, aýyl qydyryp, at ústinde júrer edi. Shetinen Orynbordyń qara mandalasynan tiktirip, qynama beshpet kıetin-di; omyraýlaryn ashyq tas­tap, aq sháıi kóılekteri anadaıdan jarqyrap kele jatar-dy. Olar ne tory, ne qara, óńsheń súlik sulý at minip, tósteri jar­qyrap jal basyna shyǵa kelgende, qapelimde qaı-qaı aýyl da sasyp qalar-dy... Aryn aýlynyń jigitteri attarynan da sánmen túsedi, tizelerin búk­peıdi, tizginderin ustap, qol­tyq­tarynan demeıtin – aýyl ıeleri. Qashan attanyp ketkenshe kóliktiń jaıy­n suramaıdy. Mamyq tósektiń astynda synyq arpa jatsa, birden bile qoıady» degen joldar bar. Tap osy sýretti sahna tilimen órýdegi re­jısser sheshimi kóńil sergitedi.  О́zen-kóli joq qý medıen dalanyń tósinen tirshilik kózin tabý – ekiniń birine buıyr­maǵan kásip desek, ol úshin qu­dyq­­shyńyzǵa Qudaı taǵala mańdaıdaǵy kózine qosa túısik kózin syılaǵan, sondyqtan shybyn janyn shúberekke túıip jer astyna túsken pendesin aýyl-aımaq qasterlep, tegin adam emestigin moıyndaǵan. Tabı­ǵattyń tereń syrlaryn meńgerip, urpaǵyna kásibin mıras etip qaldyrǵan Eńsep sekildi qan­shama taǵdyrlarǵa qoıylǵan rýhanı eskertkish arqyly biz de qudyq qazý óneriniń júrek dúrsiline bir sát qulaq túrgendeımiz.  Sonymen qatar, osy spek­takl­ge qazaqy salt-dás­túr­­ge baı Mańǵystaý óńi­ri­niń et­nografııalyq naqysh­tary­nyń oramdy kiriktirilýi, jergilikti jerdiń mýzykalyq tól qazynasymen áspettelýi qýant­ty. Shirkin, osy spek­takldi mektepte, JOO-da oqı­tyn jastar kórse ǵoı. Ásirese, bul olardyń til baıytýlaryna úlken sabaq bolar edi-aý. «Shyńyraýdan» «shegen», «ernek», «túnemelik», «qulama», «ká­tep», «qom», «shyǵyr», «áı­kel» tárizdi ádebı sózderdiń kenine kezikkende týǵan oı ǵoı bul. Shara sońynda teat­r dırektory, mádenıet qaıratkeri Nurnııaz Muhanovty áńgimege tartqanymyzda, qoıylymnyń tárbıelik máni zor bolǵandyqtan, elorda toıyna tartý retinde alyp kelgendikterin aıtty. Sah­nadan sabaq alǵanǵa ne jetsin!

Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»