Embide jańa qondyrǵy iske qosyldy

Jańa qondyrǵy Jylyoı aýdany aýmaǵynda ornalasqan Prorva ken alańyndaǵy ilespe gazdy tazartýǵa arnalǵan. Onyń qu­rylysy 2014 jyldyń jaz maý­symynda bastalǵan bolatyn. Qýa­tyna keler bolsaq, jylyna 150 mıllıon tekshe metr gaz óń­deý­ge qaýqary jetedi. – Aldymen, elimizdiń damýy­na óz úlesterin qosyp jatqan kom­­panııa basshylyǵy men ujy­my­na alǵys bildire otyryp, ke­lip jetken 95 jyldyq mereıtoımen shyn júrekten qut­tyq­taımyn. Bir sát tarıhqa kóz jú­girter bolsaq, sonaý 1899 jy­ly Jylyoı aýdanyndaǵy Qarashúńgil ken ornynda qazaq munaıynyń tuńǵysh burqaǵy atqylaǵan bolatyn. «Qara altyn» tarıhy osy aımaqtan bas­talady. Sonyń ishinde, mu­naı­ly Embi otandyq munaı ká­sip­shiliginiń negizin qalady de­se bolady. Búginde ol naryq qı­yn­dyǵyna qaramastan, aıaǵyna tik tura bildi. Jumys barysyna ja­ńa tehnologııalar engizilýde. So­nyń aıqyn kórinisi, búgingi iles­pe gazdy keshendi daıyndaý qon­dyrǵysynyń iske qosylýy. Sóz joq, bul – iri joba. О́zderińiz jaq­sy bilesizder, búgingi zaman – teh­nologııa dáýiri. Jańalyqsyz, ja­ńa tehnologııasyz óndiris alǵa baspaıdy. Búgin saltanatty túrde ashylyp otyrǵan jańa qondyrǵy – ǵasyrdan astam ónim óndirip kele jatqan Embi ón­di­risiniń sony jańalyǵy. Onda qorshaǵan or­taǵa qaýipsiz tyń tehno­logııa qoldanylady. Iаǵnı, zııandy qaldyqtar bólinbeıtindeı etip kúkirtti sýtekti joıýdyń tıim­di tásili qoldanysqa enbek.   Ekinshiden, úsh túrli ónim shy­ǵa­rylyp, ol kórshi aımaqtarǵa ta­sy­maldanatyn bolady. Endeshe, jańa ujymǵa sátti bastama tileı otyryp, az ýaqyttyń ishinde ol baı tájirıbe men bilikti mamandar arqasynda zor maqsattarǵa jetedi dep senim bildiremin, – dep atap ótti quttyqtaý sózinde Saýat Muhametbaıuly.   Jańa jobanyń qundylyǵy sol, túıirshikti kúkirt óndirý úshin elimizde tuńǵysh ret qysh­qyl gazdardy kúkirt­ten tazartýǵa arnalǵan «MERICHEM» fırmasynyń pa­tent­telgen «LO-CAT» teh­no­­­logııasy qoldanylatyn bo­la­dy. Amerıka Qurama Shtat­ta­rynda daıyndalǵan zamanaýı qondyrǵynyń álemde qa­zir 160-y jumys istep tur. Bul tehnologııa ekologııalyq ja­ǵy­nan taza, ári, quramynda tok­sı­kalyq hımıkattar joq. Ol kú­kirt qyshqylyn joıýda joǵary tı­im­dilikti qamtamasyz etedi. Gaz daıyndaý úrdisi tolyqtaı av­to­­mattandyrylǵan. О́ndiris ba­­rysynda qaýipti oqıǵalardyń al­­dyn alý sharalary tolyqtaı qa­rastyrylǵan.    − Búgin biz úshin óte ma­ńy­z­- ­dy kún. О́ıtkeni, osyndaı ıgi bas­tamanyń júzege asýy kom­pa­nııanyń 95 jyldyq mereıtoı­y­- men tuspa-tus kelip otyr. Ǵa­syr­dan astam ýaqyt boıy Embi óńi­ri ulttyq ekonomıkamyzdyń damýyna jáne munaıly óńir­diń áleýmettik salasynyń turaq­ta­nýyna úlken úles qosyp ke­ledi. Jumysshylar turaqty ja­la­qymen jáne qomaqty áleý­met­tik kómekpen qamtylǵan. Kom­panııada jańa tehnologııa­lar engizilip, geologııalyq-bar­laý jumystary jandanýda. Al, jańa qondyrǵy jóninde aı­tar bolsaq, ol tolyq jobalaý qýatyna kóshkenge deıin al­daǵy eki aı boıy keshendi is­ke qosý jumystary júretin bo­lady. Sodan keıin alaýdy to­lyq sóndiretin bolamyz, – dep málim etti saltanatty sharada «Embimunaıgaz» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy Anýar Jaqsybekov.    Jobanyń bas merdigeri – «Ker­neý Lımıted» jaýap­ker­shi­ligi shekteýli seriktestigi. Onyń jalpy quny 35 mlrd teńgeni quraıdy. Sonymen birge, qondyrǵynyń qurylysy kezinde merdiger mekemeler 500-den astam ýaqytsha jumys ornyn ashty. Al, ol tolyqtaı iske qosylǵan mezgilde, júzge tarta turaqty jumys orny ashylady dep kútilýde. Oǵan tartylatyn jumys kúshi – osyndaı iri jobalarda jumys jasaǵan tájirıbesi bar qazaqstandyq jas mamandar.  Bul rette biz osyndaǵy ujym músheleriniń, ıaǵnı jumysshy mamandardyń pikirin bildik. − Bul jobanyń tek ulttyq kompanııa úshin emes, jergilikti halyq úshin de paıdasy zor. Qondyrǵy tolyq iske qosylǵan soń, alaý tolyǵymen sónedi. Jańa qurylǵy kúkirt sýtegin zııansyz zatqa aınaldyrady. Ilespe gaz qysymǵa alynyp, odan joǵary sapaly kúkirt (99,99 paıyz) alynady. Saıyp kelgende, jyl saıyn 100 mln tekshe metr tazartylǵan qurǵaq gaz ben 4 100 tonna turaqty gaz kondensaty jáne 2700 tonna túıirshiktelgen kúkirt alynyp turmaq. Bul úsh ónimdi halyq óz kádesine jaratatyn bolady, – deıdi zaýyt ınjenerleriniń biri Qaırat Baısadyqov. Sonymen, iri jobanyń iske qosylýy nátıjesinde zamanaýı tehnologııa kómegimen taýarlyq gaz, túıirshiktelgen kúkirt jáne gaz kondensaty shyǵarylmaq. Sóıtip, «Tolqyn» kenishtik gaz qubyrymen Mańǵystaý oblysyna kógildir otyn tasymaldaý josparlanyp otyr. Turaqty gaz kondensaty jeke qajettilikterge paıdalanylsa, túıirshikti kúkirt – ishki jáne syrtqa naryqqa satylymǵa shyǵarylady. Taǵy bir mańyzdy nárse, qondyrǵy arqyly munaı óndirisin molaı­týǵa bolady. Al, jumysqa jańadan qabyl­dan­ǵan jas maman, hımııa­lyq tal­daý zerthanasynyń laboranty Gúljan Nurbergenova sony baǵyttaǵy qondyrǵynyń iske qosylǵanyn osy jerdiń túlegi retinde maqtan etetinin aıtady.  − Men Jańa Qaratonda týyp-óstim. Keıin Aqtóbe munaı-gaz kolledjinde bilim alyp, ony Almatyda jalǵastyrdym. Oqýymdy úzdik kórsetkishpen bitirip, týǵan jerime oraldym. Qazir Saǵıdolla Nurjanov ken ornynda gaz sapasyn baqylap, odan alynatyn ónim quramyn tekserýmen aınalysamyn. Ásirese, adam densaýlyǵy úshin qaýipti sanalatyn kúkirt sýtegi men merkaptan hımııalyq zattarynyń quramyn jiti qadaǵalap otyrmasa bolmaıdy. Osynda jeti adam eńbek etemiz. Jaqynda Tatarstannyń Almetevsk qalasynda is-tájirıbeden ótip, biliktiligimdi arttyrdym. Qazaq eli Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna múshe elderdiń ishinde alǵash bolyp osyndaı jetistikke qol jetkizip otyr. Igi bastamanyń qazynaly óńirden bastaý alyp jatqany qýantady, – deıdi ol bizben áńgimesinde.   Aıta ketý kerek, ilespe gazdy tazalaý baǵdarlamasy aıasynda 2014 jyldan bastap kompanııaǵa qarasty qos ken ornynda ilespe gazdy kádege jaratý qondyrǵysy iske qosylǵan bolatyn. Onyń biri – «Jaıyqmunaıgaz» munaı-gaz óndirý basqarmasynyń Saltanat Balǵymbaev ken alańy bolsa, ekinshisi – «Dossormunaıgaz» munaı-gaz óndirý basqarmasynyń Shyǵys Maqat kenishi. Bul qondyrǵylar búgingi tańda oblysymyzdyń úsh aýdan turǵyndaryn kógildir otynmen tolyqtaı qamtamasyz etýde.  Demek, qoljetimdi baǵamen daıyn ónim usynyp otyr degen sóz. Gaz daıyndaý jáne kúkirt alý sehynyń ınjener-tehnologi Mádı Bek te  osyndaǵy bilikti jas mamandardyń biri. Ol jańa qondyrǵynyń qarapaıym halyqqa bereri mol dep esepteıdi.  − Gaz daıyndaý kesheninde iles­pe gazdan úsh túrli ónim aly­nady. Taýarly gaz halyq ıgi­ligine jaratylsa, benzın kon­densaty munaı kólemin artty­rýǵa septigin tıgizedi. Al, túıirshiktelgen kúkirttiń aýa­ǵa taralý qaýpi múlde joq deý­ge bolady. Bir erekshe atap óter­lik jaıt, gaz quramyndaǵy kúkirtsýtek kólemi qalaı ózgerse de, ózge zaýyttardaǵydaı jumys toqtatylyp qalmaıdy, jalǵasa beredi. Tyń jabdyq jasalmas buryn ádeıi osy másele eskerilgen bolatyn. Osylaısha, aýaǵa bólinetin zııandy qaldyq­tar­dy azaıtyp, meılinshe joıýǵa múmkindik alyp otyrmyz, − deıdi ol.

Amandyq SAǴYNTAIULY