Sóz soıyl №41

...Degen eken

Ýnıversıtette rektor barlyq dekandy jınap,  kelesi jyldyń bıýdjetine baılanysty jıyn ótkizip jatyp:  – Fızıka fakýlteti bizdi tıtyqtatyp bittińder. Ylǵı da qymbat qural-jabdyqtarǵa tapsyrys beresińder! Hımııa fakýlteti de solaı, laboratorııa jabdyqtary qymbat, hımreaktıvter de óte qymbatqa túsedi! Myna matematıkterden úlgi almaısyńdar ma. Olarǵa qaǵaz, qaryndash pen óshirgish bolsa bolǵany! Al negizinde, eń únemdi fakýltet – saıasattanýshylar, olarǵa tipti óshirgishtiń de qajeti joq, – degen eken. *** – Keshe et kombınatynda bolyp, kolbasanyń qalaı jasalatynyn kórdim de, endi et jemeıtin boldym. Búgin sút fermasyna baryp, syr, aıran, súttiń qandaı jaǵdaıda jasalatynyn kórdim. Budan bylaı sút taǵamdaryna jolamaspyn. Osy kórgenim jeter! Endi araq zaýytyna meni ıtpen súırep apara almaısyńdar! – depti bireý. *** Bir aýyldan turǵyndardyń kóbi ortalyqqa kóship ketý kerek dep uıǵarady. Olardy aýyl ákimi jınap alyp: – Týǵan aýyldaryńdy tastap qaıda barasyńdar, astaryńnan sý shyqty ma? – degende, bir qýshykesh: – Baseke, aýyz sý baǵdarlamasy iske qosylmaı tursa qaıdaǵy sý? – degen eken. *** – Biz áıelimiz ekeýmiz dıskotekada kezdestik... – Qandaı romantıka! – Nesi romantıka? Men ony «úıde balalarmen otyr» dep tastap ketsem, jelpildep jetip kelipti...

Ázil-ospaq, syn-syqaq

Quly bolma qulqynnyń Jemqorlyq – indet, Joıý – mindet. *** Narkotık – naǵyz tajalyń, Bolmasyn sodan ajalyń! *** «Qymbat!»  dep shylym  shýlama, «Qoımaımyn!»  dep  týlama. О́ziń menen ózgeni, Tútinińmen ýlama! *** Arzanǵa túspes araǵyń, Aldyn al bul sharanyń. Quly bolmaı qulqynnyń, Qoıǵanyń jón qaraǵym. *** Zaman emes jazyqty, Jatpaı izde kásipti... Qol qýsyryp otyrmaı, Kásipten tap násipti... *** «Magnatpyn»  dep baptanba, Mansabyńa maqtanba. Bıik tursyn ar-uıat, Baılyq penen baqtan da! Jalǵandyqtyń jalpy tizimi

– Tirshilikke «mura»  bop qalǵan, Tirlik nesimen jalǵan?  – Qazirgi túlki zamanda,  Túlkilik kúlki zamanda, Syılap baptaǵan da, Sypaıylyq saqtaǵan da, Dattaǵan da, jaqtaǵan da, Madaqtap maqtaǵan da, Sottaǵan da, joqtaǵan da, «Qoıdym!» dep ottaǵan da, «Toıdym» dep toqtaǵan da, Kúni úshin dostasqan da, «Qımaı» qoshtasqan da, «Jarqyldap» júrgen de, Qarqyldap kúlgen de, Mańdaıǵa mańdaı túıisken de,  Qushaqtasyp súıisken de, Isti bop torǵa túskende, «Qoıdym!» dep  ant sý ishken de, Kemseńdep jylaǵan da, Keshirim suraǵan da, Qalqam, bári jalǵan! Aǵań buny oıdan emes, Osy búgingi ómirden alǵan.

Qazybek ÁShIRBEKULY

QYZYLORDA

Mysyǵyńyz bar ma?

Men qalada jer úıde turamyn. 10 sotyq jerdi 10 jyl kútip, kezegim jyljymaǵan soń nesıelik qarjyǵa qala shetinen jer satyp alyp, ony 10 jylda salyp áreń bitirdim. Bitirgeni qurysyn, áıel, bala-shaǵammen emin-erkin turaıyn desem, bul úıde bizden «basqalar da» bar bolyp shyqty. Adam emes, árıne. Tyshqan. Iá, kádimgi kemirgish tyshqandar. Alǵashynda túnde tyqyrlatyp maza bermeýshi edi, keıin kúndiz de emin-erkin jortatyn bolyp aldy. Odan qalaı qutylam? Jolyn taptym. Aýylǵa barǵanda tarǵyl mysyǵymdy alyp keldim. Tarǵyl mysyǵym tarlan bolyp shyqty. Tyshqandardy tyrqyratyp qýyp júrip báriniń kózin qurtty. Áı, qýanǵanym-aı. Biraq qýanyshym uzaqqa barmady. Mysyǵym endi ózime masyl boldy. Jeıtin tyshqan joq, bárin bitir­gen. Endi onsyz da balalaryma jet­kize almaı júrgen taǵamnan jyryp be­rip tamaqtandyratyn boldym. Tipti, jy­nym kelip talaı ret úıden tyrqyratyp qýyp ta shyqtym. Qaıdaǵy, ketpeıdi. Mııaý­lap kelip turady. Balalarym bir úzim nanyn bólip beredi.Úıde men ǵana jumys isteı­min. Aınaldyrǵan 60 myńymdy qalaı jet­ki­zem. Bas qatty, júrek syzdady, qaryn ashty... Shydaý kerek. Shydap ta kelemiz.  Aıtpaqshy, mysyq demekshi, ja­qyn­da 10 jyl birge oqyǵan synyptas qyz­dy kezdestirdim. Shyrttaı kıingen. «Bız­nes­menmin, úsh qabatty úıim bar, mysyǵymmen birge turamyn», deıdi. Men de qarap turmaı «Bizde de mysyq bar», dedim. – O keremet, – dedi ol salǵan jerden. – Qaı atelege aparasyń? – Balamdy ma, – dedim men túsinbeı. – Ol júgermektiń shashyn ózim alyp beremin. Qyzymnyń shashyn sheshesi qııady. – Jo, joq, men mysyqty aıtyp turmyn, – deıdi ol. O, zamanda bu zaman, mysyqty atele­ge aparýshy ma edi, klastastyń qal­jy­ńy shyǵar degen oımen men de qyrtyǵyp: – «Aıvengo» sán salonyna, – dedim. – «Aıvengo»? Ondaıdy estimeppin.  – Dárigerge aparyp turasyń ba? – Joq, men ony úıge shaqyrtamyn.  – Durys eken. Qandaı tamaq berip júrsiń, – dep ol taǵy da tyqaqtady.  – Qazaqtar ne jeýshi edi, et beremin kúnde, – dedim.  – Jo-joq, durys emes, – dedi ol julyp alǵandaı. – Kúnde et berseń asqa­za­nyna aýyr tıedi. Ony qoryta almaı aýy­ryp qalýy ábden múmkin. Onyń ústine, «fı­gýrasyn» da qurtady. Sen odan da dúkende arnaıy mysyqtarǵa satylatyn «Kıs-kısti» ber. Sút pen qaımaqty da umytpa. Aıtpaqshy, qaı ýaqytta serýendetip, qaı ýaqytta uıyqtatyp júrsiń? – Áı, qoıshy eı, – dedim shydaı al­maı. – Mysyqty emes, men tipti balalarymnyń da qaı ýaqytta oınap, qaı ýaqytta sabaqqa baryp, qaı ýaqytta jatatynyn bilmeımin.  – Ýjas?! Ol degen tiri janýar ǵoı. Balany qoıshy, bir mánisi bolar, mysyqqa obal emes pe. Meniń «kıskamnyń» kútý­shisi bar, dárigerge aparyp qaratyp tura­dy. Jýyndyryp, júnin tarap, tamaq­tan­dy­rady. Bir mezgil serýendetip, uıyq­tatady.  – Já, jaraıdy. Qaljyńnyń da qaljyńy bar, odan da baıyń men bala-shaǵalaryń jaıly aıtsańshy, – dedim men shydaı almaı. Ol shorshyp tústi. «Qaıdaǵy baı, qaıdaǵy bala? I, zachem! Baı dep, bala dep... Olardy jetil­di­remin dep júrgenshe búkil ómiriń ótedi de ketedi. Meniń «Rıkkıim» bar, sol jetedi».  – Rıkkı... Ol kim? – Ol – meniń súıikti «porodıstyı» mysyǵym. Ondaı aqyldy, súıkimdi mysyq eshkimde joq.  Men endi ǵana onyń baǵanadan beri aıtyp turǵany qaljyń emes, ımandaı shyny ekenin túsindim. Sasqanymnan: – Iá, durys qoı. Biraq, myna zamanda ony ustaý da ońaı emes shyǵar, – degen sóz aýzymnan qalaı shyqqanyn ózim de sezbeı qaldym.  – Joq, túk te qıyn emes. Oǵan arnaıy kólik bólip qoıǵanmyn. Kútýshisi bar ekenin aıttym, kúnine 10 myń teńge beremin. Aıyna 1 myń dollar ǵana ketedi.  Meniń basym aınalyp, kózim qaraýyt­ty. Bir myń dollar – kútýshige! Aýzym­nan sóz shyqsashy.  – Me-ni.. my-my-syqtyń kútýshisi etip al-alsaıshy, – degen sózdi úzip-úzip áreń aıttym.  Synyptasym syqylyqtap kelip kúldi dersiń. – Senen kútýshi shyqpaıdy, – dedi bir ýaqytta kúlkisin áreń tyıyp.  – Aqshasy jaqsy eken, – dep mińgirledim.  – Zato, jumysy qıyn! Jaraıdy, men kettim, habarlasyp tur.  Ol jónine ketti. Basym azan-qazan, 1 myń dollar, mysyq kútýshige... Meniń aılyǵym 60 myń teńge. Otbasynda 6 adam. Jaraıdy, bizdi qoıshy. Áıel, bala-shaǵa, synyptasym aıtpaqshy, bir mánisi bolar. Bárinen de mysyǵymdy aıap kettim...  Aıtpaqshy, sizdiń mysyǵyńyz bar ma? Kútýshisi bolsam dep edim...  

Baqytjan SOVETULY  TARAZ 

Erkekter "erkeligi"

 – Sonymen, álgi qyzǵa úılenetin boldyń ba?  – Úılenip qutylmasam, qashyp qutyla almaıtyn sııaqtymyn...

* * *  Kúzdiń qara sýyǵynda eki jigit balyq aýlaýǵa barmaq bolady:  – Sen jyly zattar aldyń ba?  – Árıne, tórt shólmek araq alyp aldym...

* * *  Bir baı jigit 8 naýryz kúni keshtetip úıine oralady. Ábden toılaǵan jigittiń bir qushaǵynda – negr qyzy, bir qushaǵynda – orys qyzy. Esikti ashqan áıeli bularǵa ańyryp qarap qalady. Kúıeýi:  – Janym, ne boldy sonsha, búgin «Halyqaralyq áıelder kúni» emes pe!

* * *  – Keshe áıelim ekeýmiz kınoǵa baryp edik, dál janyma ǵajaıyp bir sulý boıjetken kelip otyrmasy bar ma!..  – E, onda seniń jolyń bolǵan eken. Men kınoǵa bir ádemi qyzben baryp edim, qasyma áıelim kelip jalp etip otyra qaldy!..

Qaǵıda Jalǵan sóılep syrǵı berse ulyqtar, Onda olardyń quzyrynda  bylyq bar. Sol jandardyń qaǵıdasy bireý-aq, Tisiń barda tistep-tistep,  julyp qal. Deıtin, deıdi Buryn: – Jaqsy redaktor túzeıdi... Jaman redaktor kúzeıdi... Búgin: – Redaktordyń bári jaqsy... Amal qansha, Qarjy jaǵy tapshy... Buryn: – Syn túzelmeı, min túzelmeıdi... Búgin: – Qansha syna, túk ózgermeıdi... Buryn: Qonaq kelse – qut... Búgin: Qonaq kelse – jut... Buryn: – Qarttardy syıla, qurmette... Búgin: – Qarttar úıi bar,  tyrp etpe... Buryn: – Eńbek etip, buıyrǵanyn jeńiz... Búgin: – Ebin taýyp eki asaǵan – semiz...

Qyzyl et Barymtashy Baltashty el biledi, «Jolamańdar pálege»  dep júredi. Mal ataýly ózinde bolmasa da, Qysy-jazy qyzyl et jep júredi.

Sovethan QALIǴOJIN

Shyǵys Qazaqstan oblysy

Maǵynasyz maıysqan maqaldar

Kúndeıdi dep tekke,  Kópshilikti sókpe. *** Paryqsyz da paıdasyn  oılar. *** Opyra jegen ornyn tabar. Jemqordyń shekesi jaltyraıdy, Qaltasy tesik qaltyraıdy. *** Paraqor paıdasyna qarap umtylar.

Qazynadan qymqyryp kórmegen «Toqshylyqtyń» rahatyn bilmeıdi. *** Sarańnan saǵyz surama, Qazymyrdan qaryz surama. Qańqý sóz qutyńdy qashyrar. *** О́sekshige ósekshiniń  ózi de ósh.

Jutýǵa da júrek kerek. *** Laýazymyńnan ne paıda, Paıdasyn bilmeseń. Qýlyǵyńnan ne paıda, Aılasyn bilmeseń. Eńbek etkisi kelmeıdi, Biraq astan ketkisi kelmeıdi. *** Dókeıdiń sózi dýaly. *** Jemqorǵa jala juqpas.

Teńge jetpes túkpir joq. *** Úndemegen – jetedi, Ún shyǵarǵan – «ketedi». *** Alaǵan qoldyń amaly kóp.

Dámetkish árkimnen dámetip, dińkesi quryr.

Sholaq myltyq

Egde tartqan bir kisi dúkenge keledi:  – Maǵan eki kástóm bershi.  – Ekeýin ne qylasyz? Jasy­ńyz bolsa 80-ge taıap qalǵan shyǵar. Sizge bir kástóm ómirińizdiń sońyna deıin jetpeı me?  – Bireýin ózime, ekinshisin ákeme alyp jatyrmyn.  – Siz 80-de bolsańyz, ákeńiz 100-den asyp ketken shyǵar?  – Iá, ákem ekeýmiz atamnyń úılený toıyna durystap kıinip barsaq dep edik...  – Ákeńiz 100-den asyp ketken bolsa, atańyz 130-da ma? Sonda atańyz jas áıel alǵaly jatyr ma?   – Onyń alǵysy joq, biraq eń úlken ájemiz boı bermeı tur emes pe? Úmit ZULHAROVA ALMATY