Ult rýhyn ulyqtaǵan qaıratker

Jı­yr­masynshy jyldary Túr­kistan Res­pýblıkasynyń birin­shi hatshy­sy bolyp saı­la­nýynyń ózi kóp jaıt­ty ańǵartqandaı. О́ıtkeni, ol jyldary Turar Rysqulov, Sul­tanbek Qojanov, Mustafa Shoqaı, Muhamedjan Tynyshpaev sekildi «sen tur, men ataıyn» derlik iri tulǵalar Tashkentte shoǵyrlanǵanyn, Názir solardyń qalaýymen jas Túrkistan Res­pýb­lıkasynyń birinshi hatshysy bolyp saılanǵanyn eskersek kóp máselege kóz jetkizemiz. Mine, osy bir kúnderden bastalǵan qaı­ratkerlik jol jalyndaǵan jas­tyq ǵumyryn qıyp túsken sta­lındik repressııaǵa deıin jal­ǵas­ty. Ol birde aǵartýshy, birde bas­pager, endi birde elshi bolyp boı tas­taı­dy. Sonyń qaı-qaı­sy­synda da halyq qamyn jegen qaı­rat­ker dá­rejesinen birde-bir ret aýyt­qy­maı ótti.

Názir Tórequlov úlken qalam­ger. Jastaı jalyndap óleń jaz­ǵan ol alasapyran ýaqytta Tor­ǵaıǵa baryp «Qazaq muńy» ga­ze­tin shyǵardy. 1916–17 jyldary tol­qyǵan Torǵaı kúreskerler sho­ǵyrlanǵan tóńkerisshil oıdyń be­sigi bolǵany málim. Demek Torǵaıda demokratııashyl oı­ǵa rýhanı tamyzyq bergen, qo­ǵamdyq oıdyń qozǵaýshysyna aınalǵan tulǵa – Názir Tórequlov Tashkentte «Temirqazyq» jýrnalyn uıymdastyryp shyǵaryp turdy. Qalamy ushtalyp, oıy tolysqan ol qazaq, ózbek, tájik tilderinde halyqtyń kókeıkesti máselelerin qozǵap kóptegen maqalalar jazyp jarııalady. Bul oraıda Názir Tórequlovty otty pýblısıst retinde tanımyz.

Názir Tórequlov «Bizdiń aldymyzda qazir jańa tarıhymyz maıdanǵa qoıǵan ári sheshilýi qajet máselelerdiń biri – til hám ádebıet máseleleri ekeni shúbásiz...

...Ult ádebıetimizdi maıdanǵa shy­ǵar­maq úshin, eń áýeli, óz tur­mysymyzdy bilmegimiz, úı­ren­begimiz, el aýzyndaǵy áde­bıetimizdi jıyp, tártipke, belgili sarynǵa salmaǵymyz, óz jurtymyzdy ár jaq­tan bilmegimiz kerek. Bizge uıat: halqymyzdyń baı ádebıetin, onyń ertegilerin, maqaldaryn, kúı­lerin, jyrlaryn bilýge, jı­naýǵa qushtarlyǵymyz joq. Eger halyq aýzynan jazyp bir jerge jınasaq, olardy tártipke salsaq, ádebıetimiz, ǵylymymyz úshin bir paıda shyǵara alatyn kisiler tabylyp qalar edi...» – degen bolatyn.

Túrkistan túlegi – Názir Tóre­qu­lov qazaq ádebıetiniń Sáken Seıfýllındeı, ózbek ádebıetiniń Chýlpondaı, Abdolla Qadyrıdeı aıtýly tulǵalarymen aıaýsyz synasqan, tájiktiń Sadrıddın Aınıdeı qalamgeriniń kitabyna al­ǵy­sóz jazǵan, ataqty túrkolog Bartoldtyń Túrkistan týraly eńbekterin ǵylymı saralaǵan sarabdal synshy. Názir – bilimdar ádebıet synshysy bolatyn. Synshy kisi keıde unaı bermeıdi. Estetıka talabyn aıtqan Názir Sákenmen, keıde Maǵjanmen qı­ǵash kelip qalyp júrdi. Kimmen qan­daı qatynasta júrse de, Názir je­ke bas qamyn oılamaǵan adam, halyq qamyn jedi, ádebıet, aǵartý máselesin sóıledi.

Názir Tórequlov qazaq, ózbek, tájik tilderin «ana tilim» dep bil­gen, tatar, bashqurt, qyrǵyz, ázer­baıjan tilderinde oqyǵan, aǵyl­shyn tilin bilgen, az ýaqytta arab tilin ıgergen – polıglot azamat, ıgergen bilimin iske jaratqan úlken oqymysty ǵalym. 

1926 jyldyń naýryzynda Bakýde ótken I Búkilodaqtyq túrkitanýshylar sezinde túrki tildes halyqtar biri ekinshisimen tildeskende ózara tez túsinisip, baýyrlas halyqtar ekendigin sezine bilýleri úshin ortaq jazba qarpi qajettigi týraly másele alǵash ret kóterilgen bolatyn.

Bul sezdiń jumysyna 131 túr­k­itanýshy ǵalym, muǵalim, jo­ǵary oqý oryndarynyń oqy­tý­shy­lary, memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleri, t.s.s. qatys­qan bolatyn. Olardyń arasynda 5 qazaq – Ahmet Baıtursynov, Ná­zir Tórequlov, Bilál Súleev, Eldes Omarov jáne Baı-Seıdýlı Azız boldy. Osy sezde túrki tildes ha­lyq­tardyń jazbasyn arab álippesi ne­gizinde jasaqtaýdy jaq­tap sóı­­legen keıbir ult ókil­deriniń pikirlerin synap, túr­ki tildes halyqtardyń bar­ly­­ǵynyń bir qaripti – latyn qarpin qabyldaýyn negizdep sóılegenderdiń biri Názir Tórequlov boldy. Iаǵnı, onyń sóılegen sózi: «...Eń aldymen túrkitanýshylar seziniń búkil túrki dúnıesi úshin erekshe progresti revolıýsııalyq fakt bolǵanyn qadap aıtqym keledi, muny myna maǵynada túsiný kerek: bul sezde eski arab jazýyn qol­daıtyn bir de bir ún shyqpady, de­mek eski arab saýatynyń kúni ótkeni, aramyzda birjola ketkeni dep túsiný kerek.

... Básekege túskeni tek eki álipbı, bul – reformalanǵan jańa arab álipbıi jáne latyn álipbıi... Ulttyq rýhqa, barlyq talapqa saı, «tarıhı tamyrly» álipbı – Quran jazýy emes, latynshaǵa negizdelgen, jańa jazýdy eń zamanaýı, mádenı jáne tehnıkalyq negizde jasaýǵa múmkindik beretin jańa álipbıi». Iаǵnı ol, latyn álipbıin qoldady. Qazaq, ózbek, tájik tilderinde oqýlyq jazdy. О́miriniń sońynda túrki tilderin salystyra morfologııalyq zertteý júrgizdi. «Túrki halyqtary kindik baspasy» bas redaktory kezinde 12 tilde kitaptar uıymdastyryp, basyp shyǵaryp otyrdy.  Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qa­lyptasqan memlekettiń ja­ńa saıası baǵyty» atty Qazaq­stan halqyna arnaǵan Joldaý­yn­da: «Biz 2025 jyldan bastap álip­bı­i­mi­zdi latyn qarpine, álipbıine kó­shirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti má­sele. Bir kezde tarıh bederinde biz mundaı qadamdy jasaǵanbyz. Ba­lalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıis­piz jáne bul álemmen birlese tú­sýimizge, balalarymyzdyń aǵyl­shyn tili men ınternet tilin jetik ıgerýine, eń bastysy – qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady» – dep atap ótti. Elbasy osy aıtqanyn «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda odan ári tııanaqtap berdi. Qazirgi tańda bul másele qoǵam tarapynan qyzý qol­daýǵa ıe bolýda. Osy másele boı­­ynsha ǵalymdar, tilshiler, saıa­sat­kerler, qarapaıym halyq oılaryn ortaǵa salyp jatyr.

N.Tórequlov til, óner-bilim jónindegi óz tolǵaýyn kelesi tur­ǵy­da aıtyp ótti:

1. Til degen kabınette jasal­maı­dy. Qazaq sekildi ezilgen ulttyń tili úkimet keńsesine kirip, kún saıyn jumsaýda bolsa ǵana beli, býyny qataıady. Qazaq tiliniń keńsege emin-erkin kirip-shyǵýy odan aradaǵy «tilmashtardy» qýyp shyǵarar edi.

2. Eldiń eldigi, teńdigi óner-bilimge baılaýly. Sondyqtan el bas­taıtyn saýatty oqyǵandardy kóptep shyǵarý, daıyndaý kerek.

3. Ortalyq úkimettiń jar­ly­q­taryn árbir ulttyq toptardyń tur­mys erekshelikterine laı­yq­taýǵa áser etemiz. Bul ulttyq bólimderdi (qazaq, ózbek, túrkimen) ashý kezinde biz osyndaı maqsatty alǵa tartqan edik.

4. Aldymen aıtyp alaıyq, pat­sha úkimeti Reseıde orystan bas­qa ult bar dep bilmeıtin, bilgisi de kel­meıtin edi. Patshanyń maqsaty my­naý: buratanalardyń birjolata tuqymyn qurtý, bolmasa orys qylyp jiberý.

5. Bizge aldymen jańa mektep kerek degen pikirdi taratý jolynda alysýǵa, ádebıettiń joqtyǵy se­kil­di bógettermen arpalysýǵa tý­ra kelip otyr.

6. Kóp shetel sózderi, termınder qazaq tiline qazaq tumaǵyn kımeı kirip barady. Basqanyń sózin buz­baı aıtamyn dep tilińdi burap júrgende, óz tilińnen aıyrylyp qalarsyń.

Názir Tórequlovtyń Túrkis­tan­daǵy qyzmeti asa bir kúrdeli qıyn kezeńge – jańa qoǵamnyń áleýmettik murattary júzege asy­rylǵan aýqymdy áleýmettik synaq ýaqytyna tustas keldi. L.Troskııdiń pikirinshe, j­u­mys barysynda kedergi azdaı jergilikti saıası toptarǵa «ortalyqtan jiberilgen basshylar... dem berip, jeliktirip, túptiń túbinde óz ústemdigin nyǵaıtty... ortalyqtyń saıasatyna qatysty máselelerden sheber buryp áke­tip otyrdy...». Mundaı alasapy­ran­da óz tanymy men berik toq­ta­myn júzege asyrý Názirge ońaı­ǵa túse qoımady. Áıtse de ol prın­sıpterine adaldyq tanytyp, esh­kimge bas urmady, ultyn, joldas­taryn jasytyp, satyp ketpedi. Ádildik ornyǵar degen úmitpen ǵumyr keship, eńbek etti.

Sol qyzyl ımperııa saıa­sa­ty­nyń bel ortasynda júrip mu­syl­mandyqty saqtaýdy nasıhattady, qorǵady, qoldady. «Islam jáne kommýnızm» atty maqalasynda ıslam dini mesheý qarańǵylyqta qal­dyrady degen qaǵıdany ómir­d­en tájirıbeler keltire otyryp te­riske shyǵarady. Musylman halyqtarynyń jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda 1929 jyly búkil Túrkistan Respýblıkasynyń kóleminde demalys kúnin jumaǵa aýystyrý, oraza, qurban aıt syndy musylman halyqtarynyń merekelerin demalys dep jarııalaýy óziniń keýdesin oqqa tikkenmen teń edi.

1928 jyly nebári 36 jasynda ol Hıdjazdaǵy (Saýd Arabııasy) KSRO-nyń ókiletti ýákili bolyp taǵaıyndalady. Ol kezde mundaı jaýapty qyzmetke jas adamnyń taǵaıyndalýy dıplomatııalyq tájirıbede óte sırek kezdesetin ja­ıt. Araǵa eki jyl salyp, Názir Tórequlov KSRO-daǵy tuń­­ǵysh qazaq elshisi atandy. Jańa­dan irgesi qalanyp, álemdi tek mu­naıymen ǵana emes, rýhanı baı­lyǵymen aýzyna qaratqan Saýd Arabııasyna KSRO-nyń el­shisi bolý ánsheıingi kezekti qyz­met emes edi. Bul elge elshi tań­daýdyń ózi úlken saıasattyń je­misi bolatyn. Taǵaıyndaý aldynda musylmandyǵy, qa­bi­leti, bilim dárejesi, qazaq hal­qy­nyń ókili ekendigi bári-bári es­kerilgen. Onyń ústine Túrkistan Avtonomııasynda oqyp, bilim alǵany, qyzmet istegeni eske alyndy. Osylaı ol alyp ımperııanyń ókili retinde shet elde 8 jyl boıy qaıratkerlik kórsetti. 

N.Tórequlovtyń KSRO dıplomatııasy men saıası tarıhyndaǵy alar orny erekshe ekendigine eshkim shúbá keltirmes. Biraq, osynshama eńbek atqarýyna qara­mas­tan, Alashtyń abzal arys­ta­ry S.Qojanov, T.Rysqulov, S.Seıfýllın sııaqty N.Tórequlov ta keńes úkimetiniń solaqaı saıa­sa­tynyń qurbany boldy. Bir aıyr­ma­shylyǵy, N. Tórequlov derbes mem­leket qurýdy ar­mandaǵan alash­ordalyqtardyń quramynda bol­ǵany úshin emes, musylman elder ókilderimen tyǵyz baılanysta bolǵany jáne musylmandyq dindi saqtap qalýdy úgittegeni úshin keńestik jendetterdiń qoldarynan mert boldy. Biraq, kesh bolsa da 1958 jyly tolyǵymen aqtaldy.

Jalpy, N.Tórequlovtyń Qaza­qstannyń dıplomatııalyq jáne saıası ómirinde úlken róli bar. Ol aqıqat nárse. Onyń esimi Taıaý Shyǵys elderi dıplomattary, arab tarıhshylary arasynda keńinen taraǵan. 

N.Tórequlovtyń tulǵasy Abaı men Shoqannyń uly murasynyń yq­palymen Álıhan, Ahmet, Mir­jaqyp, Júsipbek jáne bas­qa­lar­men rýhanı dıdarlasý arqyly qalyptasty. 

Osynaý jaýapty oryndarda óz halqynyń múddesine adal qyzmet atqaryp, onyń baqytty bolashaǵy úshin kúresti, óz halqynyń tarıhynda aıtýly soqpaq qaldyrdy. Búgingi jáne keler urpaq onyń árýaǵy aldynda basyn ıip, máńgi ja­dynda ustaýǵa tıis. Jańa de­mo­kratııalyq memlekettiń hal­qy óz eliniń ótkendegi jáne qazirgi tarıhyn jetik bilgende ǵana alǵa basady.

 Sonymen, halqyna qaltqysyz qyzmet etip, sońyna óshpeıtin mol mura qaldyrǵan alashtyń adal perzenti, memleket jáne qoǵam qaıratkeri N.Tórequlov juldyzy jyl ótken saıyn nurlanyp, jarqyraı bermek. Onyń ónegeli murasy tek qazaq dıplomatııasyna ǵana emes, keleshek sabyrly da salıqaly saıasatymyzǵa úlken jol ashary anyq. Ult rýhyn ulyqtaǵan halqymyzdyń osyndaı tuǵyry bıik asyl tulǵa azamatyn keıingi urpaq jadynda máńgi saqtaǵany abzal. Er esimi el esinde jáne bolashaq urpaqtyń jadynda naqyshpen tasqa jazylǵandaı máńgi qala bermek. 

Ábdijapar Saparbaev, «Názir Tórequlov» halyqaralyq  qaıyrymdylyq qorynyń prezıdenti, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor