«Shógen – babadan qalǵan bekzat oıyn»

Qazaqstan Respýblıkasy Shógen federasııasynyń vıse-prezıdenti Sársen Abaıuly QURANBEKPEN suhbat barysynda shógen jaıyndaǵy  shógip jatqan tarıh  pen onyń búgingi kúndegi jandanǵan berekeli tirligi týraly mol maǵlumatqa qanyqtyq. 

– Sársen myrza, shógen spor­tynyń túp tamyryn kósh­peliler tarıhymen baı­lanystyrǵanda qandaı bul­tartpas derekterge ıek artyp, taban tireýge bolady? 

– Halyqaralyq tilmen aıt­qanda «polo», bizdińshe «shógen» oıyny qazaqqa jat emes. Tarıhqa tereń úńiler bolsaq, bul oıyn týraly derekterdiń silemi bizdi Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik», Mahmud Qashqarıdiń «Dıýa­nı luǵat at-Túrk» syndy eńbek­terine alyp barady. Iаǵnı, bul shyǵarmalarda bizdiń ata-babalarymyz este joq eski zamanda at ústinde otyryp alyp osy shógen­di oınaǵany týraly derekter ushyrasady. Týysqan Ázerbaıjan elin­de bul oıyn keńes zamany­nyń ózinde ómir súrdi. KSRO halyqtarynyń spartakıadasy baǵdarlamasy aıasynda polodan arnaıy jarystardyń ótkizilip turǵany osynyń aıǵa­ǵy. Tipti, ázerbaıjandar shógendi ózderiniń kóneden kele jatqan ulttyq oıyny retinde 2013 jyly IýNESKO-nyń tarapynan qorǵalatyn materıaldyq emes mádenı muralardyń  tizi­mine engizip aldy. Bul oıyn ázerbaıjan tilinde «shoǵan» dep atalsa, ózbekter muny «shoǵban» deıdi eken. Al parsylar bolsa, shógendi biz eki myń jyldan beri oınap kelemiz dep, ony ózderiniń ulttyq oıyny retinde áspetteıdi. 

«Shógen» degenniń ózi kóne túrki sózi. Jalpy, «shógen», osyǵan uqsas «shoǵan», «shoǵban», «chavgon» sózderiniń túp-tórkini «shoqpar» degen sózben týysady. «Shógen sózi shoqparmen túbirles. Ekeýiniń de túbiri – soǵý (urý) sózi», deıdi qazaqtyń qarý-ja­raǵyn zerttegen etnograf-ǵalym Halıolla Ahmetjan. Al akademık Zeınolla Samashev bolsa, saq qorǵandaryn arshý barysynda shógen taıaǵyna uqsas zattardyń tabylǵanyn alǵa tartady. Iаǵnı, dáldikti, mergendikti, týra soqqy tıgizýdi, at qulaǵynda oınaýdy babalarymyz jas órkenge osy shógen oıyny arqyly darytqan. Shógen oınaý jaýyngerlik óner­diń alǵashqy satylarynyń biri bolǵany aıdan anyq. Bir sózben aıtqanda, shógen – babalarymyzdan qalǵan bekzat óner, oıyn.

– Olaı bolsa, bizdiń elimizde babadan qalǵan baıyrǵy bul shógendi damytýdy qolǵa alǵan ultjandy azamattardy sport­súıer qaýym bilip júrýi kerek degen oıdamyz.

– Bizdegi shógen sportynyń óris alýyna О́mirzaq Shókeev syndy qaıratker tulǵanyń sińirgen eńbegi zor. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha О́mirzaq Estaıuly 2012 jyly Qazaqstan Polo fede­rasııasyn qurýǵa tikeleı muryndyq boldy. 

Al, 2014 jyly federasııanyń jańa prezıdenti bolyp sol kezdegi Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri Asyljan Mamytbekov saılandy. Sol joly maǵan federasııanyń vıse-prezıdenti jáne bas hatshysy bolý týraly usynys túsken bolatyn. 

Biz jumysty mynadaı sharýalardan bastadyq: eń aldymen federasııa ataýyn qazaqy uǵymǵa saı qylyp, «Shógen federasııasy» dep atadyq. Bes oblys pen bir qaladan jergilikti shógen federasııalaryn ashtyq. Odan keıin Ulttyq olımpıada komıteti tarapynan tanylý sharýalaryn rettedik. Sonan soń, Halyqaralyq Polo federasııasyna múshe bolyp endik. Budan bólek, jergilikti federasııalardy shógen sportynyń kerek-jaraǵymen tolyqtaı qamtamasyz etýdi qolǵa aldyq. 

Jergilikti federasııa demek­shi, búgingi kúnde elimizdiń alty oblysynda, atap aıtar bolsaq, Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Aqmola, Almaty oblystary men Astana qalasynda shógen federasııalary ashylyp, qalypty jumys istep tur.

– Polony aqsúıekter oıyny degende, eń aldymen bul shógenniń mol qarjyny qajet etetin qymbat sport túri ekendigi til ushyna oralady...

– Ras, álemde shógen aqsúıek­terdiń sporty retinde sanalady. Bul sport túrine qajetti qural-jabdyqtar óte qymbat tura­dy. Mysaly, bir ǵana er-turmanynyń ózi 2 myń dollardan kem túspeıdi. Al shógen oıynyna arnalǵan attardyń baǵasy tipti jaǵa ustatady. Polo-ponı dep atalatyn bul janýarlardyń baǵasy 5 myń dollardan 250 myń dollarǵa deıin sharyqtaıdy. 

Biz jylqymen kózimizdi ashqan elmiz. Endi kelip, shógen oınaý úshin shetten jylqy satyp alǵanymyz aqylǵa qonbas sharýa bolady dep oılaımyn. Sondyqtan, biz ózimizdiń qazaqy tuqymmen shaǵylysqan býdandarymyzdy bul oıynǵa baýlyp, úırettik. Al, bolashaqta bizdiń aldymyzǵa qoıǵan basty maqsatymyzdyń biri – shógen oıynyna jaramdy attardy ózi­mizde ósirip, syrtqa satý. Shet memleketterdiń syptyqtaı attaryn ýdaı baǵaǵa satyp alǵansha, satyp paıda tapsaq, nesi aıyp?! 

Sonan keıin, bul shógendi damytýdaǵy kózdegen maqsattyń biri – qazaq attan ajyrap qalmasa eken degen múbárak tilek. Búgingi kúnde bizdiń federasııamyzda 80-nen astam arnaıy úıretilgen  at bar. Munyń barlyǵy ózimizdiń jergilikti qoltýma jylqylar. Sonymen qatar, aldaǵy ýaqytta shógen sportyna arnalǵan at ábzelderin, kıim-keshek pen qural-jabdyqty ózimizde shyǵarý isin qolǵa almaqshymyz.

– Shógendi órge súıreýdiń bir joly – jarys ótkizý bolsa kerek. Bul turǵydaǵy jaǵdaıy­myz qalaı? Jalpy, bizde halyqaralyq iri dodalarda táji­rıbeli qarsylastarǵa te­geýrin tanytatyn komandalar ja­saqtalǵan ba?

– Shógen sportyn qolǵa alǵan az ǵana merzim ishinde biraz belesti baǵyndyrǵanymyzdy maqtanyshpen aıta alamyz. Eki jyldyń ishinde halyqaralyq deńgeıdegi dodalarda shógen tartysyna taısalmaı kiretin birneshe komanda jasaqtadyq. Mysaly, «Astana Polo Club» komandasy 2016 jyly Argen­tınanyń Lýhan qalasynda ótken halyqaralyq týrnırde top jardy. Budan bólek, 2017 jyly Argentınadaǵy «Santa Catalina Summer Cup» jáne «Torneo Summer Polo Match» halyqaralyq týrnırlerinde bizdiń komandalar sheteldik shógenshilerdi shań qaptyryp, jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Sondaı-aq, bıyl elimizde ótken «Almaty Snow Polo Cup» halyqaralyq dodasynda da birinshi oryn ózimizge buıyrdy. Odan keıin  Argentınanyń Lýhan qalasyndaǵy halyqaralyq saıys­ta «Almaty Polo Club» birinshi orynǵa shyǵyp, dúnıe júzindegi úzdik komandalardyń qataryna qosyldy.

Taıaýda Germanııanyń Mıýn­hen qalasynda álemniń eń myqty shógenshileri baq synaǵan básekede «Astana Polo Club» komandasy «Munchin Gold Cup 2017»  júıesi boıynsha óner kór­setip, jeńimpaz atandy. Al «Almaty Polo Club» komandasy «Munchin Gold Cup» saıy­synda Nıderlandy, Shveısarııa, sondaı-aq, jarys ıeleri Ger­manııa shógenshilerin jeńip, týrnırdiń chempıony boldy.

El ishinde de jarystardy kóptep ótkize bastadyq. Byltyr­dyń ózinde Qazaqstan chempıonatynan bólek, jeti birdeı týrnır uıymdastyrdyq. Aǵymdaǵy jyldyń aqpan aıynda qar ústin­degi shógennen halyqaralyq týrnır ótkizdik, odan keıin naý­ryzda Almaty mańyndaǵy «Almaty Horse  Polo Club» at sporty keshe­ninde respýblıkalyq iri jarys uıym­dastyrdyq. Oǵan elimiz­diń eń tańdaýly alty komandasy qatysty.

– At ústinde alańsyz dop qýý úshin arnaıy alań kerektigi belgili. Bizde bul jaǵynan jaǵdaı qalaı qalyptasqan?

– Jalpy, shógen oıynynyń alańy týraly aıtar bolsaq, ol mindetti túrde kógal ústi – jasyl alań bolý kerek degen qandaı da bir qatań talap joq. Keıbir elderde ol qumda oınalady. Mysaly, Qytaı men Shveısarııada qysqy polodan jarys ótip turady. Jabyq arenada ótetin polo oıyny da bar. О́zimizge keler bolsaq, Talǵar qalasynyń mańynda Halyq­aralyq polo federasııasynyń talaptaryna tolyq saı keletin jazǵy alań bar, sondaı-aq, jabyq manej de salynǵan. Shógen alańy Taraz qalasynda da bar. Astananyń mańynan arnaıy jer bólinip, ol jerge de shógen alańy salynǵaly jatyr. Mundaı sharýalar jer­gilikti shógen federasııasy ashyl­ǵan oblystardyń bárinde de qolǵa alynady dep josparlap otyrmyz.

Sózimizdi túıinder bolsaq, shógen sportyn damytýǵa múddeli ultjandy azamattar turǵanda, bul iste endi irkilis degen bolmaıdy dep senimmen aıta alamyn.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken  Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan»