Merıtokratııa – ulttyq tanymmen tamyrlas

Búginde órkenıet adam tańǵa­lar­lyq qarqynmen damyp, zaman kún sanap ózgerip jatyr. Mundaı tusta boıdaǵy baryńdy joǵaltyp almaýdyń ózi az syn emes. Dúbir-dúrmegi kóp dáýirde qaı qoǵam úshin de ózgeris qajet. «Jańa tur­patty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý» dedi Elbasy. Túsine bilgen adamǵa munyń astarynda «salt-sanańnyń tozyǵyn tastap, ozyǵyn damyt» degen tuspal jatyr.   Prezıdent dittegen meje – ult­tyq qundylyqtardan bas­taý alǵan, zamanǵa laıyq merıto­kra­tııalyq qoǵam qurý. Bul degenimiz, ár adam eńbegine laıyq qurmet kórip, soǵan saı tabysyn tabatyn, qazaqy uǵymmen aıtsaq, «bar­maq basty, kóz qystymen» «kóterilýdi» kózdeıtin taıyz oıly py­syq­aılardy shetke ysyratyn, ıaǵnı básekege jol ashatyn taza, ashyq ortany qalyptastyrý degen sóz. Mundaı uǵym qazaq úshin jat emes. Tarıhqa kóz salsaq, oǵan mysaldy kóptep kezdestiremiz. «Qaıy­ry joq keı baıdan, aram ól­gen mal artyq»,  «Saqalyn sat­qan káriden, eńbegin satqan bala artyq» degen sheshendik sózder dala saltynda ádildik, ashyqtyq qaǵı­dasynyń únemi ústemdik qur­ǵanyn kórsetedi.  Danyshpan Abaı da óziniń otyz úshinshi qara sózinde «aldaý qospaı adal eńbegin satqan qolónerli qazaqtyń áýlıesi sol» dep adaldan násip tabýdy ónege ótedi. Demek, eńbek ádil baǵa­la­na­tyn qoǵam qurý talpynysy halqy­myzdyń qanynda ejelden bar. Sony ǵasyrdyń tynysyna saı túletý paryz.  Sonymen, merıtokratııalyq qoǵamnyń basty prınsıpteri ne desek, ol – bilimdi, jańashyldyqqa beıim, árdaıym ashyq bolý jáne jeke sińirgen eńbekteri men jetis­tikterin moıyndaý, ony qabi­­let­teri  men kásibı daıar­ly­ǵy­na sáı­kes ilgeriletý. Bul ıgi qa­sıet adamdy árqashan alǵa súı­­rep, abyroıǵa keneltpek. Jáne osy­nyń báriniń irgetasynda adaldyq uǵymy jatýy tıis. Onsyz tolyqqandy tulǵaǵa aınalý, qoǵamnyń senimine ıe bolý múmkin emes. Bizdiń qoǵam úshin de qazirgi aýadaı qajet dúnıe de osy senim bolsa kerek-ti.  Jasyratyny joq, qazirgi tańda mem­lekettik qyzmetkerlerge arty­lar jaýapkershilik júgi kóp. Qoǵam tarapynan da olarǵa qoıy­lar talap, aıtylar syn da az emes. Osy rette, kópten kókeıde júrgen biraz jaıttyń basyn ashyp, oı bóliskendi jón sanap otyrmyn.     Memlekettik qyzmetker – mem­le­ket­tik saıasatty júrgizýshi tulǵa. Sol sebepti de olarǵa qur­met­­pen qaraýǵa tıistimiz. Alaı­da, qazir­gi tańda biz bar jaýapker­shilik­ti bireýge artyp, kemshilik bolsa ony túzeýge emes, qaıta oǵan óz­ge­lerdi kinálaýǵa beıim m­asyl­dyq minezden arylmaı otyrmyz.  Iá, túrli laýazymdaǵy sheneý­nik­terimiz paraqorlyqpen ust­a­lyp, qoǵam múlkin talan-tarajǵa salyp, mansabyn asyra paıdalanyp, keleńsiz qylyqtarǵa urynyp jatatyny jasyryn emes. Alaıda, zer salyp qarasaq, sol jemqor kókten túsken joq, ol da ózimizdiń ortamyzdan «qalyptasyp shyqqan «ónim». Oǵan para berýshi de qoǵa­my­myzdyń bir múshesi. Eger «para berýshi» bolmasa, «para alýshy» degen uǵym týyndamas edi. Demek, qoǵamnyń taza, ashyq bolýyna barlyq tulǵa birdeı jaýapty. Mundaı keleńsizdiktiń «tamyry» sananyń lastanýymen baıla­nysty dep bilemin. Sondyqtan, buqaralyq sıpat alǵan merezden arylý úshin qoǵamǵa rýhanı jań­ǵyrý aýadaı qajet. Elbasy maqa­lasynyń ózektiligi de osynda.  Keńestik dáýirde «sanany turmys bıleıdi» degen uǵym aı­ny­­mas aksıoma retinde túsindi­r­il­di. Qazirgi tańda bul qaǵıdany temirqazyq sanaýǵa bolmas. Sebebi, turmysty ózgertý úshin de sana kerek. Bizge qajeti Elbasy aıtqan «tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaıtyn, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq  dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bile­tin ulttyq sana». Bul memle­ket­tik qyzmetkerlerge tek qana bilimmen shektelmeı, tarıhı, ulttyq, aza­mat­tyq sanasyn kemeldendirý tala­byn qoımaq. Endeshe, HHI ǵasyrǵa saı qyzmetker bolýdy kóksegen ár adam osy qasıetterdi ıgerýi tıis. Mundaı básekege qabi­letti tulǵanyń qoǵamda júzi jar­qyn, qyzmette joly ashyq, aby­roıy da, tabysy da joǵary bolary anyq. 

Elbasy óziniń baǵdarlamalyq maqalasynda qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgert­peıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵy­­rýymyz múmkin emestigin de  basa aıtty. Bul pragmatızm degen­di meńzeıdi. Prezıdent sózi­men aıtsaq, «pragmatızm – óziń­niń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kórgendilikti kórsetedi». Muny ár adam, ár otbasyna arnap aıtylǵan qundy keńes dep túsingenimiz jón. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» degen ǵoı, keleli máseleni aıta otyryp, kemshilikti de jasyryp qalý jaramas. Qazir qoǵamǵa saýaldama júrgizip, «bizdi keri tartyp turǵan ne?» dep surasań, on adamnyń toǵyzy «jemqorlyq» dep jaýap berse, tańǵalmas edim. О́kinishke qaraı, bizde osy keseldi «kinálaý» bar da, oǵan qarsy is-qımyl jaǵy kemshin túsip jatady. Osy oraıda, Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiniń sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl mádenıetin qa­lyp­tastyrýda bastamashy bolyp júrgenin aıta ketken jón. Jaza basqandy jazalaý ońaı, biraq, qoǵam mindeti olardy qatań jazalaý  emes, indettiń aldyn alý, sybaılas jemqorlyqty túp-tamyrymen joıý. Bul maqsatta agenttik oqý mekemelerimen ty­ǵyz baılanys ornatyp, «Adal ur­paq» patrıottyq klýbtardyń ju­my­sy qolǵa alynýymen qatar, jo­ǵary oqý oryndary arasynda «Adal bol» patrıottyq is-shara ótkizildi. Osylaısha sybaılas jemqorlyqtyń búgingi qoǵam, erteńgi keleshek úshin qanshalyqty zııan ekendigi jas urpaqtyń sanasyna sińirilýde. Mundaı júıeli sharalar kezeń-kezeńimen tek bilim ordalarynda ǵana emes, sonymen qatar, túrli áleýmettik toptar arasynda da udaıy ótkizilýde.  Jalpy, el boıynsha irgeli kásiporyndarǵa baryp, eńbek ujym­darymen júzdesip, túsindi­rý jumystary turaqty, tııanaqty túrde júrgizilýde. Osy turǵyda elimizdiń barlyq oblystarynda qurylǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy mobıldik toptardyń bel­sen­diligin aıta ketken jón. So­ny­men qatar, elimizde sybaı­las jemqorlyqqa qarsy máde­­nıet­ti qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan «Esikten esikke» atty is-shara­synyń da atqarar róli zor. Agenttik pen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy arasyndaǵy kelisimdi iske asyrý boıynsha Jol kartasy sheńberinde kásipkerlik salasynda sybaılas jemqorlyq táýekelderin anyqtaý boıynsha syrtqy taldaý júrgizý bastamasy júzege asyrylýda. Búgingi tańda kásipodaqtarmen birlesken memlekettik qyzmet kórsetý sapasy boıynsha, sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý taqyryptaryna negizdelgen birlesken is-sharalarǵa asa kóńil bólýdemiz. Atalǵan jumysta Qazaqstan halqy Assambleıasy men etnomádenı birlestikter, din ókilderi de belsendilik tanytýda. Sonymen birge, qoǵamdyq birles­tikter men úkimettik emes uıym­dardyń, «Nur Otan» partııasy men basqa da saıası partııalardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý jumy­syna qosar úlesi zor. Osylaı­sha qoǵamnyń sanasyn tazalaýǵa baǵyttalǵan is-shara óz nátıjesin beretinine senimdimiz. О́ıtkeni, sana tazalyǵy – qoǵamǵa serpin beretin birden bir qýat. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, sanasy zııandy ádettermen ýlanbaǵan jas býyn – Uly Dala eliniń erteńin órkendi etedi dep úmit kútemiz.   Qoryta aıtsaq, sana túzelmeı, kemshilik kúzelmeıdi. Ol úshin keselmen kúresýdi ár adam ózinen bastaǵany lázim. «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degendi Abaı bizge tamsansyn dep emes, tálim alsyn dep aıtqan bolar! «Halyq» pen «bılik» Qazaqstan atty alyp kemeniń jolaýshylary! Endeshe, kemedeginiń jany bir, bizdiń oı-arman, maqsat-múddemiz de bir arnada toǵysýy tıis. Ol murat – básekede bási bıik, ulttyq sanasy kemel, ál-aýqaty myǵym, óndirisi qýatty álemdegi damyǵan otyz eldiń qataryna kirý. Bul mejege jetý úshin bárimizge qoldan kelgenshe úles qosý paryz. Endeshe, Elbasynyń «Bola­shaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy – qoǵamdy kibirtiktetip turǵan kemshilikti kózge shuqyp kórsetken, dertimizdiń dıagnozyn dál qoıyp, odan saýyǵýdyń jolyn siltegen qundy qujat. 

Berik BEKJANOV,  Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Qostanaı oblysy boıynsha departamentiniń basshysy