Asyl qasıet seńgiri

Kez kelgen memlekettiń tarıhy Otan aldyndaǵy eńbegi uzaq ýaqytqa este qalatyn adamdardyń atymen dańqty. Bizdiń elimizdegi osyndaı tulǵalardyń biregeıi geolog ǵalym Qanysh Imantaıuly Sátbaev. Qanekeńniń danalyǵy – sahara kezip, ózi bas bolyp, sheksiz de shetsiz dalamyzda jer astynda ǵasyrlar boıy ıesiz jatqan baılyqty halqymyzǵa alyp berdi, sol isimen uly bastamashy bola otyryp, bilimdi de bilikti kóptegen izbasar shákirtter tárbıeledi. Keler urpaqqa tabandary taımaıtyndaı ǵylym jolynyń qanshama súrleýlerin salyp ketti. Keıinnen ár salanyń: metallýrgııa, munaı, mashına jasaý já­ne taǵy basqa óndiristerdiń jańa ósken mamandary Qanekeń jolymen búgingi men erteńgini, praktıka men ǵylymdy, dala múmkindikteri (el múmkindigi) men qala múmkindikterin salystyryp, kerekti jańalyqtardy asha oty­ryp, sonymen qatar, erekshe uıymdastyrýshylyq qasıeti arqa­synda árqaısysy óz salasynda áıgili boldy. Olardyń qaısysy bolmasyn, Qanekeń aǵamyzdan ónege alyp, adamgershilik pen uıymdastyrýshylyq qasıetti óte joǵary qoıǵan. Bizdiń Asekeń de sondaı jan-jaqty, sáýlet pen qurylysty óner retinde de, ón­diristik úrdis retinde de búge-shú­gesine deıin meńgergen, qury­lystyń montajyn da, materıaldaryn da kásibı turǵyda jiktep bere alatyn belgili tulǵa. Ol da Qanysh Sátbaev aǵamyz sııaqty, qurylys alańdarynda (dalada) sheber jumys istep, ony basshylyq qyzmetpen (qalada) ushtastyra bilgen tereń bilimdi maman.  Sáýlet (latyn tilindegi architec­tura grektiń architekton degen sózinen shyqqan) grek tilinen aýdarǵanda bas qurylysshy degendi bildiredi. О́z kezderinde Qazaqstannyń sáý­leti men qurylysyn birge damytyp, osy salanyń sara jolyn salyp ketken alǵashqy aǵa býyn sardarlar Tóleý Básenov, Mal­baǵar Meńdiqulov, Áýken Já­kishev, Bolat Jarmaǵambetov, Tólebaı Júnisovtiń irgeli iste­rin jalǵastyryp kele jatqan búgingi býynnyń bas sardary, osy salanyń qazirgi patrıarhy Asqar Qulybaev. Olaı aıtýymnyń óz mánisi bar. Asekeń Almaty qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp turǵan kezderi qurylystyń erekshe qarqynmen damyǵan kezeńi boldy. Jaqsy isterdiń shoq-shoǵymen jasalatyn qubylysy, jazylmaǵan zańdaı, kópke belgili. Qazaqstan sáýleti men qurylysynyń tarıhynda, ásirese, sol kezdegi bas qalamyz Almatynyń damý tarıhynda lek-legimen dúnıege kelip, kóptiń kózin qyzyqtyryp, nazaryn aýdartqan erekshe dúnıeler ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldarynda oryn aldy. Bul kez Asekeńniń qurylys isinde kórnekti maman retinde kórine bastaǵan jáne Almaty qalasyn bas­qaryp turǵan jyldarymen tuspa-tus keledi. Qazirgi Dostyq dańǵylynyń boıyndaǵy sol kezde Odaq boıynsha teńdesi joq, biregeı ar­hıtektýralyq kelbeti bar, záýlim Qazaqstan qonaq úıi, 2, 5, 9, 12 qabatty ansamblder kesheni, erekshe sán-saltanatty Respýblıka saraıy sııaqty ǵımarattar – sol jyldardyń jemisi. KOKP-nyń sol kezdegi Bas hatshysy Leonıd Ilıch Brejnevtiń Almatyǵa kelgen bir saparynda qalanyń sáýleti onyń aıryqsha qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Ol partııanyń bir sezinde Almatynyń sáýleti týraly jaqsy pikirler aıtyp, ony Máskeý men Vılnıýsten keıin aldyńǵy qatarda kele jatqan qala dep atady. Sol pármenmen Máskeý qalasynyń biraz basshylary men sol kezdegi qalanyń bas sáýletshisi Mıhaıl Posohındi bizdiń qalamyzǵa attandyryp, olar atalmysh qurylys nysandaryn aralap kórip, tájirıbe retinde biraz jobalarǵa qanyǵyp qaıtqan edi. Osydan keıin-aq saıy­n dalanyń tósindegi Almaty qala­synyń sáýlettik bederi týraly aq­parat, tipti sheteldik jýrnaldarda da jaryq kóre bastady. Asekeńniń «Qala – bizdiń ortaq úıimiz, biz bárimiz onyń shyn mánindegi qojasy ekenimizdi sezinip, oǵan qamqorlyq jasaýǵa tıispiz» degen sózi qala ǵana emes, týǵan jerge degen ja­nashyrlyǵyn anyq baıqatady. Bul – óte ónegeli sóz. Árbirimiz ózimizdiń turǵan je­rimizge osylaı qaraıtyn bolsaq, kóshtiń basynda bolarymyz anyq. Bárimizge ýaqyt ta ortaq, qala da ortaq, zaman da ortaq – zamannyń uıaty urpaqta qalady. Sony ańǵarta bilgen Asekeńdi óz zamanynyń ıesi dep aıta alamyn. Árıne, ońaıshylyqpen bola qoıatyn jumys joq, ásirese, qu­rylys isin basqarý, qurylysty mem­lekettik turǵydan basqarý – kúrdeli jumys. Qurylystyń ózi túrli-túrli salalardy qamtıdy, óz ishinen de birneshe salaǵa bólinedi. Bul onyń erte zamannan kele jatqan ata kásip ekendigin dáleldeıdi. Qol jumysymen júzege asyrylyp kelgen qurylysty avtomattandyryp, onyń júrgizilý úderisterin tehnıka jetistikterimen damytý jumystary shamamen 200 jyl buryn bastalǵan. Onyń bir mysaly – aıaqpen ılenip, qolmen bastyrylatyn kirpishti zaýytta shyǵarý. Sonyń nátıjesinde panelder paıda boldy – aǵash panel, temirbeton panel óndiriske endi. Osy turǵydan kelgende, qurylysty avtomattandyryldy degenimizben, odan 100 jyl keıin paıda bolsa da, jasalý merzimi birneshe kúndi ǵana alatyn avtomobıl, ushaq qurylysy sııaqty mehanıkalandyrylǵan óndiriske áli kúnge deıin qol jetkize almaı kele jatyrmyz. Amerıkalyq mamannyń salystyrmaly zert­teýine júginsek, Japonııanyń úı qurylysy zaýyty keltirgen derekterge qaraǵanda, bir úı 30 myńdaı bólshekten turady eken. Avtomobıldiń bólshekter sany da osyndaı. Alaıda, bir avto­mobıldi eki kúnde qurastyryp shyǵýǵa bolsa, úı salý búginge deıin bundaı merzimdik jyldamdyqqa jete almaı keledi. Munyń bas­ty sebebi – úı bólshekteriniń dara­lyǵynda, olardyń áli de jeke-jeke jınalýynda. Olardy tutastandyrý keleshekte de múmkin bolmas, óıtkeni aldyn ala minsiz jos­par bola tursa da, qurylysta adam faktory, óndiristik faktorlar sııaqty qıyndyqqa kıligetin jaǵdaılar bolady. Osyndaı jaǵ­daılarda ony basqarý, jumysty júrgizý, salyp bitirý basshydan úlken bilimdi, qaıratkerlikti, uıymdastyrýshylyqty qajet etedi.  Ýaqyt – tarazy, ol bárin bezbendep, adamdardy da, olardyń atqarǵan isterin de oryndy ornyna qoıyp beredi. Respýblıkamyzdyń Memlekettik qurylys komıteti óz zamanynda aldyńǵy qatardan tabyldy. Ol elimizdiń sáýlet jáne qurylys salasyn Odaq kóleminde damytyp, odaqtas respýblıkalar ishinde úlken bedelge ıe boldy. Bundaı jetistikterge jetý jolynda ter tókken basshylardyń qatarynda Asqar Qulybaev ta bar. Adal, eńbekqor basshy retinde osy baǵytty jetistikterge jetelep, jumystardy úılestirýde kópke úlgi bolatyn iskerligin kórsetti. Qu­rylys salasyn damytýmen qatar, onyń normatıvtik jaǵynan da qamtamasyz etilýinde Asekeńniń eńbegi zor. Qazirgi qoldanylyp júr­genderdiń negizi osy kisi bas­qaryp, tehnıkalyq keńesterde tal­qylap, qolymen bekitken qurylys normalary.  Asqar Altynbekulynyń ótkir minezi men týrashyldyǵynan kóp­shilik habardar. Alaıda, ótkirmin dep óńmendep, týramyn dep esh­kimdi turalatqan emes. Ár jú­ıeli sózi óz ornyn taýyp jatady. Keńestik kezeńdegi bizdiń sa­la­daǵy basshylardyń kóbi – qu­rylys alańdarynda jumys istep, qara jumystyń qaınaýynan shynyǵyp kelgender. Olar kóbine jumyspen qatar tuzdyǵy basym «artyq sóz­diń» de mol qoryn alyp keletin. Iá, sol basshylardyń keńeıtilgen qurylys operatıvkalary men jınalystarynda da «normadan tys» sózderdi paıdalanyp qalatyn kezderi jıi ushyrasatyn. Bul jaǵdaı bundaı jınalystarda kóbine áıel adamdardyń bolmaıtyny sebepti, tipti, ýshyǵyp ketip jatatyn. Qurylys barysynda merzimder saqtalmaý sebebinen úlken daýlar shyǵyp jatady. Bul keıde qurylysshylardyń «Eshten  kesh jaqsy» dep jaıbasarlyqqa salynatyndyqtarynan bolyp turatyny da ótirik emes. Sondaıda ashýǵa erik berip, kózi shekesine shy­ǵyp, Arqanyń aq boranyna uq­sap tútep ketetin basshylar bo­la­dy. Jaı áńgimede, árıne, til­diń barlyq «normalaryn» saqtap sóıleý kópshilikti tańdaı qaqtyra qoımas, biraq qatty ashý kezinde balaǵatqa barmaı-aq, «mádenı shybyrtqymen» jerine jetkize aıtý kóptiń qolynan kele bermeıdi. Olar býradaı burqyraǵanda, ja­nyna adam jolaı almaıdy. Degenmen, dál sol basshylardyń jolynan ótip kelgen Asekeńniń til mádenıetiniń ótkirligi joǵalmaı, ustamdylyqtyń bıiginde tu­ratyn. Jaı masterden mınıstr­ge deıingi sara joldy júrip ótken tájirıbeli basshynyń ár jınalystaǵy sóz saptaýyndaǵy kásibılik pen salmaqtyqty baı­qaýǵa bolatyn. Ol kisi ár isti aqyl­ǵa salyp, «bir kisiniki maqul, eki kisiniki aqyl» degendeı sheship otyratyn. Búgingi kúnge deıin ol kisiniń túrli jıyndarda sóılegen sózderi qazaq tilinde de, orys tilinde de shuraıly kestesimen, naqty oıymen erekshelenip keledi. Sonymen qatar, ol shyǵarmashylyq adamdarynyń óz oılaryn ashyq aıtýlaryna múmkindik berip oty­­rady, óıtkeni ol jumystyń qoz­ǵaýshy kúshi bolyp tabylatyn osyndaı oıy ushqyr, qııaly júırik mamandardyń eńbegin jaqsy ba­ǵalaıdy. Ol kisiniń úlken bir qasıet­teriniń biri – kúnáhar men kinálini aıyra biletindigi. «Minsiz adam joq, minsiz zaman joq» dep hal­qymyz aıtatyndaı, adamnyń shalys basqan ár qadamynan min taýyp, kinálilikti kúnáharlyqqa deıin bıiktetetin basshylardyń bolatyny ras. Onyń sońy adam­nyń artyna sham alyp túsýge ulasady. Kúnáhar men kinálini aıyra bilgender ómirdiń tazalyǵynda júredi, basshylyqqa ıelik etetin qasıeti bolady. Jurt aıtatyn bul qasıetti Asekeńniń boıynan men de kórdim. Onyń ke­shirimshildiligine, aldynyń keń­digine men de kýá boldym.  Bizdiń keńsemizden mınıstrlik birneshe bólmeni jalǵa alyp, qyzmetkerlerin otyrǵyzǵan bolatyn. Daǵdaryspen tuspa-tus kelgen bir jyldary sol jumys jaılaryn jalǵa alýshylar tólem júrgizbeı qoıdy. Bizdiń tarapymyzdan jasalǵan shaǵymdardan da, Mınıstrler Keńesiniń sol jaı­lardy bosatý talaptarynan da eshqandaı nátıje bolmady. Basqa amal bolmaǵasyn, men elektr energııasyn óshirip, telefon baılanysyn úzip, tipti, olardyń qyzmetkerlerin tólemaqy tólemeı jumys oryndaryna jibermeý týraly nusqaý berdim. Árıne, munyń bári sol bir ýaqyttarda «qyzmet qyzýymen» meniń tarapymnan jasalǵan, eshbir zańǵa sáıkes kelmeıtin asyǵystaý sheshim edi. Erteńine kollegııa bolatyn­dyǵy, onda meniń tártibim qarala­tyny jóninde telefonogramma keldi. Sabama túskennen keıin aıyp ózimnen ekenin túsinip, basshynyń qandaı sheshimi bolsa da daıyn boldym. Talaı jyl Odaq boıynsha aldyńǵy sapta júrgen bas jobalaý ınstıtýtynyń basshysyn erteń «sybaǵasyn» berip ornynan alady eken degen sypsyń sybysty alyp-qashpa sóz júgirtetin «mamandar» jan-jaqqa jetkizip jatty.  Asekeń meniń is tórkinimniń durys ekendigi, kúnákarlyǵym joq, kinám baryn tap basyp, óz óresiniń keńdigin osy joly da kórsete bildi. Ol kisiniń sol bir asqaq tulǵasy meniń ómir jolymdaǵy úlken bir qateligimnen laıyqty shyǵýyma septigin tıgizdi. Bárine tóreshi ýaqyt ony áli kúnge deıin sol bilgirlik, adamgershilik bıiginen túsirgen emes. Asekeń qaı jerge barsa da jumysyn adal atqaryp, aınala­syndaǵy adamdarmen syılastyqtan ajyramaıdy. Qaıta júrgen jerinde jańa ini-dostar, zamandas-dostar taýyp, órisin keńeıtip otyrady. Sondyqtan bolýy kerek, ol qalaǵa da, oblysqa da, qurylys salasyna da az ýaqyttyń ishinde belgili de, báıgeli de basshy bola bildi. Qaı jumysqa da bel sheshe kirisip, óz basshylyǵyn el esinde qalardaı etip atqardy. Keıbir basshylar bolady, jaıly jınalystarǵa barady da, jaısyzdarynan basyn alyp qashady. Al Asekeń kúrmeýi qıyn qanshama máselelerdiń bel ortasynda júrdi. О́ziniń parasattylyǵy men iskerligin jumsap, talaı sheshim­derdiń uıytqysy boldy. Qurylys alańdaryndaǵy sáý­letshi-qurylysshylardyń da, oqý oryndaryndaǵy stýdentterdiń de ortasynan tabylyp, árdaıym máse­leniń naqty mán-jaıyna qanyǵyp qana qoımaı, solardy sheshý joldaryna aqyl qosyp otyrady. Asekeńniń búkil eńbek joly, áriptestermen, aǵaıyn-týǵanda­rymen jáne dos-jaranymen qa­rym-qatynasy oıǵa alǵan maq­sat­taryna jetý úshin qajet qasıet­ter­di izdegen adamdarǵa úlken ónege. Eline eńbegi sińgen azamat úkimet tarapynan, tipti álemdik dárejede baǵalanyp, Qazaqstan Respýb­lıkasy Memlekettik syılyǵy men IýNESKO syılyǵynyń laýreaty ataǵyn aldy. Tehnıkanyń da, ǵylymnyń da bıigine shyqty: ǵylym jolynda izdenister jasap, doktor boldy, qazir Ulttyq ınjenerlik akademııasy men Halyqaralyq ınjenerlik akademııanyń akade­mıgi. Ony jaqsy tanıtyn ortasy qatty syılaıdy. Biraz jyl ózi basqarǵan óńirler, atap aıtqanda, Almaty qalasy, Almaty oblysy men Atyraý oblystary, Ile aýdany Asekeńdi qurmetti azamaty retinde ardaqtaıdy. Jaqynda men ǵalym, jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń Ǵabeńniń 70 jasqa tolǵan mereıtoıynan alǵan áseri týraly oqydym. Sonda ol kisi sol kezdegi jetpis pen qazirgi jetpisti salystyra ke­lip, qazirgi jetpis jasqa kelgen kisilerdiń orta jastaǵylardaı kórinetinin jazypty. Shynymen, biz de jas kezimizde alpys-jetpis jasty kári kóretin edik. Tipti, Grý­­zııa, Kavkaz halyqtarynyń                      100 jas­qa jetken qarttaryn tele­dı­dardan kórsetip jatqanda, «Osyn­daı da jas bola ma?!» degendeı, tańdanýshy edik. Qazir elimizde ómir súrý jaǵdaıy jaqsara túsýde ári medısınanyń jetistigi artyp keledi, sol sebepten bolar, 90-100 jas degenińiz bizdiń jas kezimizdegi 60-70 jastaı kórinetin boldy. Ǵasyrdan asa ómir jasap jatqan qarııalarymyzdyń kóbeıe túskeni kóńil qýantady. Jas kezinde jigeri muqalmaǵan, qaıta aqylymen tolysyp, kemeldene túsken Asekeńniń de zaty asyl ekeni onyń tula boıynan kórinip turady. Qazir seksenniń seńgirine aıaq bassa da, júrgen júrisi naızadaı tip-tik, janary otty. Asyldyǵy kemimeı, orta jas­tan úlken jasqa jarasymdy ótetinine senimdimin.  Eli umytpaıtyn erler bolady, Alashy ardaqtaǵan azamattar bolady. Solardyń biri – halqymyzdyń tuǵyrly tulǵasy Asekeń bıyl seksen degen kemel jasqa tolyp otyr. El úshin týǵan azamat, nar tulǵa Asekeńniń eńbegine jemis, denine saýlyq, otbasyna amandyq tileımiz. 

Ábdisaǵıt TÁTIǴULOV, akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,  Qazaqstan Sáýletshiler odaǵynyń múshesi ALMATY