Tárbıe tálimi

Eldiń shetinde, shekaranyń shegindegi Uly batyr babamyzdyń atymen atalatyn aýdannyń ózinde ǵana táýelsizdiktiń ne bergenine naqty dáıek keltirsem, ýaqyt araǵa óz órnegin salǵanyn kóremiz. Táýelsizdiktiń avtory Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev desek, asyra aıtqandyq emes. 1990 jyldan beri aýdandyq ardagerler jáne aqsaqaldar keńesin basqaryp kelemin. Táýelsizdiktiń ár kúnin, ár jylyn elimniń ortasynda, halyqtyń arasynda onyń qıynshylyǵyn birge kóterip, jeńisine shattanyp, qııas ketkenine ókinip júrgen adamdardyń birimin. Ádette qazaq, tálim sózin tárbıemen baı­lanystyra aıtady. Onyń jóni bar. О́ıtkeni, eldiń bolmysy, urpaqtyń ósip-ónip, órken jaıýy solardyń ómir súrgen zamanynyń tá­limine baılanysty. Eń aldymen Táýel­siz­dik­tiń 20 jylynda dúnıege jańa kózqarastaǵy jańa urpaq keldi. Meniń nemerem Aıdana Maqsatqyzy Orazaeva osy Táýelsizdik kúnimen túıdeı qurdas. Menen pikir suraıtyndar kóbinese búgin­gi urpaqqa, jastarǵa qalaı qaraısyz, degen saýal qoıady. Men búgingi jastar óz zamany­nyń adamy. Qashanda burynǵy urpaq, keıingi urpaqqa rıza emes pıǵyl kórsetetin bir úr­dis zamannan zamanǵa ulasyp kele jat­qa­ny bar. Bizdiń jas kezimizde qarııalar: «Oı, shirik nemeler, biz senderdeı kezimizde jaýǵa shaýyp, jaý túsiretinbiz. Al sender ertteýli turǵan atqa minbek túgili, shógip jatqan túıege yrshyp mine almaıtyn jasyq, borkemik, bosbelbeý bolyp ósip jatyrsyńdar», deıtin. Sóıtsek, olardyń ómir súrgen dáýiri bólek, bizdiń ómir súrgen dáýirimiz bólek bolypty ǵoı. Qazirgi qarttar dep júrgenimiz Muqaǵa­lı­sha aıtqanda: «Bárin de kórdińizder, bárin de berdińizder, bárine sendińizder, bárine kón­dińizder», – degen urpaqtarmyz. Bala­la­ry­myz, nemerelerimiz, shóbelerimiz biz kórgendi kórmeı-aq óssin dep ter tógip, ómir súrdik. Urpaǵymyz soǵan saı ósip keledi. Qazir olar kompıýter, ınternetpen jumys isteıdi. Bir sózben aıtqanda, jańa Qazaqstannyń jańa azamattary ósip-jetildi. Endi shóbe­re­le­rimiz 2020-2030 jyldary zaman dál osyn­daı tynyshtyqta bolsa, órkenıetti elderdiń qa­taryna baratynyna kúmán keltirýge bolmas. Uly batyr babamyz Raıymbektiń atymen atalatyn aýdanda qazir 85 myńdaı halyq tursa, onyń 22 myńnan astamy jastar. She­ka­ranyń kúzetinde turǵan halyq bolǵan­dyq­tan jastarymyzdyń, ásirese, mektep oqý­shy­la­rynyń Otanyn súıýge, ony qorǵaýǵa árqa­shan­da daıyn bolýy – basty másele bolyp qala beredi. Ejelden shekaranyń shebinde rýhy joǵary halyq turatyndyqtan, onyń úlken memlekettik mańyzy zor ekendigi belgili. Sondyqtan da biz «elimiz aman, jurty­myz tynysh» degen urandy sózdi alǵa tar­tamyz. Sol eldiń tynyshtyǵyn saqtaýda buryn da, búginge deıin ómirin sarp etken aǵa býyn ókilderi bolǵan ǵoı. Solardyń ómiri – ónege. Táýelsizdiktiń ekinshi bir qyry – keshegi zamanda aty óshýge aınalǵan nebir batyr­la­ry­myz, áýlıe-ámbıe, ǵulama danyshpan, abyz babalarymyzdyń rýhy oıanyp, ómirge qaıta oraldy. Bizdiń aýdanda ǵana 52 eskertkish bar. Uly batyr babamyz Raıymbekke 3 jerden es­kert­kish qoıdyq. Biri jaýǵa shaýyp bara jat­qan Raı­ymbek, ekinshisi shekara kúzetinde turǵan Raı­ymbek, úshinshisi eliniń bolasha­ǵyn kórip, boljap otyrǵan Raıymbek. Uly babamyzdyń 300 jyldyǵyn atap óttik, oǵan Elbasy Nur­sul­tan Ábishuly kelip, eldiń mereıin kóterdi. Kezinde 1916 jyly ataqty Qarqara jár­meń­kesinde «bala ólgenshe, shal ólsin» dep al­bandar kóterilgen jerdegi Ereýil-tóbege eńseli eskertkish qoıyldy. El azamattary bi­rigip kóterilis kósemderi Uzaqqa Sary­bas­taý­dan, Jámeńkege Qaqpaqtan, Qazybekke Te­kesten eskertkish turǵyzdy. Ataqty Muha­met­jan Tynyshbaev kezinde osy kóteriliste 35 myńnan astam jergilikti halyq qyrylǵan dep jazǵan edi. Aýdanymyzda kóterilisshilerdiń qany tam­baǵan jer kemde-kem shyǵar, eskertkish­ter basyna ásker qataryna shaqyryl­ǵan­dar baryp, Otanyna, Elbasyna adaldyǵyna ant beredi. Otaý qurǵan jas jubaılar otbasynyń beriktigin saqtaýǵa ýáde etedi. Jańa týǵan jas balanyń azan shaqyryp atyn qoıady, tusaýyn kesedi, mektepke baratyn balalardyń tilasharyn jasaıdy. Osynyń bári aınalyp kelgende, rýhanı azyq, ulttyq tálim emes pe?! El-jurt, halyq búgingi kúni «ólgenimiz tirilip, óshkenimiz jandy» dep, rızashylyqpen aq batasyn jaýdyryp júr. Osydan birneshe jyl buryn Alakól aýda­nyndaǵy Úsharalǵa bardym. Uly batyr babamyz Qarakereı Qabanbaıǵa baılanysty jastar sherýine qatystym. Aýdanda eki júz Erasyl atty adam bar eken (Qabanbaıdyń óz aty Erasyl ǵoı). Aýdan ákimi Erasyldardy jı­nap Qarakereı Qabanbaıdyń, Dımash aǵa  Qonaevtyń eskertkishteri aldynda aǵa ur­paqqa, Otanyna, Elbasyna adaldyǵyna ant bergizdi, arqa teriń shymyrlaıdy. Jastar­dyń adal, aq kóńiline tánti bolyp qaıttyq. Naryq baılardy da, kedeılerdi de jal­ǵan­nyń jaryq dúnıesine ekshep shyǵara bas­tady. Qıyn kezde nasharlar, jalǵyz basty qarttar, kóp balaly otbasylardyń tirshilik qamy el basqarýshylar men janashyr aǵaı­yn­dy oılandyra bastady. Olar jeke mekemelerge, kásipkerlerge tirkeldi. Aýdanda «Keýsen» qory qurylyp, nasharlarǵa un, shaı, kúrish, qant, kartop, olardyń balala­ry­na jyly kıim berilip, basqa da otyn, kómir sııaqty muqtaj­darynan shyǵaryldy. Qazir aýdanda 43 meshit bar. Buryn birde-bir meshit joq aımaqta osynshama meshittiń 20 jyl ishinde salynýynyń ózi kóp nárseni meńzeıtini anyq. Ásirese, Oraza aıt, Qurban aıt kezinde ásirelep aıtsaq, «eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin» meshitke ba­ra­dy. Eshkim shaqyrmaı-aq oqýshy balalary­myz jeti saıyn juma namazyna qatysatyn boldy. Ol degeniń, Abaı aıtqandaı, «Qu­daı­dyń ózi de ras, sózi de ras» ekenin moıyndaý emes pe?! Meshit jaǵalaǵan balanyń ıman, izet, ádep, adaldyqty tý etip ustap, temeki, araq-sharap, nashaqorlyqtan aýlaq bola­ty­nyn uǵynsaq, urpaǵymyzdyń adal, taza ósýine  úlken óris ashatyny belgili. Áıtse de, dinge shóldep qalǵan halyqty túrli dinı sektalar saǵalaı, jaǵalaı bas­ta­dy. Kitaptaryn, ýaǵyzdaryn arqalap shet aımaq aýyldardy aralaıtyn boldy. Jal­a­ńash­­qa, Jambylǵa, Narynqolǵa sondaı kelimsekterdi adamdarǵa jolatpaı, qarııalar qýyp jiberip júrdi. Tipti, Qarqarada  bir qarııany  aqsha berip aınaldyryp «krıshnaıttar» óz dinine kirgizipti. Ony estigen aqsaqaldar álgini túrtpektep, tipti, «torqaly toı, topyraqty ólimge» qatystyrmaı, aqyry etegin kesip, elden ysyryp jiberdi. Qazir ıslam dininiń ózin neshe saqqa júgirtip, bólshektep, birneshe aǵymǵa bólip, onyń dinine «qurt» kirgizýge tyrysýshylar kóbeıip barady. Olaı bolsa, qazaqtyń ejelden kele jatqan dinı ustanymyna daq túsirmeıtindeı sharalar  jasalýy kerek shyǵar.  Bul iste Qazaqstan dinı birlestigi qarap otyrmaıtyn bolar deımiz, biz qarııalar. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıynshylyqtardy bilý úshin mol túsinik, Elbasyna degen úlken senim kerek. «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, qıynshy­lyq­qa zor shydamdylyq pen tózimdilikti qarsy qoıyp, el-jurt bolyp birigip, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, qaısarlyq kór­setti bizdiń halyq. Men osy bir eldik bol­mysymyzdy Elbasyna jedelhat arqyly jetkizdim. Eń shetkeri jatqan bizdiń el bul kúnde terezesi teń, esigi keń el bolyp órkenin jaı­yp, órisin keńeıtti. Ǵasyr qurylysy Moı­naq GES-i  bıyl el ıgiligine beriledi. Bul biz­diń óńirdiń baǵyna, órkendep ósýine, bolasha­ǵyna jasalyp jatqan kemel dúnıe. Jerimizdiń asty-ústi tunǵan baılyq. Uly Han Táńiri bar, Aspantaýdyń aıasynda táýelsizdik týyn bıiktetip jatqan halqymyz baqytty. Alla osy bergen baqytyn basynan almasyn dep tileıik, aǵaıyn! Sovet ORAZAEV, Raıymbek aýdanynyń  qurmetti azamaty,  aýdandyq  ardagerler jáne aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy. Almaty oblysy, Raıymbek aýdany.