Máselelerdiń bári mańyzdy

Jolyn tapqanǵa týrızm tabys kózi

Birinshi másele boıyn­sha sóz alǵan Mádenıet já­ne sport mınıstri Arys­tan­bek Muhamedıuly Qazaqstan­nyń týrıstik salasyn damy­tý­dyń 2023 jylǵa deıingi tujy­rym­­damasy týraly baıandady. Onyń aıtýynsha, Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń 2017 jylǵy saıahat pen týrızmniń básekege qabilettiligi jónindegi reı­tınginde Qazaqstan 136 eldiń arasynda 81-orynǵa taban tirep, 2015 jylmen salys­tyr­ǵanda 4 saty, al 2011 jylǵy kór­­set­kish­ten 12 saty alǵa bas­qan. «Elimizdegi týrızm sala­sy­nyń kórsetkishterine toq­ta­latyn bolsaq, 2016 jyly ishki saıa­hatta bolǵandar 9,6 mln adam­dy qurady, al shet elderden kel­gen týrıster sany 6,5 mln adamǵa jetti. Sheteldikterdiń 90 paıyzy Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan sekildi TMD elderinen kelgender. Qal­­ǵan 10 paıyzy Qytaı, Túr­kııa men Iran jáne ózge mem­le­­ket­terdiń azamattary. Qa­zirgi kezde Statıstıka komıte­timen, «Makkenzı» men «Refor­ma­tıks» kompanııalarymen, sonymen qatar, IýNVTO jáne Dú­nıejúzilik bank sarapshylarymen birlese týrısterdi tirkeýdiń ádistemesin ózgertý boıynsha jumystardy júrgizýdemiz», dedi A. Muhamedıuly.  Elimiz mańyzdy týrıstik áleý­etke ıe bola tura, ol múm­kin­dikter áli de bolsa tolyq paı­da­lanylmaı keledi. Jańa tujy­rymdamada osy máseleler es­kerilip otyr. Sonyń ishinde aı­maqtyq týrızm ár óńirdiń erek­shelikterine sáıkes 6 klasterge bó­linip, damytylmaq. Olardyń jańa­dan engiziletin túrleri «Máń­gilik El» jalpyulttyq ıdeıa­sy qundylyqtaryn nası­hat­taýǵa yqpal etetin bolady.  Sondaı-aq, jańartylǵan tu­jy­rymdama jobasynda má­denı-tanymdyq jáne etno­gra­fııalyq týrızm, oqıǵalyq, balalar men jasóspirimder týrızmi, medısınalyq, kempıngtik, ań­shylyq-trofeılik jáne sport­tyq týrızm eskerilip otyr. Úkimet otyrysyna Dúnıe­júzilik týrıstik uıymnyń bas hatshysy Taleb Rıfaı da qatysyp, óz usynystaryn or­ta­ǵa saldy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda týrızm sala­syn damytý úshin sheteldik tý­rıster úshin vıza alýdy jeńil­detý, týrısterdiń elge kelip ketýine qolaıly jaǵ­daı­lar týǵyzý, Qazaqstannyń atyn shyǵarý úshin onyń erek­shelik­terin halyqaralyq deń­geıde nasıhattaý jáne týrızm salasyndaǵy mamandar daıyndaýdy jetildirý qajet. «Qazir týrızmmen atyn shy­ǵaryp otyrǵan Dýbaıdyń ózin­de kezinde eshteńe bolmap edi. Bárin de adamdardyń erik-ji­geri sheshti. Al Qazaqstannyń tý­rıs­tik áleýeti úlken. Úlken erik-jiger bolsa, Qazaqstan da bul sa­lany myqtap damyta alady», dedi ol.

Tranzıttik áleýetimizdi tıimdi paıdalanaıyq

Kún tártibinde qaralǵan ekin­shi másele tranzıtti, logıs­tı­kany jáne jol boıynda kór­setiletin qyzmetterdi damytý jaıynda boldy. Bul másele boıynsha Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek baıandady. «Qytaıdyń jáne Ońtústik-Shy­ǵys Azııa elderiniń Eýro­palyq Odaqpen saýda qatynas­tarynyń qarqyndy damýy Qa­zaq­stannyń tranzıttik múmkin­dikterin nyǵaıtýǵa qolaıly alǵy­sharttar týǵyzýda. Son­dyq­tan, kólik salasynyń ósimine áser etetin elimizdegi negizgi draıver retinde biz birinshi ke­zekte QHR-EO baǵytyndaǵy tran­zıttik áleýetti damytý má­se­­lesin qarastyryp otyrmyz», dedi mınıstr. Jeńis Qasymbektiń aıtýyn­sha, kóliktik uıymdardyń tran­zıttik tasymaldan túsetin ki­ris­teri 2016 jyly 267 mlrd teń­geni, onyń ishinde temirjol kóli­ginde 222,6 mlrd teńgeni, áýe kóliginde 44,3 mlrd teńgeni jáne avtomobıl kóliginde 67 mln teńgeni qurady. 2020 jylǵa qaraı Memleket basshysynyń Joldaýyna sáı­kes tranzıttik tasymaldan tú­se­tin kiris 1,3 trln teńge, onyń ishinde temir jol kóliginde 1,1 trln teńge, áýe kóliginde 134 mlrd teńge jáne avtomobıl kóliginde 66 mlrd teńgeni qu­raı­tyn bolady. Bul rette, sarapshylardyń (Bos­ton Consulting Group) baǵa­laý­yn­sha, 2020 jyly tranzıt­tik tas­y­maldyń ósiminen elimizdiń IJО́-sine 5,2 mlrd AQSh dolla­ry mólsherinde tabys kirmek. Búgingi kúnniń ózinde Eýro­paǵa júkter Qytaıdan Qazaq­stan arqyly shamamen 12-15 kún­de jetkiziledi. Al osy júk­ter­diń Ońtústik teńiz jolymen 45-60 kúnde, Soltústik teńiz jo­lymen 33-35 kúnde jáne Trans­sibir magıstrali boıynsha 18-20 kúnde jetkiziletindigin eskersek, Qazaqstannyń tran­zıt­tik júkterdi tartýda qatań ha­lyqaralyq básekege túse oty­ryp, dástúrli halyqaralyq mar­shrýttarǵa (Ońtústik jáne Soltústik teńiz joldary, Trans­sibir magıstrali) qarsy básekege qabiletti qurlyqtyq marshrýtty qura bilgendigin qazirdiń ózinde anyq ańǵarýǵa bolady. Sonyń nátıjesinde 2016 jyly QHR – EO – QHR baǵy­tynda konteınerlik tasymal­dardyń kólemi 2015 jylmen salys­tyr­ǵanda 2 ese ósse, osy jyldyń 5 aıynda osy baǵyt­taǵy tasymaldar 2016 jyl­dyń sáıkes kezeńimen salys­tyr­ǵanda taǵy da 2,2 esege ósip, 59 myń JFB qurady. О́t­ken 5 aıda QHR – EO – QHR baǵytynda konteınerlik poıyz­dardyń sany 681 birlik bol­dy, bul 2016 jylǵy sáıkes ke­zeńmen salystyrǵanda 2 ese­ge kóp. Jalpy 2016 jyly Qazaq­­stan Respýblıkasynyń aý­maǵy boıynsha tranzıttik qa­ty­naspen 245 myń konteıner tasymaldandy, bul 2015 jyl­dyń sáıkes ke­zeńimen salys­tyrǵanda 35,3 myń konteınerge nemese 14 paıyzǵa kóp. Al osy 5 aıda tranzıttik kon­teınerlik tasymaldardyń kó­lemi 119 myń JFE qurap, 2016 jyldyń sáıkes kezeńimen salys­­tyrǵanda 1,5 ese ósti. 2020 jylǵa qaraı jalpy kólem 2 mln konteınerdi quraıdy dep kútilýde. Sondaı-aq Jeńis Qasymbek sońǵy 7 jylda áýe kóligindegi tranzıttik jolaýshylar aǵy­ny 20 eseden astamǵa ósip, 2010 jylǵy 20 myń adamnan ótken jyly 478 myń adam­ǵa jetkendigin atap ótti. Qazaq­stan arqyly tranzıtpen óte­tin negizgi jolaýshylar aǵy­ny Qytaıdan Eýropaǵa, Re­seı jáne Túrkııaǵa, Eýropa men Úndistan, Ýkraına men О́z­bekstan, Qyrǵyzstan men Ońtús­tik Koreıa arasynda kú­sheıe túskendigi baıqaldy.  Qazaqstan arqyly avıat­ran­zıt tartymdylyǵyn art­­tyrý úshin Memleket basshy­synyń «Qazaqstannyń Úshinshi jań­ǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýy sheńberinde tranzıttik áýe jolaýshylar sanyn 2017 jyldyń aıaǵyna deıin 600 myńǵa, al 2020 jylǵa qaraı 1,6 mln adamǵa deıin ulǵaıtý kóz­deledi. Osy kórsetkishterge qol jetkizý úshin jobalyq basqarý sheńberinde qanatqaqty rejimde EKSPO-2017 ót­ki­zý kezinde qa­zaq­standyq avıakompanııalarmen Astana jáne Almatynyń áýe­jaı­lary arqyly tranzıtpen óte­tin QHR azamattaryna 72 sa­­ǵattyq vızasyz rejim engi­zil­gen.  «Sonymen qatar, qyzmet kór­­setilgen tranzıttik ushý­lar­dyń óskendigi baıqalady. 2017 jyl­dyń 5 aıynda ushýlar sany 48,5 myńdy qurady. Bul ótken jyl­dyń sáıkes kezeńinen 5,9 paıyzǵa artyq», dedi mınıstr. Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary Asqar Mamın júk konteınerleri tasymalynyń artýy Qazaqstan úshin mańyzdy ekendigin atap kórsetti. Onyń aıtýynsha, Qytaıdan bastalatyn júk kon­teı­nerleriniń buryn 10 paıyzy ǵana Qazaqstan aýmaǵy ar­qyly, qalǵan bóligi basqa elder arqyly ótip kelse, endi 2020 jylǵa taman 80 paıyzy bizdiń eldiń aýmaǵy arqyly ótedi dep kútilýde. Otyrysta osy qaralyp otyrǵan máseleniń jalǵasy is­petti «Infraqurylymdyq joba­lardy júzege asyrý jáne temir jol kóligimen tranzıtti damytý barysy» týraly «Qazaqstan temir joly» UK» AQ prezıdenti Qa­nat Alpysbaev tolyǵyraq baıan­dap berdi. Onyń aıtýynsha, 2017 jyldyń jeltoqsan aıyn­da Quryq portynda avtokólik ótke­liniń birinshi kezegi paıdalanýǵa beriledi. Almaty – Shý temir jol jelisiniń birinshi kezeginiń qu­rylysy aıaqtaldy. Sóıtip, onyń múmkindigi 1,5 ese ósti. «Jańadan iske qosylǵan «Nur­ly jol» vokzaly kesheni ar­qyly táýligine 27 júk poıyzy ótedi. Al Nursultan Nazarbaev ha­lyqaralyq áýejaıynyń jańa termınaly paıdalanýǵa beril­geli 195 halyqaralyq áýe reı­sine, 48 myń jolaýshyǵa qyz­met kórsetildi», dedi Q.Alpys­baev. 

Kodekske túzetýler úsh baǵytty qamtıdy

Kún tártibindegi úshinshi máse­le boıynsha Ádilet mı­nıstri Marat Beketaev Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske túzetýler engizýdi qarastyratyn zań jobasyn qaraýǵa usyndy. Ol úsh baǵytty qam­tıdy. Sonyń birinshisi izgi­len­dirý isi osyǵan deıin jeke tul­ǵalarǵa qoldanylsa, endi zań­dy tulǵalardy qamtý da kózde­ledi. Sondaı-aq, sanksııalardy jeńil­detý sharalary da qaras­tyrylǵan. Ekinshi baǵyt boıynsha osy­­ǵan deıin ruqsattama qu­jaty­nyń áreketi tolyq toq­ta­ty­lyp kelse, endi ony jeke qyzmet túr­lerine qatys­ty ishinara toqtatý da qarasty­rylatyn bolady. Úshinshi baǵyt boıynsha memlekettik organdar men sot deńgeıleriniń isterdi qaıta qa­raý rásimderi ajyratylady jáne bólek prosestik qujat­tardyń mártebesi belgilenetin bolady. Úkimet otyrysynyń sońy­nan jýrnalısterge arnal­ǵan baspasóz máslıhaty uıym­­da­s­tyrylyp, qaralǵan máse­lelerdiń máni men mańyzy túsin­dirildi.

Suńǵat Álipbaı, «Egemen Qazaqstan»