Ǵajaıyp kelinshekke jazylǵan ǵashyqtyq hattar

О́ıtkeni, sol bir ǵajaıyp ke­linshekke jazylǵan ǵashyqtyq hattardyń baspasóz betinde ja­ryq kórýine meniń de tikeleı qa­tysym boldy!  «Meniń de...», dep otyrǵan sebebim, – kez kelgen uly tulǵa­nyń jeke ómirinde bolǵan beı­málim jaıttar týraly tyń derekter men aıǵaqtardyń tabylýy, onyń jarııaǵa jar bolýy bir ǵana adamnyń emes, birneshe adam­nyń, keıde tipti tutas ujym­­­ eńbeginiń nátıjesinde bo­lyp jatady, – Muhtar Áýezov ómi­riniń beımálim paraqtary da solaısha, Ábeń (Ábdijamıl Nur­­peısov) bastaǵan bir top adam­­nyń eńbeginiń nátıjesinde qa­­lyń kópshilikke málim bolǵan-dy. 

Árıne, Qulbek baýyrymyz jazǵanyndaı, at arytyp, ton tozdyryp Shymkent arqyly Tash­kenttegi beıtanys «tarıhshy, professordy» izdep baryp, dúnııadan ótip ketken Muhań ǵashyǵynyń amanat-hattaryn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap otyrǵan álgi kisiden 10 (on) myń dollarǵa satyp alý úshin jol shekken, sol úshin jumystanǵan Á.Nurpeısov eńbegi eń birinshi oryn­da turatyny sózsiz.

Alaıda, Muhań ómiriniń beımálim betteri týraly derekti fılm túsiremin dep júrip, Tash­kenttegi álgi «professormen» alǵash ret jolyqqan, jolyǵyp qana qoımaı, suhbat alǵan, suhbat alyp qana qoımaı, derekti fılmimde sizdiń sózderińizge aıǵaq retinde kórermenderge kór­setemin dep alty hatty fakt retinde áreń surap al­ǵan talant­ty kınorejısser Ser­geı Ázimovtiń eńbegin, eske­rim­diligin qaıda qoıamyz... Ser­geıdiń qolyndaǵy sol alty hat bol­masa, aýyzsha aıtylǵan sózdiń bári búginde «báldý-báldý bári ótirik» bolyp shyqpaı ma?! 

Sátin salǵanda, derek-hattar (álgi 6 (alty) hat) boldy. Biraq hattar oryssha jazylǵan bolatyn. Mine, osy jerde... Mu­hań hattaryn qazaqshaǵa aýdarý máselesi maǵan – Qajy­ǵalı Muhanbetqalıulyna – júk­­teldi. «Muhańnyń sol bir ǵa­jaıyp kelinshekke jazǵan ǵa­shyqtyq hattarynyń baspasóz betinde jaryq kórýine meniń de tikeleı qatysym boldy», dep otyrǵanymnyń mánisi sol. (Qa­ra­ńyz: «Tań – Sholpan» jýrnaly, tamyz, 2000 jyl. 144-156-better.) Osy jerde eskerte keter bir jaıt bar... Ańǵarympaz oqyrman zer salsa, «Tań-Sholpan» jýrnaly, Tamyz, 2000 jyl» degen siltememde jýrnaldyń ret sany (nómiri) kórsetilmegen. Nege? О́ıtkeni, HH ǵasyrdyń 20-jyl­­­darynda, az ýaqytqa bolsa da Muhtar Áýezov pen Maǵjan Jumabaevtyń ditteýimen «Tań» jáne «Sholpan» jýrnaldarynyń jaryqqa shyǵyp turǵany ózde­rińizge málim. Zaman ózger­gen­­men, kórkem ádebıettiń zańy da, máni de, mindeti de óz­­ger­meı, qaz-qalpynda qa­la beretin bolǵandyqtan, álgi «Tań» jáne «Sholpan» jýr­nal­­darynyń múddesin – múd­de, maqsatyn – maqsat etetin son­daı bir jańa jýrnal shy­ǵa­rýdy armandap júretin Ábeń (Ábdijamıl Nurpeısov) mu­ratyna sol 2000 jyldyń orta sheninde qol jetkizgen bo­latyn. Sóıtip, Mádenıet, aq­parat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrliginiń kelisimimen, burynǵy «Jalyn» jýrnalynyń negizinde Halyqaralyq Qa­zaq PEN-klýbynyń ádebı-mádenı jýr­nalyn shyǵarýǵa kiristi. Oǵan M.Áýezov pen M.Ju­ma­baev jaryqqa shyǵarǵan jýr­­­nal­dar­dyń ataýynyń qo­syn­­­­dysynan turatyn «Tań-Sholpan» degen at berildi. Oqyr­­mandarǵa tanys­tyrý úshin sy­naq nómiri (oryssha «pılotnyı nomer») jaryqqa shyqty. Bul – 2000 jyldyń tamyz aıy edi. Sondyqtan, synaq nómirge eshqandaı ret sany qoıyl­ǵan joq. Ári bul kezde ol baılanys mekemesiniń gazet-jýr­naldarǵa jazylý jónindegi kitapshasyna (katalogke) enbegen bolatyn. 

Meniń oıymsha, «Tań-Shol­pan» jýrnalynyń sondaı ta­nystyrylymdyq basylymy bolǵanyn kúni búginge deıin, bireýler bilse de, bireýler bil­meıdi. Tipti, estigen-bilgen­der­diń ózderiniń qolyna sol ba­sylym tıdi me, tımedi me, – bul da beımaǵlum. О́ıtkeni, kózi qaraqty oqyrman ǵana emes, belgili áde­bıetshi, synshy, bas­pasóz be­tindegi jylt etken ja­ńalyqqa ser­gek qarap júretin Qul­bek sekildilerdiń ózderi: «Jańashyl «Jalyn» jýrnaly ma, álde «Tań-Sholpan» ba eken, Muhań hatynan birer úzin­di (?) jarııalap ta úlgerdi», – degenderine qaraǵanda, áı, sol tanystyrylymdyq basylym jalpy jurtqa jetpeı qaldy-aý degen oı keledi. Olaı bolsa, Muhań sekildi uly adamnyń jádiger hattary da qalyń oqyr­mannyń nazarynan tys qaldy, – dep topshylaýǵa ábden bolady. 

Ádebıetshiler qaýymynyń arasynda jeldeı esken bul habar qulaǵyna tıgenmen, basylymdy qolyna ustap, kó­zimen kórmegendikten bo­lý kerek, Qul­bek «Egemen Qazaq­stan­daǵy» álgi maqalasyna «Áýe­zov ǵa­shyq bolǵan Ǵaıyp­jamal...» de­gen taqyryp qoıypty. Shyn­dyǵynda, Muhań úshbý hat joldaǵan áıeldiń aty – Ǵaı­nıjamal! Buǵan 1939 jyldyń 10 qazanynda, 1940 jyl­dyń 7 aqpany men 9 maýsymynda ja­zylǵan, t.b. hattardyń «Aıaý­lym meniń, Ǵaını» dep bastalatyny aıǵaq bola alady. Al 1940 jyldyń 11 shildesindegi hatta: «Ǵaınıjamal – álemdegi eń sulý esim. Bizde qaıyrmasy «Ǵaını-aı, sáýlem!» dep keletin tamasha lırıkalyq án áli kúnge aýyzdan túspeı aıtylyp keledi...», dep jazǵany bul pikirdi bekite túsedi. Sondyqtan da, bul hattardy jarııalaǵanda, biz «Ǵaı­nı-aı, sáýlem!» degen ortaq ta­qyryp qoıǵanbyz. Al zerdeli zertteýshiniń ózge oı-pikirlerine alyp-qosarymyz joq.

Eskerte keter bir jaıt: orys tilinde jazylyp, men tárji­malaǵan sol hattar jýr­nalǵa jarııalanarda redaksııa alqasynyń múshesi, akademık Zeınolla Qabdolov aǵamyz oǵan bir aýyz le­biz qosyp edi:«Kóz aldyńyzdaǵy Muh­tar Áýezovtiń hattary – adamdar ara­syndaǵy ózara úıren­shikti jazyp sálemdesý, ne ha­bar­lasý (epıstola) ǵana emes, kádimgideı qunarly epıs­tolıar­lyq ádebıet. Jurtqa málim, Fedor Dostoevskıı óziniń «Beı­sharalarynda» mundaı jazba túrin kórkem shyǵarma týǵyzý tásiline, tipti ádebı janr­ǵa aı­­nal­dyrǵan. Al myna jaz­ba­larǵa qarap otyryp, av­tor­dyń adamdyq taǵdyrynyń, s­ý­retkerlik ǵumyrnamasynyń bu­ryn bizge beımálim bolyp kelgen taǵy bir túkpirin tintip, tyń derekter jınap qana tynbaımyz, jazýshynyń tvorchestvolyq laboratorııasyn ashamyz. Orys prozasyndaǵy aıryqsha álem «Týrgenev áıelderi» tárizdi, qazaq ádebıetindegi «Áýezov áıelderi» deýge bolatyn ǵa­ja­ıyp sulý, keremet baı obraz­dar galereıasyn quraıtyn qaı­ta­lanbas kórkem beı­nelerdiń tabıǵatyna, ishki jan dúnıesine tereńdep baryp, olardyń son­shalyq sheber jasalý syryn ashyp, sóz ónerindegi mahabbat sekildi máńgilik taqyryptyń kórkem ıgerilýindegi nebir názik qupııalaryn baıyptaımyz.  Búgingi mádenı qundylyq­ta­rymyzǵa jańalyq ári qymbat qazyna bolyp qosylatyn Áýezov hat­taryn «Tań-Sholpan» óz oqýshylaryna keleshekte túgel jarııalap tanystyrmaq», dep jazǵan bolatyn. (Bul da sonda, 155-156-better.) Átteń-aı, ol maqsat «on myń dollardy azsynǵan» álgi pro­­fes­sordyń» pysyqtyǵynan oryn­dalmaı qaldy. Hat túgel qol­ǵa tıgen joq. Odan beri de 17 (on je­ti) jyl ótti.  Qaıtemiz, «barymen bazar...» qylamyz daǵy. 

P.S. Buǵan qosa, jaqynda Sergeı Ázimov inimizben habarlas­qanymyzda, álgi «tarıhshy professordyń» da o dúnıelik bolǵanyn estidik. Muhań hattary qazir kimniń qolynda?! Sońǵy ıesi endi kimge amanattady?! Qymbat qazyna shashylmaı-joǵalmaı saqtalyp tur ma, joq pa?! – Bári belgisiz!  Sondyqtan, qolda bardy qalyń oqyrmanǵa qaıtadan tabys­tyrsaq, sonyń ózi kóńil jubatarlyq kóz qýanyshymyz bolar edi. 

Qurmetpen, Qajyǵalı MUHANBETQALIULY,  jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty