Búginde ol – bilikti maman retinde, Kanadanyń memlekettik Vınnıpeg ýnıversıtetiniń professory ǵana emes, sonymen qatar, óziniń kásibı mamandyǵyn úzbeı ushtap, únemi tereńdetip kele jatqan álemge tanymal ǵalym. Ashyq aqparat kózderinen baıqalyp otyrǵandaı, Frank Albonyń qalamynan týǵan «Germetıkalyq kod» («Hermetic Code») atty monografııasy, ǵylymı qundylyǵy jaǵynan, sanaýlylardyń sanatyna qosylǵan zertteý jumysy ekeni kózge uryp tur.
Endi mine, taıaýda ǵana aıtýly ǵalymnyń «Astana: Arhıtektýra. Mıf jáne Taǵdyr» («Astana: Architecture. Myth & Destiny») atty jáne bir salıqaly týyndysy jaryq kórdi. Ǵylymı tanym turǵysynan taǵylymy tereń ári úlken tırajben shyǵarylǵan bul monografııanyń alǵashqy basylymy kanadalyq oqyrmandar senimine birden ıe bolyp, demde satylyp ketken.
Aıtsa aıtqandaı-aq, avtordyń jańa kitabynda sáýleti men dáýleti jarasqan Astananyń, alǵashqy qazyǵy qaǵylǵan sátten bastap, búginge deıin ekpindi óristep kele jatqan dızaınerlik, sondaı-aq, arhıtektýralyq erekshelikteri ǵana emes, sonymen qatar, jasampaz qala kelbetindegi baıyrǵy sımvoldar men mıfologııalyq parallelderdiń de keremetteı úılesim tapqany óte nanymdy baıandalǵan. Avtor álgi shendestirýlerdiń búge-shigesin saraptap qana qoımaı, olardy zerdeleý barysynda ózi túıgen tushymdy da tereń pikirlerin naqty fotografııalyq dáıektermen óte sheber dáleldep otyrady.
Týma talant ıesi, professor Frank Albonyń jańa týyndysynyń Astanadaǵy alǵashqy tanystyrylymy maýsym aıynyń birinshi onkúndiginen bastap, kúlli álem nazaryn ózine tartyp alǵan jahandyq EKSPO-2017 kórmeciniń kezinde de, sol sııaqty álgi iri sharanyń aıasynda ótken Halyqaralyq kitap kórme-jármeńkesinde de uıymdastyryldy. Bul sharalar týraly qysqa da nusqa tanymdyq habarlarmen elimizdiń ortalyq aqparat quraldary, onyń ishinde, telearnalar da bar, oqyrman men kórermen qaýymdy der kezinde qulaqtandyryp úlgerdi.
Oqyrman retinde jańa kitaptyń ishki mazmunymen sál erterek tanysýyma Qazaqstan Respýblıkasynyń Kanadadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Konstantın Jıgalov sebepshi boldy. Shyndyǵyn aıtý kerek, buryn atyn da bilmeıtin beıtanys ǵalym týraly elshi syrttaı málim etken kezde, planetanyń sonaý qıyr soltústiginde jatqan alyp Kanadanyń aıtýly ǵalymy elordamyz Astana týraly qalam tartyp júrgenine ishim jylyp qalǵanyn jasyrmaımyn. Frank Alboǵa birden ınternet arqyly habarlasyp, suhbattasa ketkende, onyń ashyq-jarqyn azamat ekeni anyq baıqaldy. Sosyn, kanadalyq qalamger maqsat-múddeleriniń mán-jaıyn qysqasha túsindirip qana qoımaı, jobadaǵy kitabynyń keıbir fragmentterin maǵan aldyn ala salyp jibergen-di. Endi mine, halyqaralyq kórme barysynda oqyrman qaýymǵa atalmysh shyǵarmanyń aǵylshyn tilindegi tolyq nusqasy da tanystyryldy.
Salmaqty ǵylymı týyndymen jete tanysa kele, álemdik arhıtektýra tarıhynyń bilikti mamany Frank Albonyń Qazaqstan men Astanany beker tańdamaǵanyna tánti bolasyń. Jańa kitapta kez kelgen oqyrmandy qyzyqtyryp qana qoımaı, tańdandyratyn dúnıeler de jetkilikti. Birinshiden, atalmysh monografııasyn jazý úshin kanadalyq ǵalym Qazaqstanǵa birneshe márte kelip, tek Astana ǵana emes, elimizdiń baıyrǵy tarıhy týraly da arnaıy zertteýler júrgizipti. Almaty oblysyndaǵy Tamǵalynyń syryn zerdelep, ondaǵy jartas betterine salynǵan kóne petroglıfter men Kanadanyń Manıtoba provınsııasy aýmaǵynda eski dáýirlerde ómir súrgen baıyrǵy «úndisterdiń» jartastarǵa tańbalaǵan óner týyndylarynyń arasyndaǵy ǵajap uqsastyqtardy baıqap, tańdanǵanyn jasyrmaıdy.
Ekinshiden, Frank Albo Qaraǵandy oblysy aýmaǵyndaǵy kóne dáýirde turǵyzylǵan pıramıda qırandysynyń ap-aıqyn beınesi men Qostanaı oblysy aýmaǵyndaǵy jer betine oıyp salynǵan sırek geoglıftiń, naqtyraq aıtqanda, qazaqstandyq azamattardyń ózderi de bile bermeıtin, erekshe svastıkanyń túrli-tústi fotografııalaryn izdep taýyp, ony da óz týyndysynyń ózegine ádemi óre bilgen.
Úshinshiden, álemdik arhıtektýra tarıhyn zertteýshi ǵalymnyń nazarynan Astana qalasynyń alǵashqy Bas josparynyń avtory Kıse Kýrokava da, qala arhıtektýrasyna úlken úlesin qosqan ózge tulǵalar da, ǵaryshtan túsirilgen Astananyń beınesi de, elorda júregindegi «Báıterek» munarasy (bul sózdiń altaılyqtarda saqtalǵan baıyrǵy maǵynasy – kıeli terek) da, halyq arasynda «Aqorda» atanyp ketken Prezıdent rezıdensııasy men brıtandyq ataqty arhıtektor Norman Foster jobalaǵan «Han Shatyr» men bul kúnde jer sharynyń ár tarabyndaǵy barsha etnostar men álemdik jáne dástúrli din ókilderine dos qushaǵyn ashatyn «Beıbitshilik pen kelisim saraıy» – Pıramıda jáne Prezıdent kitaphanasy da; «Qazaq Eli» monýmenti men «Otan-Ana» memorıaly, «Qazaqstan» Ortalyq konsert zaly, «Astana Opera» teatry, sondaı-aq, elordadaǵy zamanaýı Ulttyq mýzeı men sol alyp ǵımarattyń qarsy aldyna ornatylǵan sýburqaqty ǵajaıyp mıfologııalyq «Berel monýmetin» de, tipti, elordada kúni keshe ǵana ashylǵan (álemge áıgili arhıtektorlar Adrıan Smıt pen Gordon Djılldiń (Adrian Smith+Gordon Gill) 2013 jylǵy jobasy boıynsha somdalǵan jahandyq EKSPO-2017 kórmesiniń tańdaı qaqtyrar sáýletti keshenderi sekildi ondaǵan aıtýly ǵımarattar legi ǵana emes, sonymen qatar, elimizdiń ártúrli geografııalyq aımaqtarynda kıeli sanalatyn ári sulý kórkimen janardy jaýlap alatyn geografııalyq nysandar: Almaty oblysyndaǵy Hantáńiri, Úsh Qońyr alqaby, Tamǵaly petroglıfteri, b.z. 150 jyl buryn asyl tastarmen kómkerilip, altynmen aptalǵan áıgili jádiger – «Qarǵaly dıademasy», Almaty mańyndaǵy Esik ózeniniń sol jaq jaǵalaýyndaǵy temir dáýirine tán saq obasynan tabylǵan ári Qazaq eli egemendiginiń sımvolyna aınalǵan «Altyn adam»; Ońtústik Qazaqstandaǵy ataqty Aqsý shatqaly; Ortalyq Qazaqstandaǵy «Terekti Áýlıe» petroglıfteri; Mańǵystaý óńirindegi jerasty «Sultan Ere» meshiti; Syrdarııa boıyndaǵy «Qorqyt Ata» monýmenti; Keńestik dáýirdiń jasandy ekologııalyq alapat apatynyń saldarynan sýy tartylyp qalǵan Aral teńiziniń qum arnasynda qaırandap, qańyrap turǵan balyqshy kemeleriniń qańyraǵan qańqalary, 1953 jyly Semeı polıgonynda kelmeske ketken Keńes Odaǵy jarǵan alǵashqy termoıadrolyq tajal synaq kezinde paıda bolǵan alapat-joıqyn býdaq-bultynyń surapyl beınesi de, kıeli Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi de tys qalmaǵan.
Tórtinshiden, zerdeli ǵalym, Frank Albo ekonomıkalyq jáne saıası jańǵyrýdyń ózegine rýhanı jańǵyrýdy irgetas etip órgen, 2050 jylǵa qaraı álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń sanatyna qosylyp qana qoımaı, Máńgi el bolýdy da nysanaǵa alǵan Uly Dala eliniń álemdik geosaıasattaǵy sheshýshi róline de aıryqsha mán beredi. Bul týraly óziniń tushymdy pikirin kóregen ǵalym tereń túısinip, túıindeıdi. Ǵalymnyń pikirinshe, Qazaqstannyń mańdaıyna álem beıbitshiliginiń jarshysy jáne turaqtylyǵynyń ortalyǵy bolýmen qatar, zamanaýı ózgeristerge ıkemdi qabilettilik pen planeta qaýipsizdiginiń irgetasy bolý da jazylǵan.
Besinshiden, atalmysh kitaptyń avtory álemdegi adamı, mádenı jáne dinı qundylyqtardyń bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin de pash etedi. Sosyn, óz shyǵarmasynyń tek Qazaqstannyń sáýletti jańa astanasy men kúnnen-kúnge nyǵaıyp kele jatqan jańa memlekettiń sımvoldyq baıany ǵana emes, álem arhıtektýrasynyń beıbit kelesheginiń de jol kartasy ekenine de avtor tıtteı kúmán keltirmeıdi.
Altynshydan, kitaptyń sońǵy núktesin de Frank Albo úlken senimdilikpen túıindeıdi. Ol Qazaqstannyń baısaldy lıder retinde álem turaqtylyǵy men órkendeýine asa qajetti úsh baǵytty berik ustanyp otyrǵanyn, atap aıtqanda, dinı ekstremızmmen kúreske, ıadrolyq qarýlardy taratpaýǵa jáne kúlli álemde ekologııalyq turaqtylyqty saqtaýǵa úlken basymdyq berip otyrǵan jalǵyz memleket ekenin ashyp aıtady. Ǵalym, sonymen qatar, álgi atalǵan taqyryptardyń úsheýi de Astananyń bolashaqta mindetti túrde jemis beretin irgetas mıfterinen tamyr alatynyn jáne olardyń báriniń de Prezıdent Nazarbaevtyń basymdyq berip otyrǵan mýltıkýltýralızm, etnosaralyq úılesim jáne dinaralyq tatýlyq sekildi azamattyq jańa qoǵamnyń negizin qalaıtyn qaǵıdalarymen ózektes ekenin úlken senimdilikpen pash etedi.
Ádil Ahmetov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri