Ult bolashaǵy jáne latyn árpi

Ǵasyrlar boıy, dálirek aıt­saq, túrik memleketi qu­ryl­ǵaly beri, qoldanysta bol­ǵan arab árpi halyq­tyń dinı senimine, tarıhı jady­na, diline, musylmandyq, ult­­tyq uǵy­myna sińisti bolyp, dúnıe­­ge talaı urpaq ákelip, onyń rýha­nı áleminiń ajyramas bóligine aınal­dy dep aıtýǵa bolǵandaı edi. Sol sebepti Quran jazýy – arab árpinen bas tartý aqyl­ǵa syıym­syz bolyp kórinýi áb­den múmkin. Alaıda, eldiń aldynda úlken tań­daý turdy. Ol tańdaý – halyq­tyń keleshek taǵdyrymen tikeleı baı­la­nysty. Sondyqtan osyndaı qıyn sátte basyn báıgege tige alatyn bir tulǵany tarıh qajet etti. Ol tulǵa – túrik jurty úshin ózin qur­ban­dyqqa arnap, qan-qasap soǵys­ta ǵajaıyp erlik kórsetip, eldi saq­tap qalǵan, áıgili qolbasshy Mus­tafa Kemal edi. Jáne álgindeı qater­li sheshim­ge ajaldan da qoryq­paıtyn osyn­daı ás­kerı adam ǵana bara alýy múm­kin. Ekin­shiden, óz zamanynyń kózi ashyq bilim­di adamy bolǵandyqtan, ol ór­ke­nıet kóshine eýropalyq úlgide mem­le­ket jasaý arqyly ǵana ilesýge bola­ty­­­nyn túsindi. Ulttyń bolashaǵyna qa­­tys­­ty reformalardyń kez kelgen qıyn­­dyqtan joǵary turatynyn jaqsy bil­gen Mustafa Kemal jaýapkershilikti moı­nyna alyp, ári halyq aldyndaǵy óziniń zor bedelin paıdalanyp, arab árpin latyn árpine aýystyrdy. Bul 1928 jyly bolǵan oqıǵa. 

Al Keńes Odaǵyndaǵy orys emes halyqtardyń árip aýystyrýynyń máni basqasha. Sovet adamy dep atalatyn jańa tıpti halyq jasaý degen jeleýmen ózge halyqtardy damýdyń jańa saıası jolyna túsirý maqsatynda, olardy belgili bir dárejede tarıhı jadynan aıyrý, tarıhty 1917 jyldan bastaý, orys mádenıetiniń (búgingi tilmen aıt­saq, «orys áleminiń»), orystyq sana­nyń yqpalyn kúsheıtý, ol úshin orys tildi basylymdardyń sanyn kóbeıtý, jazýdy jappaı kırıllısaǵa aýystyrý taǵy sol sııaqty sharalar iske asyryla basta­dy. Árıne, munyń bári halyqtyń óziniń ishki rýhanı qajettiliginen týyp jatpaǵany belgili. 1929 jylǵy qazaq jazýyn arab árpi­nen latynshaǵa aýystyrý osy ıdeo­lo­gııalyq naýqannyń bastalýy ǵana bolatyn. 1940 jyly negizgi sharýanyń ózine bet túzep, latyn árpinen kırıllısaǵa kóshý júzege asyryldy. Eger máseleni óziniń atymen aıtsaq, bul orystandyrý saıasatynyń bir tarmaǵy ǵana edi. 

Bul jaǵynan kommýnıstik ıdeologııa­nyń qol jetken tabysy az bolǵan joq. Sovet ókimetiniń saıasatyna sengen, berilgen birneshe urpaq dúnıege keldi. 1962 jyly qazaq halqynyń sany óz elin­de 28,9 paıyzǵa tómendedi. Bu­dan keıin bul eldi Qazaqstan dep ataýdyń qajeti bar ma degen sózder de shyǵa bastady. Osyndaı ahýalǵa rıza bolǵan N.Hrýshevtiń: «Biz patsha ókimetiniń qolynan kelmegen nársege qol jetkizdik» dep maqtanǵany esimizde. «Ult­tardyń qosylýy» (slııa­nıe nasıı) degen bazalyq kon­sepsııa jasaldy. Onda Sovet odaǵyndaǵy ulttardyń kom­mýnıstik ıdeıa negizinde túbinde bir ultqa aınalatyny jáne ol ulttyń tili orys tili bolatyny anyq aıtylǵan. 

1991 jyly Sovet ókimeti qulaǵannan keıin ózge ulttar – táýelsizdik alǵan­dary bar, ala almaı qalǵandary bar – óziniń ımperııalyq saıasatynan bas tarta qoımaǵan Reseı yqpalynan alys­taýǵa peıil tanytty. Sonyń biri – kırıl­lısadan latyn árpine kóshý edi. Ázer­baıjan, О́zbekstan, Túrikmenstan birden kóshti. Tatarlar latyn árpine kóshý týraly sheshim qabyldady, biraq keıin ol sheshimge Kreml tarapynan tyıym salyndy. Shyǵys eýropalyq slavıan halyqtary da latynshaǵa kóshe bastady. Tipti, Sovet ókimetiniń al­ǵashqy jyldarynda latyn árpine kóshý máselesi Reseıdiń ózinde áńgime bol­ǵany jaıly aıtylyp júr. Biraq kırıl­lısa orystardyń órkenıet bas­taýynda turǵan ulttyq maqtanyshy bol­ǵandyqtan ondaı áreketke bara almaıtyny túsinikti. Búginde Ýkraına latyn árpine kóshý máselesin kún tártibine qoıyp otyr. Mundaı jappaı naýqannyń ar jaǵynda erkin damýǵa qolbaılaý bolǵan ımperııalyq yqpaldan bosanyp, quldyq sanadan arylý, adamzattyq qundylyqtarǵa negiz­del­gen ulttyq damýdyń jolyna túsý, sol úshin órkenıet ortalyǵyna bir taban jaqyn­daı túsý degen nıettiń jatqany belgili. 

Alaıda, Qazaqstan ol topqa birden qosyla almady. Birin­shiden, qoǵam tórinde otyrǵan ıgi jaq­sylardyń óz ishinde aýyzbir­shilik bolǵan joq. Bireý­ler – orystyq sanadan áli aryla qoıma­ǵan­dar – muny úlken qatelik dep eseptese, qaısybir ultjandy azamattar bul reformanyń qazaqtar úshin keri áseri bolýy yqtımal, orys tildi urpaǵymyzdan birjola aıy­rylyp qalýymyz múmkin degen qaýip aıtty (Árıne, buǵan qarap, urpaqtarymyzdyń basyn biriktirip otyrǵan kırıllısa eken degen oı týmasa kerek). Ekinshiden, ol kezde qazaqtardyń óz ishimizdegi úles sany da áli túbegeıli artyqshylyqqa jete qoımaǵan kezi edi. Onyń ústine kórshi Reseı memleketi bizdiń kırıl­lısadan ketpeýimiz úshin aqparat­tyq keńistik salasynda úgit-na­sı­hat jumystaryn qatty júrgizdi. Qysqasy, áliptiń artyn baqtyq. 

Odan beride biraz ýaqyttyń júzi boldy. Táýelsizdik aldyq. Tilimizdiń memle­kettik mártebesin jańa Konstıtý­sııamyzben bekitip, úlken baǵdarlama jasadyq. Latyn árpine kóshý týraly oı-pikirler ortaǵa túse bastady. Endi, mine, bul máseleni Prezıdenttiń ózi kóterip otyr. Bul durys boldy dep esepteımiz.  

Búgingi jaǵdaıdaǵy bir jeńil­digimiz – halqymyzdyń sany 70 paıyzǵa jaqyndap, túbegeıli kópshilikke aınalǵanymyz, al qıyndyǵymyz – qarsylastardyń (onyń ishinde orysy da, qazaǵy da bar) tájirıbe jınap, kórshi eldegi ıdeologtarmen qol ustasyp, jasqanbaı kúrese alatyn kúshke aınalǵany. Olar baıaǵysha bizdi Eýropamen, AQSh-pen qorqytady (olar­dan bizge keler qaýip joq bolsa da). Odan qaldy, orystyń yq­pa­lynan ketý­ge tyryssań, Ýkraı­nanyń kebin kıe­miz, soltústik oblysty tartyp ala­dy dep eki qorqytady. Orys tildi bir qazaq jazý­shysynyń búkil qazaq ıntel­lı­gen­sııasyn joqqa shyǵaryp, qazaqtyń mádenıetin, rýhanııatyn biz jasaımyz dep maqala jazǵany bar. Bir eldiń rýha­nııa­t­yn, máde­nıe­tin kórshi eldiń tilimen qalaı jasaý­ǵa bolatynyn bir Qudaı bilsin.

Qazir latyn árpine kóshý máselesi aqparat keńistiginde, áleýmettik jelide, jınalystarda qyzý talqylanýda. Bir jaqsysy, ázirge daýlasýdyń aıaǵy jaý­lasýǵa ulasyp jatqan joq. Pikir al­masý bar. Osylaı bolýǵa tıisti. Qol­dan kelgenshe, óz oılarymyzdy ortaǵa salyp, túsinisip, belgili bir ortaq tujyrymnyń tóńiregine toptasa alsaq, quba-qup. Bul kúnde aıtylyp jatqan oı-pikirlerdiń bárine toqtalyp jatý múmkin emes. Tipti, orta ǵasyrdaǵy uıǵyr jazýy degen atpen tanys, bul kúnde qoldanysta joq dep aıtýǵa bolatyn, kóne túrik jazýyna kósheıik dep nemese baıaǵy arab grafıkasyna qaıta oralaıyq dep júrgender de bar. Oǵan qarsy dálel aıtyp ýaqyt alǵymyz kelmeıdi. Latyn árpine kósheıik, biraq Qazaqstandaǵy orystar da kóshsin degen talapqa bir aýyz pikir bildireıik. Bul talapta, árıne, ne zańdyq, ne ǵylymı negiz bar dep aıtý qıyn. Halyqaralyq til bolyp sanalatyn orys tiliniń árip qoldanýy, orfografııasy, emlesi ǵasyrlar boıy qalyptasqan, bul kúnde Reseı Fede­ra­sııasy úkimetiniń qaýlysymen bekitil­gen, ony ózgertýge eshkimniń haqysy joq. Búkil álemde oryssha úırengisi kel­­gen­der kırıllısamen úırenedi. Sol sııaq­ty, aǵylshyn tilin Reseıde kı­rıl­­lısaǵa aýystyra almaıdy, latyn árpimen úırenedi. Qytaı tilin ıero­glıf­pen ǵana úırenýge bolady. Bir eldiń or­fografııasyn óz elińde óz árpińe aýy­s­tyryp, jańa orfografııa jasaý múmkin emes, ondaı ǵylym joq. Eger ondaı áreketke barǵan jaǵdaıda, bul úlken saıası arandatý bolyp tabylar edi.

Budan keıingi másele – onsyz da qazaq tildi jáne orys tildi bolyp eki­ge jarylyp júrgen ur­pa­ǵy­myzdyń ekin­shi bóliginen aıyrylyp qalmaımyz ba degen qaýip. Birinshiden, urpaqtyń dúnıetanymdyq kózqaras jaǵynan ekige bólinýi – orystandyrý saıa­satynyń nátıjesi. Kırıllısa sol saıasattyń bir tarmaǵy ekenin joǵaryda aıttyq. Al latyn árpi­ne kóshý sol orystyq sanadan bosaný­dyń bir tarmaǵy dep aıta alamyz. Latyn árpi oryssha oqıtyndarǵa tańsyq emes, olar osy árippen shet tilderin oqıdy. Qazirdiń ózinde áleýmettik jeli­lerde jastardyń latyn árpin qazaq tilinde qoldanyp júrge­nin kórip júrmiz. Al shyndyǵyna kelsek, halyqty tutas­tyratyn memlekettik til. 

Memlekettik til eń aldymen mem­le­kettik basqarý júıesiniń, mem­le­ket­tik organdardyń tili. Sol sebepti de, memlekettik til dep atalady. Sondyqtan birinshi talap – memlekettik qyzmetker memle­ket­tik tildi bilýge mindetti. Osy bir konstıtýsııalyq talap bizde oryn­dalyp júrme degen suraq ár­kimniń kóńilinde júrgeni eshkimge qupııa emes. 

Ártúrli túsiniktermen nemese kún­delikti jalpaqshesheılik­pen emes, zańmen ómir súretin memle­ket qana óz qaýipsizdigin saqtaı alady. Barlyq órkenıetti elderde memle­ket­tik til memlekettiń ómir súrýin, áleý­­met­tik turaqtylyǵyn qam­tamasyz ete­tin, halyqty ortaq múddege birikti­retin, ultty uıys­tyra­tyn negizgi kúsh. Bas­qasyn bylaı qoıǵanda, kóp ultty Reseı­de orys tilinsiz eshkim memle­ket­tik qyzmetke tura almaıdy. Biraq ol úshin memlekettik tildi emes, ózin kiná­­laıdy. Al bizde bári bas­qasha – daý-damaı­dyń bárine mem­lekettik til kiná­li bolyp shyǵa keledi. 26 jyl­dyń ishinde 26 sóz úırenbegen, tipti úı­­ren­gisi kel­megen adamdy osy eldiń ja­na­­­shyry dep moıyndaýǵa bola ma? Eger janashyry bolmasa, ol qalaı­sha joǵary qyzmette júr? Suraq kóp. Reseıdiń memlekettik til týraly zańyn­da orys tiliniń mindetti til ekeni basyp aıtylǵan. Shyn­dyǵyna kelsek, mem­lekettik tildi bilýdiń mindettiligi álem­dik deńgeıde moıyndalǵan nárse. Kóp­­tegen elderde memlekettik tildi bilmeı­tin adamǵa azamattyq beril­meıdi. Bizde de memlekettik tildiń halyqaralyq nor­maǵa saı márte­besi aıqyndalýy kerek. Eshqan­daı shetel tili bóten elde min­­detti til bola almaıdy. Sondyqtan olar­dy memlekettik tilmen qatar qoıyp, memlekettik baǵdarlamalar jasaý negizgi tildiń damýyna kómektese me, álde kedergi jasaı ma degen suraq týdyrady. Árıne, budan shet tilderdi bilýdiń qa­jeti joq degen uǵym týmasa kerek. Aǵyl­shyn tilin bilýge tolyq jaǵdaı jasa­ıyq, biraq ony memlekettik tilmen qosaqtap, qoldan problema jasaýdyń qajeti bar ma? 

Urpaqtan aıyrylyp qalmaý­dyń tilden basqa negizgi joldary – adamdy, zańdy syılaıtyn, ómir súrý­ge qolaıly qoǵam qurý, ekono­mı­kany, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, bilim berý júıelerin jol­ǵa qoıý, jumyssyzdyq, jemqorlyq sekildi bále­ler­den arylý, búgingi zaman­­nyń ǵylymy men tehnıka­syn ıgerý. О́r­ke­­nıetti elden eshkim­niń ket­kisi kel­meıtini ózinen ózi belgili.

Jetpis jyl boıy jasalǵan muramyz dalada qalyp qoımaı ma degen de pikirler aıtylýda. Oǵan – arab árpinen latynshaǵa, odan kırıl­lısaǵa kóshkende qaı asyl mura­myzdan aıyryldyq degen qar­sy suraqpen jaýap berýge bolar edi. Qajet nárse mindetti túr­de jańa árip­ke kóshiriledi. Al kezin­de jal­­ǵan ıdeıa­lar­men talaı urpaq­tyń sa­na­­syn ýlaǵan sovet­tik qo­qys neme­­se ádebıettegi haltýra­lar dala­­­­da qalyp qoıýy ábden múm­kin, bi­raq ol úshin ókinýdiń qajeti joq. Qaı­­­ta qutylǵanymyzǵa qýaný kerek.

Taǵy bir aıtylyp júrgen áńgi­me – latyn árpine kóshken elder tyǵy­ryqqa tirelip, qatty ókinip júr eken degen jalǵan aqparat. О́zbekstanda da, Ázerbaıjanda da eldiń búgingi ómirine etene ara­la­syp júrgen qaıratkerlerdiń ishinen qatty ókinip júrgen eshkimdi kóre almadyq. Ras, qıyndyqtardyń bolǵanyn eshqaısysy jasyrmaıdy. Reformanyń qıyndyqsyz bolmaı­tyny áldeqashan dálelden­gen aqı­qat. Tek endigi másele solar­dyń táji­­rı­­­be­­lerin saraptap, múmkin­digin­­she qa­te­likterdi qaıtalamaýǵa tyrysý.

Keıbir azamattardyń aldymen orfo­grafııany, emleni jetildirip ala­ıyq, kóshsek, sosyn kósheıik degen áńgimesine aı­tarymyz mynaý. Fonemalardy árip­pen belgileý, tynys belgilerin anyq­t­aý – bul taza ǵylymnyń enshisi. Ǵylym únemi jetilý, kemeldený negizin­de toq­taýsyz damı beredi. Qazir Til bili­mi ıns­tıtýtynda latyn árpine kóshý­diń bálen­baı nusqasy jasalyp, onyń ishinde eń yńǵaıly degen nusqasy daıyn tur degendi aıtady. Endeshe, orfografııany tek kırıllısa kezinde ǵana emes, latyn­shaǵa kóshkennen keıin de jetildire berýge ábden bolady dep oılaımyz. Bul arada tilge tıek bolyp otyrǵan refor­manyń tarıhı, saıası máni basym ekenin esten shyǵarmaıyq.

Latyn árpine kóshý − túbi bir, tarıhy ortaq túrki halyqtarymen jaqyn­das­tyra túsetini de mańyzdy faktorlardyń biri. Olarmen birlese otyryp, gýma­nı­­tarlyq ǵylymı-zertteýlerdi jańa satyǵa kóterýge múmkindiktiń molaıaty­ny sózsiz. Týystas halyqtardyń ynty­maq­tastyǵynan eshkim utylmaıdy. 

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – latyn árpine kóshý ulttyń bolashaǵyna qatysty zaman talaby. Shırek ǵasyr asyqpaı júrdik. Endi bul iske belsenip kirisetin kez keldi dep esepteımiz. Mem­le­kettik baǵdarlama belgili ǵalym­dardy, sonymen birge, tájirıbesi bar kórshi elderdiń mamandaryn qatystyra otyryp, uqypty da, tııanaqty túrde ázirlenýge tıisti. Iske sát!

Tólen Ábdikuly, Memlekettik syılyqtyń laýreaty