Bizdiń túsinigimizde, Qazaqstan memleketi basshylyǵynyń EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizýdegi maqsatynyń biri – jasyl energetıkanyń álemdik jańa tehnologııalaryn kórmege jınaqtaý ǵana emes, sonymen qatar alyp Eýrazııa qurlyǵynyń júrek tusynda sońǵy jıyrma jyldyń ishinde ǵana paıda bolyp, jyldan jylǵa jaınap damyǵan álemdegi eń jańa astananyń zamanaýı obrazdyq beınesin halyqaralyq qaýymdastyqtyń aldynda áıgileý bolyp tabylatyndaı. О́ıtkeni, kóptegen elderdegideı ýaqytsha mánde ǵana emes, turaqty paıdalaný úshin erekshe kóńil, taza nıetpen salynǵan EKSPO-2017 kórmesiniń tamasha kórinisi jalt-jult etken Astanamyzdyń ásem beınesimen astasqan birtutas qalypta osynaý Uly Dala tósinde qııaly óziniń sol saıyn dalasyndaı keń, qushaǵy kók aspanyndaı ashyq qazaq atty armanshyl da jańalyqqa qumar, qonaqjaı halyqtyń ómir súrip jatqandyǵyn, onyń keshegi óz zamanynda dúnıeni dúbirletken saq pen ǵun, túrki halyqtarynyń urpaǵy ekendigin áıgileıtindeı.
Kórmeni kórý úshin shet elderden, kelgen árbir qonaqtyń munda aınalasyna qaraǵan kezde áıteýir bir jańalyqqa kez bolatyndyǵy anyq. О́ıtkeni, kórme ǵımarattary ǵana emes, kúlli Astanamyzdyń ózi jańa ǵoı. Al sol qonaq kórmege jaqyn jerde ornalasqan etnoaýylǵa barar nemese Astanadaǵy murajaılardy aralar bolsa, bizdiń tarıhymyzdy tanyp, kim ekenimizdi uǵatyndyǵy túsinikti. Mine, osy barsha jańalyqtar men tereńge tamyr tartqan tarıhymyz qosyla kelip, ózindik bir erekshelik belgisin týǵyzyp, Astananyń týrıstik qalaǵa aınalýyna úlken yqpal etetin bolady.
Men EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń jańa elordamyzda ótýiniń ózin qazaq halqyn álemge áıgileýdiń danalyq saıasaty dep túsinemin. О́ıtkeni, kelgen qonaqqa munda bári de kórinip turatyn bolady. Tek kórmege jınaqtalatyn jańa tehnologııalar ǵana emes, tek munan keıinde turaqty paıdalanýda bolatyn kórmeniń tamasha ǵımarattary ǵana emes, tek kórmeniń qarsy aldynda turǵan erekshe stılde salynǵan «Nazarbaev Ýnıversıtettiń» jańa ǵımarattary ǵana emes, tek qonaqtardy qarsy alatyn jańa áýejaı men temir jol vokzalynyń erekshe kelbeti ǵana emes, qonaqtarǵa kórsetetin dúnıeler bizde óte kóp bolady. Biz tutas Astananyń ózin de maqtanyshpen kórsete alamyz. Munda Qazaqstan memleketiniń sońǵy jyldary júrgizgen júıeli jumystary qaladaǵy san túrli ǵımarattar beınesinde kóz munartatyn bolady.
Mine, osy turǵydan alǵanda, meniń túsinigim boıynsha, bizde EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine daıyndyq jumystary ony ótkizý quqyn jeńip alǵan osydan 4-5 burynǵy ýaqyttan beri ǵana emes, odan kóp buryn, elordamyz eńselenip boı túzegen sátten beri bastalyp ketken. Al Astanamyzda qonaq úshin kórýge laıyq dúnıeler óte kóp. Onyń bárin aıtyp taýysa almaspyz. Men sonyń bylaıǵy kózge eleýsizdeý, biraq Astanada turyp jatqan árbir turǵyn úshin erekshe mańyzdy bir máselesi týraly ǵana áńgime qozǵamaqpyn. Ol – elordanyń jasyl beldeýin qalyptastyrý máselesi.
Eger kelgen qonaqqa, ásirese, jasyl Eýropadan kelgen qonaqqa «Astananyń mańaıy buryn topyraǵy shyqqan taqyr jer edi. Al myna aınalamyzdaǵy 70 myń gektar ormandy alqapty osydan 10-15 jyl buryn ǵana qoldan otyrǵyzyla bastaǵan ártúrli aǵashtar qurap otyr» desek, qonaqtyń áýelgi kezde bul sózge senbeı qalýy da ábden múmkin. О́ıtkeni, Eýropada «70 myń gektarlyq alqapty alyp jatqan jasandy orman» degen uǵym joq. Onyń jeriniń qunarlylyǵy men ylǵaldylyǵy sondaı, shybyq shanshysańyz boldy ózinen ózi qaýlap óse beredi. Onyń ústine, Eýropada 70 myń gektarǵa orman otyrǵyzarlyqtaı bos jatqan jer de joq. Al biz úshin bul aınadaı aqıqat másele. О́ıtkeni, bul ormandy biz úlken eńbekpen qalyptastyrdyq. Sol úshin júrgizilgen jumystardy árqaısymyzdyń kózimiz kórdi. Bári de astanalyqtardyń kóz aldynda ótti. Mine, osydan keıin qazaqty armanshyl, jaqsylyqqa, jańalyqqa qumar halyq demegende ne deımiz. Astananyń jasyl beldeýin, onyń aınalasynda jaıqalǵan jasyl ormandy kórgende kelgen qonaqtyń da osylaı demeske lajy bolmas.
– Bir kezderi bizdiń josparymyzǵa kúmánmen qaraǵan edi. Biraq biz osy ormandy bolashaq urpaq úshin ósirip, ony Qazaqstannyń keremetine aınaldyrdyq. Sonyń arqasynda qalada shań-tozań, jel azaıdy. Ormanda arnaıy jıdek aǵashtary otyrǵyzylyp, ań-qus paıda boldy. Egilgen aǵashtar elorda turǵyndary men qonaqtarynyń demalysyna qajetti jaǵdaı týǵyzady. Munda velojoldary, kempıngteri bar demalys aımaqtaryn ornyqtyrý josparlanýda, – degen edi jýrnalısterge Elbasymyz Nursultan Nazarbaev osy ormandy aralap kórgen bir sátinde.
Osyǵan baılanysty Memleket basshysy orman sharýashylyǵy eńbekkerlerine, ǵalymdarǵa qajyrly eńbekteri úshin rızashylyq bildire kelip, «jasyl beldeý» alqabyn ulǵaıtý jumystary jalǵasatynyn aıtty.
– Barǵan saıyn ulǵaıyp kele jatqan Astana ormanyn biz maqtanysh etýimizge bolady. 2020 jylǵa qaraı onyń kólemin 100 myń gektarǵa jetkizý mindeti qoıyldy. Al qaraǵaı otyrǵyzylǵannan keıin ol sapalyq turǵydan múlde ózgeshe bolady. Osynyń bári Qazaqstannyń bolashaǵy úshin jasalyp jatyr, – degen edi Elbasy.
Al endi Astana mańaıyn ormanǵa bóleýge arnalǵan osy «Jasyl beldeý» jobasynyń ózine keletin bolsaq, ol – Elbasymyzdyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha 1997 jyldan bastap júzege asyryp kele jatqan aýqymdy jumystardyń biri. Bul jumystyń basty maqsaty – qalanyń ózinde jáne oǵan japsarlas aýmaqtarda jasyl jelek qalyptastyrý jáne ony saqtaý.
1997 jyldan otyrǵyzylyp kele jatqan aǵash kóshetteriniń jalpy aýdany 2013 jylǵa deıin 70 myń gektardy qurap úlgirdi. Olardyń shamamen 15 myńy qala aýmaǵynda, qalǵan 55 myńy qala syrtynda ornalasqan. Sonyń ishinde «Astana – Býrabaı» avtojolynyń boıynda 3,6 myń gektardan astam aýmaqqa aǵash egilgen.
Ormannyń ishinde alǵash otyrǵyzylǵan aǵashtardyń bıiktigi qazir 15-20 metrge jetti. Bul, birinshiden, halyqtyń demalatyn jeri bolsa, ekinshiden, jazda ystyqtan saıa, qysta jelden qorǵanysh bolyp, qala klımatynyń ózgerip, onyń jumsara túsýine áser etýde.
Jasyl beldeý ishinde súıeldi qaıyń, usaq japyraqty shegirshin, kádimgi qaraǵaı, kóde, boz jıde, terek sekildi aǵashtar japa-tarmaǵaı ósken. Olardyń qoldan otyrǵyzylǵandyǵyn kásibı ormanshy bolmasa, bylaıǵy kóz ajyrata almaıtyndaı. Jasandy orman alqabynda joǵaryda atalǵan aǵashtardan basqa neshe túrli jıdekter de ósýde.
Astana qalasy mańyndaǵy jasyl beldeýdiń jalpy aýmaǵy 14 827 gektardy quraıdy. Onyń 11 502,2 gektaryna ekpe aǵashtar otyrǵyzylǵan. Bul aýmaqta 9,6 mıllıon dana aǵash pen butalar jaıqalyp tur. 1998-2004 jyldar arasynda negizinen japyraq tuqymdas kóshetter otyrǵyzylypty. Olardyń ishinde sary qaraqat, aq kóriktal, shıe, tatar bórijıdegi, qaýjapyraqty shegirshin jáne basqalar bar.
2014 jyly kóktemde tamyr júıesi jabyq 398 434 dana seppe kóshet otyrǵyzyldy. Onyń 57 myńdaıy qylqan japyraqty bolsa, qalǵany orman quraýshy aǵash tuqymdary bolyp sanalatyn emen, shegirshin jáne basqalar. Mundaǵy ósimdikterdiń shamamen 9,6 mıllıony aǵashtardan, 1,9 mıllıony butalardan turady.
Jasyl beldeýde qazir qoıandar ósip-ónip, shilder tirshilik etýde. 2010-2011 jyldary 125 bas qus satyp alynyp jiberilgen eken. Qyrǵaýyldar tez kóbeıetindikten, úsh jyl ishinde ınkýbasııa arqyly 2 333 qus ósip shyqqan.
Munyń syrtynda qoldan otyrǵyzylǵan orman ishinde basqa da neshe túrli ań men qus bar. Maral, elik, qoıan, túlki, tipti keıbir joıyla jazdaǵan ań túrleriniń basy kóbeıip keledi.
2016 jyly Astananyń jasyl beldeýiniń aýmaǵynda «Kóshetterdi qalpyna keltirý men orman ósirýdiń ekinshi kezeginiń jobasy» boıynsha aýdany 291,1 gektar jerge tamyry jabyq júıemen 353 560 kóshet egildi. Onyń 135 238-in qylqan japyraqty aǵashtar, 218 322-in orman aǵashtary quraıdy. Búgingi tańda Astananyń jasyl beldeýi aýmaǵynda «Kóshetterdi qalpyna keltirý men orman ósirýdiń úshinshi kezeginiń» jobasy ázirlenip, qolǵa alyndy.
Munyń syrtynda, Astanany jasyl qalaǵa aınaldyrý jónindegi jumystar qala ishinde de jappaı júrgizilip jatqandyǵyn aıtýymyz kerek. Sonyń nátıjesinde sońǵy jyldardyń ózinde birneshe baqtar men skverler paıda boldy. Astanany gúlmen kómkerý isi de qyzý qolǵa alynýda. Máselen byltyr qala ishinde 7 mıllıon dana gúl otyrǵyzylsa, bıylǵy kórsetkish budan artyq bolmasa, kem emes. Keıbir derekterge qaraǵanda, Astana gúlzarlary qalanyń árbir sharshy metrine shaqqanda jasyl qala Almatydan da asyp túsken.
Sóıtip, jasyl kórpe jamylyp jaınaǵan elorda EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin laıyqty deńgeıde qarsy aldy. Osynyń bári – bizge berilgen tabıǵat syıy ǵana emes, adam eńbeginiń jemisi. Jaınaı ber, jasyl Astana!
Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»