Ýaqytty bosqa ótkizý – eń aýyr shyǵyn

J.Bıýffon.

Elektrondy ǵalamtor jelisinde «www.edu–cip.kz» degen saıtty táýligine myńnan astam adam paıdalanady. Bul saıtta elimizdiń bilim salasyndaǵy jetistikteri, memlekettik bilim baǵdarlamalary, sondaı-aq halyq­ar­a­lyq «Bolashaq» stıpendııasy týraly maǵ­lu­mattar jarııalanatyndyqtan, ony paıda­la­nýshy­lar­dyń deni oqýshylar men stýdentter bolyp keletini túsinikti. Atalmysh saıttyń basty betin ashyp qarasańyz, eń bas jaǵynda Elbasy N.Nazarbaevtyń jastarǵa arnap aıtqan: «Hal­qymyz daryndy ulǵa, talantty qyzǵa qaı zamanda da kende bolmaǵan. Olar­dyń bári de halqymyzdyń tarıhynda óshpes iz qaldyryp, aspanymyzda shoqjuldyzdaı jar­qyrap tur... Endigi kezekte alǵan bilim­derińizdi týǵan elderińniń kádesine jaratyp, memleket artqan úmitti aqtańyzdar. Qazaq­stannyń jarqyn bo­lashaǵy jolynda aıanbaı eńbek etetinderińizge men senimdimin» degen sózin kezdestiresiz. Iá, qaı kezde bolsa da bilimdiniń aldynan kún, artynan aı týyp júretini aqıqat. Bolashaqta «qara shańy­raq­tyń» ıesi atanatyn jastarǵa artylǵan júk te, senim de aıtarlyqtaı  sal­maqty. Álemge egemendigimizdi moıyndatyp, solarmen qoıan-qoltyq aralasý, saıası-ekono­mı­kalyq, rýhanı-mádenı, bilim-ǵylym jaǵynan da ynty­maq­tastyqty nyǵaıtý jolynda kóp­tegen qu­jat­tarǵa qol qoıyp, keleshegimizdiń dańǵyl jolyn aıqyndaýdamyz. Memlekettik «Bolashaq» baǵdarlamasy ta­ǵaıyndalǵannan beri shetelderge shyǵyp bilim alýǵa múmkindik beretin baǵdarlama tý­raly bilmeıtin jastar kemde-kem. Olar da shet elderde oqyǵylary keletindikten, jaqsy oqýǵa umtylady.  Bizdi qýantatyn da osy! Osy oraıda, talapkerlerge túrli synaqtardan ótip, tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin qujat tapsyrý kezeginde turý da ońaı emes. О́ıtkeni, mektep bitirýshiler búkil respýblıka boıynsha jınalady. «Bolashaq» baǵ­dar­lamasyndaǵy básekelestik, onyń qıyn­dyǵy qanshalyq ekendigi osydan-aq baıqa­la­dy. Al nátıjesi she?.. Osyndaı tańǵy kezekte san ret turǵan, kóptegen synaqtardan súrinbeı ótip, qazirgi ýaqytta AQSh-tyń Illınoıs shtatynyń or­ta­lyǵy Chıkago qalasyndaǵy Illınoıs tehnologııa ınstıtýtynda energetık-ınjener ma­man­dyǵy boıynsha bilim alyp júrgen Sáýlet Muhamadıev esimdi «Bolashaq» baǵdarlama­sy­nyń 2009 jylǵy stıpendıatymen ǵalamtor jelisi arqyly áńgimelesken edik. – «Amerıka», «Nıý-Iork», «Aq úı» degen sózder oqýshy kezińde ózińe qalaı áser ettýshi edi? Qazir she? Sol kezdegi sezimmen salystyrǵanda aıyrmashylyq bar ma? – Bul sózder, árıne, oqýshy kezimde maǵan aıtarlyqtaı bóten áser bergen joq. Ame­rı­ka­ǵa kelýdi, Nıý-Iorkte qydyrýdy, Aq úıdiń qasynda sýretke túsýdi kádimgideı arman­daı­tynmyn. Kitap betterinen oqyǵanda nemese teledıdardan kórgende qyzyǵýshylyq sezimi paıda bolatyny ras-tyn. Onyń ústine mektep qabyrǵasynda júrgen kezderimde meniń eń súıikti pánderimniń biri aǵylshyn tili bolǵan. Ýaqyt óte kele aǵylshyn tiliniń mańyz­dy­ly­ǵy aıqyndala túskendikten, bul tildi tereń­de­týge tyrystym. Til úırenýdiń ózindik qı­yn­dyǵy men qyzyǵy bar emes pe. Sol sebepti óz tarapymnan qyzyǵýshylyq bolǵandyqtan, aǵylshyn tili men úshin qıynǵa soqpady. Sóıtip, keshegi qııal-armanym búginde shyn­dyq­qa aınaldy. Eger de qıynshylyqqa mo­ıy­maı, oǵan tóze bilseń, shyn sózim, armanyń shyndyqqa aınalady eken. – «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly shetelde bilim alý týraly oıǵa kelýińe ne sebep boldy? – Birinshiden, osy tilge degen qyzy­ǵý­shy­lyǵym maǵan AQSh degen memleketti tolyq­taı bolmasa da biraz ashyp bergendeı boldy. «Bolashaq», basqalar úshin bilmeımin, jeke óz basym úshin ómirimde bir-aq ret beriletin múmkindik sekildi kórindi. Onyń ústine 2007 jyly elimizdegi «Work & travel» baǵdar­la­ma­symen alǵash ret Amerıkada bolǵanmyn. Sol kezde naǵyz tildik ortaǵa kelgendikten bolar, aǵylshyn tilin jetildirýdiń kóptegen jolyn úırendim. Elge oralǵan soń, «Bo­la­shaq» baǵ­darlamasymen baǵymdy synap kó­rý­ge bel baıladym. 2 jyldyq daıyndyǵym óz jemisin berdi dep oılaımyn. Onyń ústine daı­yndyq barysynda ata-anam, mekteptegi muǵalimder, osy baǵdarlamamen oqyp júrgen dostarym úlken qoldaý kórsetip, kómekterin aıaǵan joq. «Bolashaq» baǵdarlamasyn táýelsiz elimiz­diń bizge bergen úlken syıy dep qabyl­daı­myn. Álem elderinde mundaı baǵdarlamalar óte sırek kezdesedi. – Qandaı sebeppen dál qazirgi oqyp júrgen ýnıversıtetti tańdadyń? – Albert Enshteınniń: «Adam estip bilgeni arqyly ǵana jetilmeıdi. Eńbek pen is-áreket ústinde qalyptasady» dep aıtqany meniń ómirlik ustanymyma aınalǵan. Kezinde, mektep bitire salysymen men elordadaǵy L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń aǵylshyn tili mamandyǵyna mem­lekettik grantpen oqýǵa túskenmin. Alaıda ýaqyt bárine sa­rapshy ǵoı, keıin ener­ge­tı­ka salasyna qyzyǵa bastadym. Baıqap qara­sa­ńyz, otandyq ener­ge­tıka salasyndaǵy maman­dar­dyń deni – sheteldikter. Memleket tara­pynan bul salaǵa, úlken qoldaý bolyp jat­qandyqtan, nege osy ma­man­dyqty oqymasqa degen oıǵa keldim. Sóıtip, ǵalamtor jelisi ar­qyly osy mamandyq boı­ynsha kadr daıyn­daıtyn álem­degi eń myqty oqý oryn­daryn izdestirdim. Energetıka ma­man­dyǵyn daıyn­daıtyn joo-lardyń ishinde AQSh-tyń alar orny erekshe. Osylaısha ener­­getıkasy joǵa­ry damyǵan AQSh-ty tań­dap, osy sala ma­ma­nyn jaqsy daıyndaıtyn atal­mysh oqý orny­na oqýǵa tústim. – Qaı qyrynan alyp qaramaıyq, AQSh – álem moıyndaǵan kóshbasshy el. Kez kelgen salada Amerıka qashanda ba­sym­dyqqa ıe. Bilim berý salasy da «pa, shirkin-aı» derlikteı. Osy bilim berý sa­la­synda elimizben salystyrǵanda kózge an­yq kórinetin aıyrmashylyq bar ma? – Buǵan birdeńe dep dóp basyp aıtý qıyn. О́ıtkeni, aıyrmashylyq shynymen de kóp. Biraq, eń bastysy, bul jerde bilim alý­­shy­nyń deńgeıi onyń qaltasynyń tereńdigine nemese ákesiniń oryntaǵynyń bıiktigine baıla­nysty emes. Basyndaǵy bilimine tikeleı táý­eldi. Mine, osyndaı jerde kim-kimniń de óz mamandyǵyn qanshalyqty meńgergeni aıdan anyq kórinip turady. Bul turǵysynan bizdiń úırenerimiz barshylyq dep oılaımyn. Bilim berýde bizdiń elimizde AQSh-tyń tájirı­be­sinen alynǵan kredıttik júıe bar. Bul júıe óz kezeginde joo-lardyń stýdentteri men oqytýshylary úshin óte tıimdi. – Oqý úrdisinde qandaı qıyndyqtar kezdesti? – Oqý kezindegi qıyndyqtardyń kóbi tilden bastaldy. Myń jerden ózimdi aǵylshyn tilin jaqsy meńgerdim dep oılaǵanymmen, til­dik aıyrmashylyqtarǵa tap boldym. О́ıt­keni, kezinde mektep qabyrǵasynda bizge brı­tan­dyq aǵylshyn tili oqytyldy. Al amerıka­lyq aǵylshyn tiline asa nazar aýdarylmady. Eki eldiń tildik aıyrmashylyqtary az degenimen de, biz úshin keıbir jerlerin túsiný ońaı­ǵa túspedi. Ásirese, afroamerıkalyq oqy­tý­shy­lardy áreń degende túsinemiz. Sóıleý má­neri men ıdıomalarynda aıyrmashylyq bol­ǵandyqtan, solardyń sóıleý tiline beıimdelip kele jatyrmyz. Al mamandyǵymdy meń­gerýdegi qıyndyqtar asa kúrdeli emes. – Amerıkada jan-jaqtan kelgen adamdar óte kóp ekenin jaqsy bilemiz. Oqý or­nyn­da da dál solaı shyǵar. Basqalardyń senderge, Qazaqstanǵa degen kózqarastary qandaı? – Amerıkalyqtar bolsyn, basqa memleketten kelgender bolsyn, qaı-qaısysy da bizdiń qonaqjaılyǵymyzǵa tánti. Elimizdegi ulttardyń tatý ómiri, beıbit turmysy qatty qyzyqtyrady. Onyń ústine Prezıdentimiz N.Nazarbaevty kemeńger saıasatker retinde óte jaqsy biledi. «Álemdik daǵdarysqa qara­mastan, senderdiń elderiń qazirgi ýaqytta óte myqty tur. Munyń bári elderińdi alǵa jetelep jatqan basshylaryńnyń arqasy», degen sózdi oqytýshy, professorlardyń aýzynan jıi estımiz. Osyndaı kezde kezinde «Qa­zaq­stan» degende kóz aldaryna Aýǵanstandy eles­tetetin kózqarastarynan arylǵanyna ish­teı qatty qýanamyn. Jataqhanada turǵan­dyq­tan, bárimen de aralas-quralas júremiz. Kó­bisi bizge qonaqqa kelýdi unatady. Olarǵa qo­lymyzdan kelgenshe ulttyq taǵamda­rymyzdy usynamyz. Ulttyq kıimimizdiń ádemiligine, oıý-órnektiń ásemdigine de qatty qyzyǵady. Mundaıda kádimgideı marqaıyp qalamyz. – Bolashaq baǵdarlamasy arqyly oqı­tyn kóptegen stýdentter ózderinde jaýapkershilik sezimi arta túskendigin aıtyp ja­tady. Al óz basyń qandaı jaýapkershilikti sezinýdesiń? – Birde Chıkago qalasyndaǵy Islam orta­lyǵynda pákstandyq stýdentpen sóılesip qalǵanym bar. Qazaqstandyq stýdentterdiń «Bo­lashaq» baǵdarlamasymen tegin oqyp jat­qanyn estigende tańǵaldy. AQSh-tyń joo-la­ryn­da oqý óte qymbatqa túsedi. Alaıda má­se­le aqshada emes qoı. Elińniń saǵan artyp otyr­ǵan senimi eń birinshi orynda. Osyny oı­laǵanda jaýapkershiligiń eriksiz artady eken. Onyń ústine shetelde oqýdyń jóni basqa. Elbasynyń jastarǵa degen senimi, qoldaýy úlken medeý. Eldiń úmitin arqalaǵan jastar da tek Otanynyń erteńi úshin eńbektenedi. Araı ÚIRENIShBEKQYZY.