Astana – nurdyń bulaǵy

Búgingi Astana – Qazaqstannyń tek jaı ǵana rámizi emes. О́tken jyldar ishinde ol elimizdiń naǵyz ortalyǵyna, respýblıkanyń qarqyndy damýynyń túpqazyǵyna aınaldy. Astana álemniń meılinshe tanymal megapolısiniń biri bolyp otyr. 

Qazirgi kezde kúlli álem kúrdeli týrbýlenttik ahýaldy bastan keshýde. Kóz aldymyzda astary tereń geosaıası jáne geoekonomıkalyq úderister júrip jatyr.

Amerıkalyq kórnekti kósemsózshi jáne geosaıasatker Robert Kaplan óziniń «Mýsson: Úndi muhıty jáne Amerıka saıasatynyń bolashaǵy» atty bestsellerinde bylaı dep tujyrymdaıdy: «Afrıka Múıizinen (Somalıden) bastap Arab túbegin janaı ótip, Iran taýly ólkesi men Úndistan túbeginen sonaý Indonezııa arhıpelagyna deıin jáne odan ári qaraı ulasyp jatqan Úndi muhıtynyń jaǵalaýy men onyń soltústigindegi sý alaby qazirgi ǵasyrdyń geografııalyq kartasynda mańyzy ótken ǵasyr kartasyndaǵy Eýropadan kem tús­peıtin yqpaldy aımaqqa aınala alady».  Álemniń kóptegen tanymal saıası sarapshylarynyń pikirinshe, XXI ǵasyrda bul erekshe jahandyq ortalyq birtindep Azııaǵa aýysa bastaıdy. Jer sharynyń osynaý ulan-baıtaq ári halyq eń tyǵyz qonystanǵan bóliginiń túrli pushpaǵyn álemde Úndi muhıty baılanystyryp jatyr.

Tómendegi tujyrym kóp adam úshin birtúrli bolyp kórinýi múmkin. Alaıda, bizdiń oıymyzsha, qarqyndy damý ústindegi elordamyzdyń budan arǵy tutas damýy ishinara Shyǵys muhıtymen de (ejelgi zamanda Úndi muhıtyn osylaı ataǵan) baılanysty bolmaq. 

Taıaýda ótken ShYU memleketteri basshylarynyń tarıhı sammıti jańa geoekonomıkalyq jaǵdaıdy aıqyndap berdi. Uıymǵa kiretin elderdiń jalpy aýmaǵy endi Eýrazııa aýmaǵynyń 60%-yn qamtıdy. ShYU aıasynda 3 mıllıardtan astam adam, ıaǵnı planeta halqynyń teń jartysy ómir súrýde. Buǵan qosa, qataryn Úndistan men Pákistan tolyqtyrǵan uıym úshin is júzinde Úndi muhıtyna tóte shyǵatyn jol ashyldy. Al bul muhıt, kóptegen saıasattanýshylardyń pikirinshe, osy ǵasyrdaǵy álemdik saıasattyń basty sahnasyna aınalyp otyr. 

Búgingi Astana – jaı ǵana rámiz, elorda, megapolıs emes. Búgingi Astana – respýblıkanyń kıeli qundylyǵy. Qazirgi ýaqytta Astana eń aldymen búkil Qazaqstannyń beınesin aıshyqtaıdy. Kúlli álem ony solaı tanyp, solaı túsinedi.

Astana ózin somdaǵan sheber týyndygerdiń – el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń arqasynda jú­ze­ge asqan aqıqatqa aınaldy. Qa­zir­gi Qazaqstan – Elbasy kóshin bas­ta­ǵan daryndy ári eńbeksúıgish halyq­tyń aqyl-oıy men eńbeginiń jemisi.

Búgingi naqty shyndyq – tabys­ty demokratııalyq memleket retin­degi Qazaqstan Respýblıkasynyń qalyp­tasýy qasıetti qazaq topyra­ǵynyń óz halqyna jáne jahan jur­ty­na XXI ǵasyrdyń kórnekti passıo­nary – Nursultan Nazarbaevty ber­gen­diginiń arqasynda múmkin boldy. 

Bizdiń Prezıdenttiń boıynda passıonarlardyń basty qasıetteri – udaıy jańalyqqa qushtarlyq, perfeksıonızmge degen permanentti umtylys barynsha toǵysqan. 

XX ǵasyrdyń tamasha tarıhshysy jáne geografy Lev Gýmılev usynǵan passıonarlyq qýat degen uǵym bar. Ol passıonarlyqtyń etnıkalyq júıesindegi etnosty quraıtyn adamdar sanyna bólingen mólsher arqyly anyqtalady. 

Jaratýshy Qudirettiń arqasynda Qazaqstanda jıyntyq passıonarlyq qýattyń sátin taýyp, Elbasynyń boıyna toǵysqany anyq. Sonyń nátıjesinde bárimiz onyń uly isteriniń kýágeri jáne ol bastaǵan isterge belsene atsalysýshy bolyp otyrmyz.

Osy oraıda biz óz oıymyzsha eń basty passıonarlyq jobalar bolyp sanalatyn birneshe jobany erekshe atap ótkimiz keledi. Bul rette olardy jasampaz jobalar jáne oqıǵalyq jobalar dep jiktegen oryndy dep bilemiz.

Árıne, Prezıdenttiń eń mańyzdy jasampaz passıonarlyq jobasy – Qazaqstan Respýblıkasy. Bizdiń el búginde tanymal, bedeldi, sonymen qatar mereıli, qalyptasqan memleket retinde búkil álemge moıyndaldy. 

Múlde erekshe eksklıýzıvti joba – Qazaqstannyń jarqyraǵan jaquty – eýrazııalyq megapolıs Astananyń boı kóterýi boldy. Búgingi Astana – eldiń asqaq rýhy jáne ulttyq maqtanyshy.

Elbasynyń syrtqy saıasattaǵy sara jolynda óńirlik jáne jahandyq kontınııým konteksindegi túrli passıonarlyq jobalar ushtasyp jatyr.  Qırap qalǵan postkeńestik keńistiktegi ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy saqtap qalý úshin Memleket basshysy TMD-ny qurý týraly bastama kóterdi. Osy qadamnyń arqasynda biregeı mádenı-aqparattyq keńistik ári qaraı ómir súrýin jalǵastyrdy.

Dostastyqqa jańa ómir syılaǵan el prezıdenti Nursultan Nazarbaev Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly usynys aıtty. Qazirgi tańda 180 mıllıon adamnan turatyn halqy bar bul ıntegrasııalyq birlestik Eýrazııa keńistigindegi asa mańyzdy oıynshyǵa aınalyp otyr.

Kúsh-qýatyn kún sanap arttyryp kele jatqan búgingi mańyzdy jahandyq jobanyń taǵy biri – Shanhaı yn­tymaq­tastyq uıymy. Bul da Nursultan Nazarbaevtyń QHR-dyń burynǵy tóra­ǵasy Szıan Szemınmen birlesip júzege asyrǵan jasampaz ıdeıasy. Búginde ShYU degenimiz – Jer sharynyń teń jarymy degen sóz.

Endi oqıǵalyq sıpattaǵy passıonar­lyq jobalarǵa qatysty sóz qozǵar bolsaq, bizdiń oıymyzsha, bul qatarǵa tómendegi jobalardy qosýǵa bolady.  Daý joq, mundaı jobanyń biri – Astanada 2010 jyly ótken EQYU sammıti. Ol 11 jylǵa sozylǵan úzilisten keıin ótkizilgen edi. Sammıt jumysynyń qorytyndysy Astana deklarasııasy boldy, ol úsh baǵyt – áskerı-saıası, ekonomıkalyq-ekologııalyq jáne adamzattyq ólshem boıynsha júrgiziletin jumystyń jalǵasyn tabatyndyǵyn dáıektep berdi. Álemdik saıası sóz qorynda birlik pen jasampazdyqty aıshyqtaıtyn «Astana rýhy» degen tyń uǵym-tujyrym paıda boldy.

Qazaqstannyń taǵy bir tabysy 7-shi Qysqy Azıadany ótkizýi boldy. Azııa oıyndarynyń tarıhynda tuńǵysh ret Olımpıada alaýynyń estafetasy uıymdastyrylyp, ol 20 kúnniń ishinde 1000-nan astam alaýgerdiń qatysýymen eldiń barlyq óńiri arqyly ótip shyqty. Jalpykomandalyq birinshilikte elimiz 1-shi oryn alyp, 70 medal, sonyń ishinde 32 altyn utyp aldy. Bul – sózsiz keremet jetistik!

Bıylǵy qysta bizdiń el Qysqy Ýnıversıada ótkizdi. Oǵan álemniń 57 elinen 2000 sportshy qatysty. Qazaqstan qorytyndy esep boıynsha ekinshi oryn alyp, Jer sharynyń 55 memleketinen ozyp shyqty. Biz álemdik aýqymdaǵy iri jarystardy laıyqty ótkizip qana qoımaı, olardyń barysynda aıqyn jeńisterge jete alatynymyzdy da jahan jurtyna taǵy bir márte dáleldedik.

Al dál qazir kózimiz kórip otyrǵan ǵalamat mańyzdy ulttyq jobanyń biri – Astana EKSPO-2017 kórmesi. Bul – TMD jáne Shyǵys Eýropa aýmaǵynda alǵash ret ótkizilip otyrǵan mamandandyrylǵan kórme. Oǵan 115 el men 22 halyqaralyq uıym qatysýda. Osy jahandyq forýmdy ashqan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz sózinde: «Bul – bizdiń eldiń jáne «Qazaqstan» atty ulttyq brendtiń jahandyq keńistiktegi ilgerileýiniń jańa belesi. «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybyn jarııalaı otyryp, biz ǵylymı progrestiń naq ortańǵy ózeginen oryn alamyz dep senemiz», dedi. Kórmede elder men halyqaralyq uıymdardyń 130-dan astam ekspozısııasy nazarǵa usynylýda. EKSPO aıasynda birqatar aýqymdy halyqaralyq is-sharalar ótkizý josparlanǵan. Búginge deıin Astana ekonomıkalyq forýmy, Sheteldik ınvestorlar keńesi ótti. Kúzde Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń sammıti uıymdastyrylatyn bolady. Jalpy 6 myńnan astam is-shara ótkizilmek. 

Atap aıtsaq, máselen, Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa jumysynyń baǵyty boıynsha kórme aıasynda tamyz-qyrkúıek aılarynda «Áıelder bolashaqtyń energııasyn qoldaıdy» atty halyqaralyq forým ótedi, oǵan álemniń túrli memleketterinen 300-den astam delegat qatyspaq. Qatysýshylar qatarynda ShYU, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Ortalyq Azııa, TMD jáne alys shetelderden keletin kóshbasshy áıelder, energııa tıimdiligi jónindegi ınnovasııalar avtorlary, «jasyl ekonomıka» salasyndaǵy álemdik kórnekti ǵalymdar, memlekettik organdar men Qazaqstannyń áıelder qaýymynyń ókilderi bolady.

Forýmda memleket, bıznes jáne azamattyq qoǵam seriktestigi negizinde balamaly energetıka jáne «jasyl ekonomıka» salasyndaǵy ınnovasııalyq ıdeıalardy ilgeriletýdegi áıelderdiń róli men úlesi keńinen talqylanady. 

Áıelderdiń balama energetıka jáne «jasyl ekonomıka» salasyndaǵy jańa jetistikteri tanystyrylady, son­daı-aq «jasyl ekonomıkany» damytýǵa, BUU-nyń «Barshaǵa arnalǵan ornyqty energııa» taqyrybyndaǵy jahandyq bastamalaryn jáne «Jasyl kópir» atty seriktestik baǵdarlamasyn júzege asyrý isine áıelder kásipkerligin tartý máselelerin talqylaý josparlanýda. 

Jer shary áıelderiniń tek beıbit maqsatqa qoldanylatyn bolashaqtyń energııasyn qoldaıtynyn forýmnyń basty tezısi retinde aıryqsha atap ótkim keledi. Jańa energııany pasıfızm qaǵıdattaryna saı qoldaný – Qazaqstannyń áıelder qaýymynyń el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń áıelderdiń bitimgershilik úderisterine qatysýy jónindegi bastamasyn berik qoldaýynyń kórinisi. Bul – bizdiń eldegi áıelder qaýymynyń jahandyq áıelder qoǵamdastyǵyna olardy bitimgerlik sharalaryna belsene qatysýǵa shaqyratyn mańyzdy úndeýi.

Búginde álem jańa dáýirge – kıber­fızıkalyq júıelerdi óndiriske jappaı engizýdi bildiretin 4.0 ındýstrııasy kezeńine qadam basyp otyrǵany belgili. 

Bastalyp ketken jańǵyrtý isiniń quramdas bóliginiń biri – jańartylatyn energııa kózderine (JEK) kóshý. Bul rette álemde qandaı ahýal oryn alyp otyr? 

Jańartylatyn energııanyń álemdik energııa teńgerimindegi úlesi qazirdiń ózinde 24%-ǵa jetti. Sarapshylardyń boljaýynsha, bul kórsetkish 40%-ǵa deıin ósedi.

2015 jylǵy jaǵdaı boıynsha 170-ten astam memleket ózine JEK-ty damytý jóninde mindet qoıdy. Birqatar elderde búkil energııa óndirisi JEK-qa tıesili, mysaly, Lesotoda ol – 100%, Nepalda – 99,4%, Islandııada – 99,9%. JEK úlesi eleýli bolyp keletin elderdiń eń kóbi Afrıka men Ońtústik Amerıkada ornalasqan. Al Taıaý Shyǵysta JEK nashar damyǵan. Jel jáne kún elektr stansalary Eýropalyq Odaq pen AQSh-ta aıtarlyqtaı mańyzdy úleske ıe, al gıdroenergetıkanyń meılinshe kóbirek úlesi Afrıka men Ońtústik Amerıkaǵa tıesili. 

2015 jyly JEK energııasyn túr­len­dirýge arnalǵan meılinshe mol qýat ortalyqtary ornalasqan negizgi elder qa­taryna EO, AQSh jáne Qytaı endi. Olarǵa 72%-ǵa jýyq kún energııasy óndi­risi, 84% jel energııasyn túrlendirý úle­­si, 46% GES qýaty, bıomassa arqyly ju­mys isteıtin generatorlardyń 64%-y, geo­­termaldyq qýattyń 42%-y jáne sý­dyń kóterilýinen qýat alatyn elektr stan­sa­larynyń 54%-y tıesili. 

Qazaqstan bıyl basty máni eko­no­mıkalyq ósimniń jańa modelin qalyp­tastyrý bolyp tabylatyn Úshinshi jań­ǵyrýdy júzege asyrýǵa kiriskeni málim.  Energııanyń elde orasan mol eken­digine qaramastan, Memleket basshysy taza tehnologııa men taza energetıkany da­mytý úshin belsendi túrde JEK-qa kóshý jóninde mindet qoıdy. 

Qazaqstan JEK-ty energetıkalyq keshendi damytýdyń bir vektory retinde qarastyrady. Bizdiń elde JEK áleýetiniń óte joǵary ekeni belgili.  Álemniń eń ozyq 30 eliniń qataryna qosylýǵa umtylyp otyrǵan elimiz «Qa­zaq­stan-2050» strategııasyn qabyldady, onda Memleket basshysy balamaly energııany jáne JEK-ty damytý jóninde mindet qoıdy. Qoıylǵan mindetke sáı­kes, onyń úlesi 2050 jylǵa qaraı barlyq tu­tynylatyn energııanyń jıyntyq kóleminiń 50%-ynan kem bolmaýy tıis.

Bul oraıda elimiz búginde TMD boıynsha kósh bastap tur. Biz Dostastyq elderi arasynan birinshi bolyp «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshý tujyrymdamasyn, Ekologııalyq kodeksti qabyldadyq.

Naqty ındıkatorlar belgilendi, máselen: balama energııa úlesin qazirgi 0,8%-dan 2020 jylǵa qaraı 3%-ǵa, 2030 jyly 30%-ǵa, 2050 jyly 50%-ǵa deıin jetkizý kózdelgen.

Búgingi tańda Qazaqstanda qazirdiń ózinde JEK-tyń 50 kásiporny jumys isteıdi. Olardyń meılinshe irileri – Jam­byl oblysyndaǵy qýattylyǵy 50 MVt bolatyn «Býrnoe» kún elektr stan­sasy (KES); Aqmola oblysyndaǵy qýat­tylyǵy 45 MVt bolatyn jel elektr stansasy (JES); Jambyl oblysy Qordaı ken­tin­degi qýattylyǵy 21 MVt bolatyn JES. 

Astana EKSPO bazasynda respýb­lıkamyzda Jasyl tehnologııalar men ın­vestısııalardy damytý jónindegi ha­lyq­aralyq ortalyq qurylatyn bolady.

2020 jyldyń sońyna deıin 53 JEK nysanyn, sonyń ishinde 23 JES, 17 KES jáne 13 GES nysanyn paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Osyndaı sharalardyń júzege asyrylýy Qazaqstanǵa jasyl energetıkany da­mytý isi boıynsha álemniń jetekshi elde­riniń qataryna qosylýǵa múmkindik beredi.

Búginde óziniń qazirgi kelbeti arqy­ly respýblıkanyń ınnovasııalyq bola­shaǵyn keıipteıtin Astana elimizdegi jasyl damýdyń draıveri jáne kósh bas­taýshysy bolyp otyr.

El úkimeti 2014 jyldyń ózinde As­tanany 2050 jylǵa deıin álemniń eń úzdik qalalarynyń ondyǵyna kirgizý mindetin qoıǵany málim. Qala qazirgi kezde birtindep, júıeli túrde sol kózdelgen maqsatqa qaraı ilgerilep keledi.

Megapolıs ekonomıkasynyń jan-jaqty damýynsyz bul mejege jetý múmkin emes. Osy oraıda mańyzdy kór­set­kishtiń biri – energııanyń jumsalý mólsheri. 

Qala basqarmasy búginde Astananyń energııasyn únemdeý men energııa tıim­diligin arttyrýdyń keshendi josparyn júzege asyrýda. Ony ázirleý barysynda Kanadanyń, Skandınavııanyń, Germanııanyń, Qytaıdyń, Sıngapýrdyń, t.b. elderdiń energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý salasyndaǵy úzdik álemdik tájirıbeleri qarastyryldy.

Basymdyqtardyń biri – JEK-ty damytý jáne perspektıvaly energııa únem­deý tehnologııalaryn engizý.

EKSPO-2017 kórmesine daıyndyq aıasynda JEK-tyń shaǵyn formalaryn ornatý jobalaryn júzege asyrý baǵy­tyndaǵy aýqymdy jumys atqa­ryldy. Osy maqsatpen BAÁ, AQSh, Qy­taı, Shy­ǵys Eýropa elderiniń ozyq táji­rıbeleri muqııat zertteldi. 

Búginde Astanada qazirdiń ózinde JEK-tyń shaǵyn formasynyń 18 túri or­­na­tylǵan. Alynǵan elektr energııasy kesheni jáne saıabaqtardy jaryqtan­dy­rýǵa baǵyttalyp, qalanyń jaryq berý jelisi men bıýdjet júktemesin azaıtýǵa sep­tigin tıgizýde. 

Jaıaý júrginshi ótkelderiniń jolyn jaryqtandyrý sátti júzege asyrylyp otyr, osynyń ózi qaladaǵy jol ahýalyn jaq­s­artýǵa qosylǵan naqty úles bolyp sanalady. 

Jabyq aıaldamalardy olardyń shatyryna kún panelderin ornatý ar­qyly elektrmen qamtamasyz etý avto­nomdy tásilge kóshirilgen. Panel­der aıaldamalardyń elektrmen, jylý­men qamtamasyz etilýine já­ne jaryqtan­dyrylýyna septigin tıgi­zýde. 

Elorda turǵyndary men qonaqtary demalatyn oryndarda kún energııasymen jumys isteıtin, elektrondyq gad­jet­terdi qýattandyrýǵa múmkindik bere­tin «Pal­malar» atty qurylǵylar orna­tyl­ǵan.

Saıabaqtar men gúlzarlar aýmaǵynyń bárin kún panelderimen jáne jel generatorlarymen jabdyqtalǵan shyraqtar jaryqtandyryp tur. Olar CREE LED markaly chıpteri bar, uzaq ýaqyt boıy qyz­met etetin jáne elektr qýatyn únem­deıtin jaryqdıodty shamdarmen jaraq­tan­dyrylǵan. Kóp adam halyqaralyq áýejaıdan shyǵa beriste kúnniń jaryǵyn jınaqtap, elektr qýatyn óndirýge jáne ony qalanyń jaryq jelisine berýge arnalǵan «Gúl» atty qurylǵyny baıqaǵan da bolar.

Qalanyń ortalyq sırkiniń mańynda tirek-tuǵyrlarǵa ornatylǵan «Beımálim ushý nysany» pishinindegi, óz-ózin elektr­men qamtamasyz etetin dekoratıvti shyraqtar jarqyrap tur. 

Negizgi demalys oryndarynda jel generatorlarymen jabdyqtalǵan «Aǵash­tar», sondaı-aq «Kún gúlsheleri» atalatyn, barlyǵy Qazaqstanda óndirilgen buıymdar ornatylǵan. 

Sonymen qatar, Turan dańǵylynyń, Uly Dala kóshesiniń boıy JEK arqy­ly jumys isteıtin jaryqtandyrý ádi­sine kóshirilgen. Osy kóshelerde óz-ózin elektrmen qamtamasyz etý úshin kún panel­derimen jabdyqtalǵan baǵdar­shamdar ornatylǵan. 

 «Áýejaı» aınalma jolynyń aldynda jel generatorlarymen jabdyqtalǵan «Bolotov qurylǵysy» jumys istep tur, ol tipti álsiz jeldiń ózinen jetkilikti mól­sherde elektr energııasyn óndire ala­dy.

Keshki mezgilde Qabanbaı batyr dań­ǵyly boıyndaǵy stadıondar keshe­niniń aýdany kún energııasymen jumys isteı­tin, sondaı-aq aýany súzgiden ótkizetin «Eko-shamdar» arqyly nurlanyp tu­rady.

Qoǵamdyq sport alańdarynda salamatty ómir saltyn ustanyp, dene tár­bıesimen shuǵyldanýǵa arnalǵan «Eko-fıtnes», «Eko-jataq» trenajerlary orna­tylǵan. Eń qyzyǵy sol, olar da elektr energııasyn óndiredi.

Mine, qazirdiń ózinde osyndaı naqty qadamdar jasaldy. Barlyǵy júıeli, retti jáne aıqyn júzege asyrylýda. Al aldymyzda bizdi budan da qarqyndy jáne tartymdy bolashaq kútip tur. Astana álemniń eń zııatker qalasynyń biri degen mártebe deńgeıine qaraı jedel ári baıypty túrde ilgerilep keledi.

Bir kezde áıgili aǵylshyn jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Redıard Kıplıng Batys pen Shyǵys eshqashan qosylmaıdy dep tujyrymdaǵan bolatyn.

Alaıda barlyq negizgi álemdik órke­nıetterdiń lebin boıyna toǵystyrǵan El­basynyń tól perzenti – Elorda ózi­niń damý fılosofııasy, qaıtalanbas ýr­banıstik mádenıeti arqyly buǵan múlde basqasha jaýap berip otyr. Sondyqtan Astana búginde Nıý-Iork, Parıj nemese London tárizdi bedeldi jahandyq megapolısterdiń birine aınaldy. Uly Da­la eliniń elordasyn kóp jurt iri halyq­aralyq forýmdar ótkizý úshin eń qalaýly oryn dep sanaıdy. Biz tipti osyǵan deıin bastary qosylyp kórmegen álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary úshin de ortaq dıalog alańyn qalyptastyrdyq. 

Elimizde qazir ótip jatqan «Astana EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesi – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń strategııalyq turǵydan oılastyrylǵan syndarly, zamanaýı memlekettik saıasa­ty­nyń saltanatty jeńisiniń aıshyqty aıǵaǵy; Elbasymyzdyń asa joǵary bede­liniń álemdik deńgeıde taǵy bir márte moıyn­dalýy.

Dúnıejúzilik árbir kórme tehnı­kalyq jáne tehnologııalyq jetistikteri, bire­geı jobalary arqyly tarıhta min­detti túrde óziniń óshpes izin qaldy­ratyny málim.

Máselen, 1851 jyly Ulybrıtanııada ótken alǵashqy kórme álemge túgeldeı temir men áınekten jasalǵan Hrýstal saraıdy tartý etti. Kórme úshin 1889 jyly arnaıy salynǵan áıgili Eıfel munarasy Parıjdiń biregeı boıtumaryna aınaldy. Al Monrealda EKSPO-67 kórmesi úshin boı kótergen, biriniń ústine biri jalǵasqan 354 teksheden turatyn «Habıtat 67» atty ǵalamat turǵyn úı kesheni búkil Kanadanyń kózaıymy bolyp sanalady.

Bizdegi EKSPO-2017 kórmesinde bolǵanymda men ondaǵy ortalyq nysan, Qazaqstannyń pavılony – «Nur Álem» bolashaqta Astana men Qazaq eliniń ǵana emes, kúlli álemniń rámiziniń birine aınalady degen oıǵa keldim. 

Dıametri 80 metrlik bul alyp shar álemdegi tolyq sfera pishinindegi birden-bir ǵımarat bolyp sanalady. Nysan qurylysynda fýtýrıstik dızaındy buzbaı saqtaı otyryp, elektr energııasyn óndiretin eń jańa fotoelektr tehnologııalary qoldanylǵan. Jeldiń baǵyty men uıytqýyna táýeldi emes dybyssyz jel generatorlary elektr energııasyn jeliden az tutynýdy qamtamasyz etedi. «Nur Álem» – «Bolashaqtyń energııasy» ǵımaratynyń minsiz úlgisi, bul tek kórmeniń jaı ǵana aıshyqty kórki emes, tutas bir brend.

Meniń oıymsha, «Astana EKSPO-2017» jańa energııanyń, bolashaqtyń energııasynyń rámizi ǵana bolyp qalmaıdy, ol adamzattyń tehnıka men tehnologııalar salasyndaǵy odan ári ilgerileýi jolyndaǵy tyń passıonarlyq serpininiń bastaýyn bildiredi. 

Qazirgi zamannyń kórnekti passıonary, el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń osynaý jobasynyń arqasynda Qazaqstan Respýblıkasy jahandyq Olımp shyńynyń jarqyraǵan taǵy bir jańa bıigine kóterildi. 

Memleket basshysynyń ǵalamat jobasy – Astana óz ýaqytynan ozǵan megapolıs retinde búginde búkil Qazaqstannyń passıonarlyq qýatynyń ortalyǵy bolyp sanalady dep bilemin.

Shyndyǵyn aıtqanda, ınklıýzıvti jáne ornyqty damý formatyn júzege asyryp jatqan bizdiń eldi búkil álem antııadrolyq qozǵalystyń kóshbas­shysy retinde moıyndady. Qazaqstan kóp­tegen mańyzdy geosaıası jáne geoeko­nomıkalyq bastamalardyń ıesi bolyp sanalady.

Is júzinde biz Azııadaǵy passıonarlyq qýat ortalyǵynyń birine aınalyp kele­miz. Kóptegen sarapshylar XXI ǵasyr­dy Azııanyń dáýiri retinde tanyp otyr­ǵanyn eskersek, Qazaqstan da jahandyq pas­sıonarlyq ortalyǵynyń birine aınalýda.

Bir kezde, Jańa dáýir týǵanda Eýro­pada: «Ex oriente lux» (Shyǵystan nur tógi­lip tur) degen sóz aıtylǵan bolatyn. Bul Shyǵystan danalyq kele jatyr degen­di bildirgen edi. 

Meniń oıymsha, Qazaqstannyń búgingi jetistikteri, mańyzdy álemdik bastamalary, jahandyq yntymaqtastyq pen beıbitshilikti jaqtaýy, Astananyń jahandyq ortalyqtardyń biri retinde moıyndalýy «Ex Astana lux» dep batyl aıtýǵa tolyq múmkindik beredi. Astanadan nur tógilip tur!  Kele jatqan Astana kúni qutty bolsyn, qymbatty qazaqstandyqtar, EKSPO-2017 qonaqtary!

Gúlshara ÁBDIQALYQOVA, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy