Qıyn kezde qııýyn tapqan

Elbasy shırek ǵasyrdan asa ýaqyt ishinde elin álemge tanytty. О́zi de kór­nekti saıasatker retinde menmin degen­der­men ıyq tirestirip turǵan sátterin kór­gende – mereıiń ósedi. Ketken eseniń qaı­tqany osy-aý dep, táýbeme kelemin. 

 Men toqsan jastan asqan ómirimniń kóbin Qazaq eliniń bilim salasyna arnadym. Qarapaıym muǵalimdikten bas­tap, biraz laýazymdy jumystar at­qardym. Sonyń ishinde 1974-1987 jyl­dar aralyǵynda Oqý mınıstri qyz­metinde boldym. Sol tus­tarda Nursultan Ábishulymen jaqsy ara­lastym.  Al  Nurekeńmen birinshi ret Qaraǵandy qalasynda jastardy eńbekke baýlýǵa arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-prak­tı­kalyq konferensııada tanysqan edim. Ol kezde N.Nazarbaev Qaraǵandy ob­lystyq partııa komıtetiniń ekinshi hat­shy­­sy bolatyn. Sol jolǵy júzdesýge se­­­bepshi bolǵan Qazaqstan Ortalyq par­tııa komıtetiniń bólim meńgerýshisi, ar­daqty jan Sanjar Orazuly Jandosov edi. Sanjar Nurekeńdi burynnan biletin bol­yp shyqty. 

Nursultan Ábishuly jarqyldap, jaınap turǵan azamat eken.  Biraz pi­kir­leskennen keıin ol bizdi kómir shah­­tasyna aparyp, jumysshylarmen júz­des­­tirdi. Sonda bir baıqaǵanym, oǵan de­­gen jumysshylardyń erekshe iltıpaty edi. Men isker janǵa sodan bastap tilek­shi bolyp júrmin. 

Nursultan Nazarbaev keıin Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetine hat­shy­lyq qyzmetke aýysyp kelgende, bu­ryn­ǵydan da jaqsy qarym-qatynasta bol­dyq. Jıi kezdesip júrdik. Ol qyryq tórt jasynda Qazaqstan Úkimetiniń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Sol tustaǵy myna bir jan súısinter oqıǵany eske sala ketsem deımin. Úkimet basshylyǵyna taǵaıyndalardyń aldynda Máskeýdegi bıik laýazym ıeleriniń kelisimin alatyn úrdis boldy. KOKP-nyń birinshi hatshysy K.Chernenko áńgime ústinde ekinshi hatshy E.Lıgachevten Nurekeńniń qansha jasta ekenin suraǵanda ol: «44-ke qaraı qadam basty, Konstantın Ýstınovıch. Eń jas premerimiz osy bolady», depti. Mi­ne, munyń ózi qazaq basshysynyń qa­rym-qa­biletin uǵyný, ári baǵalaý ekeni anyq. 

Úkimet basshysy alǵyrlyǵymen bá­rin de tez meńgerip ketti. Qasynda júr­gen­derdiń ózi onyń iskerligine, sheshim q­a­byldaý kezindegi bilim-biligine  tánti eken­derin jıi aıtatyn. О́zim de ondaı tııanaqty jumystaryna talaı kýá boldym. Ol tusta mektep qurylysy bastalǵanmen, ýaqytynda bitpeı jatatyn. Muny Nursultan Ábishuly jan-jaqty qarastyra kelip, bilim ǵı­ma­rat­­taryn jańa oqý jylyna saı etip jabdyqtaý, bastalǵan qurylysty ýa­qy­tynda aıaqtaýdy  tez sheship otyrdy. Oǵan bir dáıek keltire keteıin. Elimizdiń úsh qalasynan, naqtylaı tússem Almaty, Shymkent, Qaraǵandy qalalarynan qa­zaq jastaryna arnalǵan áskerı mektep uıymdastyrý kózdelgen edi. Bul ju­mys Almaty men Shymkentte sheshimin tapty da, Qaraǵandyda másele týyndady. Meniń usynystarymdy Qaraǵandy ob­lysynyń basshylary túrli syltaý­larmen keıinge ysyra berdi. Osyǵan Nursultan Ábishuly ózi aralasyp, ondaǵy mektep-ınternattyń da, áskerı mekteptiń de jumysyn tez sheship berdi.  Ol kisi qaı kezde de bala taǵdyryna at­ústi qaramaıtyn. Jaǵdaıdy aıtsań bar múm­kindikti iske qosatyn. Onyń oryndalýyn qadaǵalap otyratyn. 

Men táýelsizdikten keıingi tustaǵy Prezıdenttiń bilim men ǵylym salasyna erekshe zeıin qoıyp kele jatqanyn kó­rip otyrmyn. Ol kisiniń keleshek jas­tyń kemel bolyp ósýine eki qoǵamda da erekshe mán bergenin ańǵaryp qana qoı­maı, rıza bolamyn. 1986 jyly Almatydaǵy Baýyrjan Momyshuly atyn­­­daǵy áskerı mektepte bolyp, oqý baǵ­d­arlamasymen jan-jaqty tanysqany bar. Ustazdarmen, oqýshylarmen oı bó­li­sip, ótinish-tilekterine kóńil aýdaryp,  bárimizge naqty tapsyrmalar berdi. Shynynda, qaı kezde de bilim salasynda problema az bolmaǵan. О́ıtkeni, tolqyn-tolqyn urpaqtyń kóńilinen shyǵý úshin tynymsyz jumys isteýiń kerek. Biz muny bastan kóp ótkerdik. 

1986 jyly Jeltoqsan kóterilisi aıaq asty­nan burq ete tústi. Bul kútpegen oqı­ǵa edi. Aýyr kezeń bastaldy. Aqyl-pa­rasatqa júginýge týra keldi. Jas­tar­dyń ekpini qatty kórindi. Oqý mınıstri retinde bul oqıǵa maǵan da aýyr tıdi. Sóıtip otyrǵanymyzda, Ortalyq komıtetten telefon soǵylyp, keshke res­pýb­lıkalyq aktıvtiń májilisi bolatynyn jetkizdi. Aıtqan ýaqytta tún jamylyp jınaldyq. Bárimizdiń óń-túsimiz órt sóndirgendeı. Kóńil jabyrqaý. 

Aktıv májilisin G.Kolbın ashyp, sózdi Ortalyq komıtettiń hatshysy Z.Kamalıdenovke berdi. Onyń aıtqany,  jas­tardyń bulaı búlinýi, ultshyldyq ta­nytýy durys bilim berip, tárbıe úı­retpegendikten, oǵan Joǵary jáne orta bil­im mınıstri K.Náribaev pen Oqý mı­nıstri  men kináli degen syńaıda áńgime órbitti. 

Osydan keıin barlyq oqý oryndary tekserildi. Bizdiń mınıstrlikti de qaǵyp-silkidi. Bul az bolǵandaı, KSRO Oqý mınıstriniń orynbasary bas­­taǵan 25 adam kelip, olar da aıanyp qalmady. Bir kúni meni ózderine sha­qyryp alyp, «Sizderde nege arab tilin oqytatyn mektepter ashylǵan, jo­ǵa­ry oqý oryndarynda da bilim bere bastapsyzdar, bul qalaı?» dedi. Men Qazaq eli arab jurtymen ejelden má­denıet, ekonomıka – barlyq salalar boı­ynsha qarym-qatynas jasap kel­ge­nin, kóptegen dúnıelerimiz tóte jazýmen tańbalanǵanyn aıtyp, óz ýájimdi dáleldep baqtym. Tarıhymyzdy zerttep, zerdeleýde buryn bola qoımaǵan arab tili mamandaryn ýaqytqa qaraı qaıta  daı­yndaý qajettigi týǵanyn da alǵa tart­tym. Biraq olar meniń bul sózime ılana qoımady. «Sizder tarıhty bilýge tal­pynǵan mamandardy emes, moldalar daıyndaýǵa umtylyp otyrsyzdar», dep bastyrmalatty. 

Aqyry osyndaı qadalýlardyń qory­tyndysy boıynsha meniń máselem bıýroda qaralyp, Kolbın shara qoldaný kerek degen usynys jasapty. Biraq Úkimet basshysy retinde Nursultan Ábishuly óziniń kadryn qorǵap, hatshynyń usy­ny­syn qabyldattyrmaı tastapty. Eger Nazarbaevtan basqa bireý bolsa, ma­ǵan shara qoldanary anyq edi. Áıtse de, Kolbın 1987 jyly meni zeınetke shyǵaryp tyndy.  Iá, Nursultan Ábish­uly maǵan kóp qaraılasty. Múmkindikter jasady. Bul úshin oǵan alǵysym sheksiz. 

Alda aıtqanymdaı, Nurekeń táýel­siz­digimizdi alǵannan keıingi jerdegi bilim salasyna jasaǵan qamqorlyǵyn eshnársege teńgermes edim. Eldigimizdi alǵannan keıin myqty kadrlardyń kerek ekenin Prezıdent aldyn ala oılastyryp, «Bolashaq» baǵdarlamasyn qabyldady. Ony jaqsy bitirip kelgen azamattar qazir úlken-úlken mekemelerdi, ulttyq kompanııalardy, mınıstrlikterdi basqaryp otyr. Nazarbaev zııatkerlik mektepterin, Nazarbaev ýnıversıtetin ashyp, óz mem­leketimizde de  bilimdi tııanaqty berý­diń úlgisin ornyqtyryp, álemdik deńgeıdegi joǵary deńgeıli  mamandar daıyndaý boıynsha da ıgilikti isterge uıytqy boldy. Osy bilim uıalarynda oqyǵan  jastardyń birazyn bilemin. Pikirlesip te turamyn. Olar álemdik órede ósip-órken­deý­ler týraly aıtyp, oǵan jetýdiń joldaryn taratqanda rıza bolamyn. 

Al Arqa tósinen aıbyndy Astana salyp, tórtkúl dúnıege tanylýymyzdyń ózi nege turady! Qazir elordamyz bi­lim men ǵylymnyń da, saıasattyń da, máde­nı­ettiń de altyn oshaǵyna aınaldy. 

Osy arada myna bir ótken kúnder eske túsip otyr. Men 1945 jyly orta mek­­tepti bitirip, Almatyǵa oqýǵa barýǵa be­­kin­dim. Ol kezde soltústik oblystarda pedagogıkalyq ınstıtýttar joq edi. Muǵalimderdi tek pedagogıkalyq ýchı­­­lısheler daıyndaıtyn. Almatyǵa Qyzyljar, Novosibir arqyly 5-10 kún­ júrip áreń jetetinbiz. Týra ba­ra­tyn poıyz joq. Bir stansadan, bir stansaǵa aýysa beretinbiz. Qazir bar­lyq óńirlerde joǵary oqý oryndary bar. Qalaǵanyńa qınalmaı baryp oqı beresiń. Munyń bári Nursultan Ábishulynyń qabilet-qarymymen, bilim-bili­gimen, is­kerligimen, izdenisimen, parasa­ty paı­ymymen júzege asyp jatqan ıgi­likti jumystar dep topshylaı­myn.  Tipti, tórtkúl dúnıeni tam­san­dyrǵan EKSPO-2017 kórmesiniń taǵylymy qazaq tarıhyna altyn árippen jazylary shúbásiz.   

Qazaq halqyn, birligi jarasqan ózge ult ókilderin aırandaı uıytyp, bes qoldyń salasyndaı ádemi tirlikte saltanatty kún keshtirip jatqan búgin­gi ómirimiz  Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń kóregendiginiń kórinisi dep batyl aıta alamyn. Tórtkúl dúnıege qarap otyrsań, táýelsizdigin alǵan eldi ba­staǵan basshynyń aqyl-parasaty teń tússe, óreli órkendeý, qaryshty damý bolyp otyrǵan. Bizdiń Qazaq eli de Elbasynyń sara saıasatynyń negizinde damýdyń álemdik deńgeıine kóterilip keledi. Eldiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy alasapyrannan arylyp, damýdyń dańǵyl jolyna tústik. Osynyń kóbi Memleket basshysynyń baǵdarly Joldaýlarynda, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda taıǵa tańba basqandaı naqty kórsetildi.  Bul aýqymdy eldik jumys desek, Nursultan Ábishuly jeke adamdarǵa da árkez kóńil bólip, jaǵdaı jasap, iltıpat tany­typ keledi. Men sekildi qarttarǵa da qurmet kórsetýi erekshe. Mysaly, alpysqa tolǵan shaǵymda da, jetpiske kelgen tusta da, seksenniń seńgirine kó­terilgende de, toqsannyń shyńyna shyq­qanda da – Nurekeń kóregendi sózin aıtty. О́ńirime «Parasat» ordenin taqty. Kúni keshe Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy medalin tabystady. Alqaly jıyndarǵa shaqyryp, sálemin úzbeıdi. Osy úlgi keıingilerdiń de boıynan tabylyp jatsa degen tilegimdi de aıta ketýdi paryz sanaımyn. Bizge kóp dúnıeniń keregi joq. Izet bolsa bolǵany.

Toqsanǵa kelgenimde Nursultan Ábishuly quttyqtaý hatyn jiberdi. Sol hattaǵy myna bir jaqsy sózderdi anda-sanda qaıtalap oqyp, bir jasap qala­myn. Sonyń keıbir úzindilerin  gazet oqyrmandaryna da usynsam deı­min: «Qa­zaqstandyqtar Sizdi elimizdiń ha­lyqqa bilim berý salasynda kóp eńbek sińir­gen belgili memleket qaıratkeri retin­de qurmetteıdi... Sizdiń zor uıym­das­tyrýshylyq qyzmetińizdiń ná­tı­jesinde Qazaqstan halyqqa bilim be­rý jóninde buryn odaqtas respýb­lı­kalardyń arasynda aldyńǵy oryn­dardyń birine kóterildi. Balalar qor­y­nyń jumysyna bilikti basshylyq jasaý ar­qyly jas búldirshinderdiń alań­syz bilim alyp, jaqsy azamattar bolyp qalyptasýyna yqpal ettińiz», degen eken. 

Mine, kishilik te, kisilik te osyndaı-aq bolar. Men toqsannan asyp, júzge bet alǵan shaǵymda táýelsiz elimizdiń aıbyndy Astanasynyń mereıli mereke­sine oraı, qıyn kezde qııýyn taýyp,  irgetasyn qalap, tórtkúl dúnıege tanyt­qan eren eńbek ıesi dara da, dana azamatymyz Elbasyn da quttyqtaǵym keledi. Alda da Qazaq eliniń mereıi ósip, búgingi shyrqaý bıiginen de joǵarylaı bersin, qyran qanaty talmasyn degen tilek pen oıymdy qorytyndylaǵandy jón kórip otyrmyn. 

Qajahmet Balahmetov, memleket jáne qoǵam qaıratkeri

Jazyp alǵan  Súleımen Mámet, «Egemen Qazaqstan»