Eýrazııa endigindegi egiz uǵym

Barsha jurt tanyǵan bas qala Dúnıe júzinde 251 memleket bar eken. Olar túgeldeı BUU-ǵa múshelikke ótpese de, biz­dińshe, bári derlik táýelsiz, derbes mem­leketter bolýy kerek. Ara­larynda iri­leri de, bar-joǵy bizdiń bir aýdan kólemi­­nen aspaıtyndary da joq emes. Aral mem­­leketter men qala memleketter de kezdesedi. Muny biz ne úshin aıtyp otyrmyz? Jer-jahanda osynshama memleket bar ekenin, qazaqtyń keń peıiline qa­raı álemde toǵyzynshy oryn alatyn aýmaq­­tyń buıyrǵanyn aıta otyryp maq­­taný úshin, árıne! Jáne muny maq­taný­ǵa ábden bolatyn másele dep bile­miz. Dúnıe júzinde alaqandaı jer úshin qyryq pyshaq bolyp qyrylysyp jata­tyn halyqtar az ba? Tipti, aýmaǵy jóni­nen álemde toǵyzynshy oryn alatyn ege­men el ataný turmaq, ózimdiki deı­tin ult­araq­taı jeri bolmaǵandyqtan, derbes­ti­gine qol jetkize almaı pushaı­man kúı keshken ulystardy da jaqsy bilemiz emes pe?! Qazaqstan halqy búginde jerimen ǵana emes, tutastaı elimen de maqtana alady. Egemen elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarab­dal ishki, syrtqy saıasatynyń arqa­syn­da kóptegen ult pen ulys meken etetin keń-baıtaq Otanymyzda etnos­aralyq tatýlyq pen dinaralyq keli­sim saltanat qurǵan. Memleket basshy­synyń jol kórsetip, baǵyt-baǵdar silteýimen Qazaq eli jyl ótken saıyn ósip-órkendep keledi. Halyq­aralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy bedeli de adam aıtqysyz deńgeıde arta túsip otyr.  Elbasy degende aldymen aýyzǵa táýel­­sizdigimizdiń tuǵyryn bekite túsý­ge úlken úles qosyp qana qoımaı, álem­­­dik saıasattyń ámbebap qalasyna aına­la bastaǵan ásem qala – Astana ilige­tini anyq. Elordany búginde jurt­shy­lyq Elbasynyń tól perzenti sanaıdy jáne muny óte oryndy pikir degeni­miz abzal.  

Dinder sezi kelisimge úndeıdi Búginde álem tanyǵan Astana, sony­men qatar, halyqaralyq saıası-eko­nomı­kalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq is-sharalardyń da ortalyǵyna aınalyp keledi. Osyndaı álemdik deńgeıdegi aýqymdy halyqara lyq sharanyń biri – Elbas­ynyń bastamasymen uıym­das­tyry­lyp, búginde ár úsh jyl saıyn ótkizilip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi. Ol alǵash ret elordada 2003 jyly qanat qaqsa, sodan beri taǵy tórt márte uıymdastyryldy. Sezd 2006 jyldan bastap osy shara úshin dep arnaıy salynǵan, búginde «Pıramıda» atalyp ketken Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda ótkizilip keledi.  Sezd shaqyrý bastamasyn da El­basy Nursultan Nazarbaev óziniń halyq­aralyq qaýipsizdik salasyn nyǵaıtýǵa qosqan úlesim bolsyn dep kótergeni kúmán týǵyzbaıdy. Qazirgi tańda elara­lyq janjaldardyń basym bóligi bóliný­shilik pen dinı dúrdarazdyq saldarynan týyndap jatatyny jasyryn emes. Mine, osy problemany sál de bolsa jeńildetý maqsatynda shaqyrylyp júrgen sezder kezinde, tipti, bir-birine qol bermeıtin din ókilderin bir ústel basyna otyrǵyzyp únqatystyrýdyń sáti tússe, bul osyǵan deıin eshbir elde, eshbir jerde bolyp kórmegen oqıǵa edi. Jaqynda Parlament Senatynyń Tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵynyń basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tór­aǵa­lyǵymen túrli elderden kelgen, túrli dinder kóshbasshylarynyń qaty­sýy­men aldaǵy jyly ótkiziletin VI sezge baı­lanysty hatshylyq otyrysy boldy. Onda VI sezdiń kún tártibi men uıymdastyrylatyn merzimi bekitildi. Sóıtip, kezekti sezd 2018 jylǵy qyr­kúıek aıynda ótkiziledi dep sheshildi. Jal­py, bul sezderdiń álemdegi túrli din­derdi jaqyndastyrýdaǵy róli óte joǵary ekenin aıta ketken jón.

Aspanda «Astana rýhy» qalyqtady Qazaqstannyń elordasy kýá bolǵan saıası-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanı­tar­lyq sharalar aýqymy jyl ótken saıyn keńeıe túsip keledi. Osy oraıda, Otanymyzdyń syrtqy saıasattaǵy eń úlken tabysy dep Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵy (TMD) men Ortalyq Azııa elderiniń ishinde alǵash bolyp Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tas­tyq uıy­myna (EQYU) tóraǵalyq quqyn jeńip alyp, osy halyqaralyq bedeldi uıym­nyń 11 jyl boıy ótkizilmeı kelgen sammıtin uıym­dastyrýyn atasaq, qateles­peıtinimiz anyq. Jáne Uıymǵa tóraǵalyq etý quqyn jeńip alyp qana qoımaı, onyń sam­mıtin uıym­das­tyrýǵa Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq aýqym­daǵy jo­ǵary bedeliniń arqasynda qol jet­kizgeni­miz taǵy daýsyz.  EQYU-nyń Eýropa, Soltústik Amerıka, Ortalyq Azııa jáne Ońtústik Kavkaz­daǵy 56 memlekettiń basyn qos­qan jetekshi uıym ekeni belgili. Bas­­qa­laı aıtqanda, Vladıvostoktan Van­kýverge deıingi eýroatlantıkalyq areal­daǵy memleketterdi biriktirgen bire­geı qurylym bolyp tabylady. Onyń basty baǵdary – únqatysý arqyly qaýipsizdik salasyndaǵy túıtkilderdiń túıinin tarqatý jáne ony mámilegerlik, ynty­maqtastyq jolymen bekemdeý. Bul irgeli halyqaralyq uıymǵa júk­teletin mindettiń úlken, artylatyn jaýap­kershiliktiń zor ekenin bildiredi.  Qazaqstan osy bedeldi qurylymnyń tóraǵalyǵyna qalaı qol jetkizdi? Qazaq­tyń darhan dalasynda uıym sam­mıtin ótkizýge yqpal etken ne nárse? Tipti, tóbe­bılik tizgini qandaı ólshem­derge sáıkes senip tapsyryldy?   Táýelsizdigimizdiń tańsári shaǵynda-aq elimiz kópqyrly seriktestik qaǵı­da­tyn batyl ustandy. Ultymyzdyń syrt­qy saıasattaǵy strategııalyq ózegi kóp­qyr­lylyq jáne ashyqtyq boldy. Osy sebepti de, Astana syrtqy sa­ıa­satta jetekshi halyq­aralyq uıym­darmen, álemdik derjavalarmen yqy­lasty yq­pal­dastyqty damytýdy baǵdar­sham etip aldy. EQYU-men ózara múdde­les­tikke negizdelgen seriktestikti nyǵaıtý­dy maqsat tutty. Al bul Uıym da qýaty jaǵynan dúnıe júzindegi tórtinshi ıadrolyq arsenalǵa ıe bolǵan, keıin odan óz erkimen bas tartqan jáne osy bastamany halyqaralyq qoǵamdastyqqa barynsha nasıhattaǵan Astanamen úılesimdi únqatysý ornatýǵa beıildi edi.  Uıymǵa tóraǵalyq pen onyń sam­mıtin ótkizý jumystarynyń senip tap­sy­rylýy – Qazaqstannyń, onyń Kósh­bas­shysy Nursultan Nazarbaevtyń beıbit­shilikti, ultaralyq tatýlyq pen dinaralyq kelisimdi, saıası turaqtylyqty qamtamasyz etken, jańa memleket qurýdyń evolıýsııalyq jolyn tabys­­ty tańdaǵan, halyqaralyq qoǵamdas­tyq pen túrli baǵyttaǵy baılanystardyń sony modelin ornyqtyrǵan saıasatyna beril­gen oń baǵanyń nátıjesi dep senim­men aıtýǵa tolyq negiz bar.  Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵa­lyǵy men onyń sammıti tabysty aıaq­talyp, Alashtyń abyroıyn asqaqtatty. Zeńgir kókte «Astana rýhy» qalyqtady. 

«Astana prosesinen» nátıje kútiledi  Astana – búginde basqa da jahandyq deńgeıdegi aýqymdy is-sharalar tabys­ty ótip júrgen únqatysý alańy. Olar­dyń qatarynda TMD elderiniń túrli deńgeıdegi basqosýlarynyń, Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń (AО́SShK) otyrys­taryn ataýǵa bolady. Bul eki qurylymnyń Qazaqstan úshin mańyzy erekshe. Alǵashqysy – burynǵy keńes­tik keńistik respýblıkalary – búgingi egemen elderdiń ıntegrasııalyq baılanystaryn buzbaı, túrli sala­daǵy qarym-qatynastaryn dástúrli negiz­de jalǵastyrýyn kózdese, ekin­shisi – tikeleı Qazaqstan basshysy­nyń bastamasymen qurylǵan birlestik retinde óńir elderi arasyndaǵy ózara yqpaldastyq pen senim sharalarynyń tereńdeı túskenine múddelilik tanytady.  Astananyń halyqaralyq qoǵamdas­tyqta erekshe orny bar qala ekenin kórsetetin kezekti aýqymdy is-sharanyń biri dep bastalǵanyna alty jylǵa taıap qalǵan Sırııadaǵy qarýly qaqtyǵysty toqtatý boıynsha tórt birdeı raýnd ótip, «Astana prosesi» degen ataýǵa ıe bolǵan sırııaaralyq kelissózderdi atap aıtýǵa bolady. Jalpysynda, Sırııa máseleleri boıynsha ótkizilip kele jatqan Astana prosesteri Jeneva kelissózderi syndy halyqaralyq kezdesýlerdi tolyqtyrýshy qyzmetin atqarý ústinde. О́z aldyna avtonomdy aýqymdy shara Sırııa daǵdarysyna qatysty barlyq múddeli taraptyń basqa da kelissózderimen bir arnada ótip otyr.  Atalǵan sharanyń mán-mańyzy týraly aıtqanda, birinshi kezekte, 2017 jyldyń qańtar aıynda elordada ótken halyqaralyq kezdesýde Sırııanyń qarýly oppozısııasynyń ókilderi men Sırııa úkimetiniń adamdary alǵash ret bir ústel basyna otyryp, bir-birimen júzbe-júz sóılesip, ózara mámilege kelýge múmkindik alǵanyn erekshe atap ótý kerek. Astana pishimindegi kelis­sóz­derdiń negizi atys­ty toqtatý rejimi­ne baǵyttalsa, bul – búgingi tań­da naqty alǵa qoıylyp otyrǵan min­det. Astana prosesiniń jetistikterin Jeneva kelissózderi tabysty bolýynyń alǵysharty dep te qarastyrǵan jón.  Qazirgi kezge deıin Qazaqstannyń bas qalasy múddeli taraptardyń barshasy ózderiniń kózqarastary men ustanymdaryn keń aýdıtorııaǵa jetkize alatyn tuǵyrnama retindegi tıimdiligi men ózektiligin kórsetti.  

Shanhaı uıymyn segizdikke aınaldyrǵan shahar Kelesi kezekte Shanhaı yntymaq­tastyq uıymynyń (ShYU) óńirdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi róli orasan zor deýimiz kerek. ShYU-nyń qalyptasý tarıhynda Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń belsendi róli, halyq­aralyq bedeli anyq kórinedi. Osy oraıda, buǵan Uıym abyroıynyń búgingideı artýynda Elbasynyń úlesi aıtarlyqtaı ekenin qosa kórsetýimiz qajet.  Kúni keshe Qazaqstannyń elordasynda ShYU-nyń jańa tarıhy bastalǵan sammıti tabysty aıaqtaldy. Aýqymdy basqosýda Úndistan Respýblıkasy men Pákistan Islam Respýblıkasy Uıymǵa tolyqqandy músheler bolyp qabyldandy. Sóıtip, áýelde «Shanhaı bestigi» retinde irge kóterip, keıin О́zbekstannyń qosy­lýy­men Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my degen ataýǵa ıe bolǵan óńirlik qurylym­nyń aýqymy anaǵurlym keńeıe tústi. Uıym­nyń jaýapkershilik aıasy 3 mıllıardtan astam halqy bar aýmaqty qamtyp, «Shanhaı segizdigi» sııaqty ınstıtýttyq damýdyń jańa kezeńine qadam basty.  Uıymǵa múshe memleketter qatary­­nyń artatyny týraly habar halyqaralyq qoǵamdastyqtyń Astana­daǵy sammıtke degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsken edi. Onyń aldynda Tashkentte ótken sammıtte sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev Úndistan men Pákistannyń qosylýynyń nátıjesinde ShYU Eýrazııanyń kóp bóligin, Jer shary halqynyń jartysyn jáne álem ekonomıkasynyń 20 paıyzyn qamtıtyn jahandyq zor qurylymǵa aınalatynyn atap kórsetken-tin. Bul úderiske Astanada ótken sammıtte sońǵy núkte qoıylyp, Uıym úshin damýdyń jańa dáýiri bastaldy deýimiz kerek.  О́zge de halyqaralyq nemese aı­maq­tyq uıymdar sııaqty ShYU da jańa syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyrǵany belgili. Olar: terrorızm men ekstremızm, esirtki tasymaly, ásirese, DAISh (Qazaq­standa tyıym salynǵan) sekil­di halyq­aralyq terrorlyq uıymdar. Mun­daı syn-qaterlermen Uıymǵa múshe mem­leketterdiń ózara kúsh biriktirýi arqy­ly ǵana tıimdi kúres júrgizýge bola­tyny anyq. Bul arada ShYU-nyń jańa mú­sheleri – Úndistan men Pákistan el­deri­­niń áleýetin paıdalanýǵa múmkindik mol.  Joǵaryda aıtylǵandardy saralaı kelgende aıtarymyz, búginde ShYU evolıýsııalyq damýǵa batyl qadam bas­ty deýimiz kerek. Al damýdyń kelesi kezeńinde onyń irgesi bekip, tuǵyry bıikteı túsetinine esh kúmán joq.

EKSPO – el abyroıyn asyrǵan shara EKSPO-2017 halyqaralyq maman­dan­dyrylǵan kórmesi jahan jurt­shylyǵynyń nazaryn bas qalamyzǵa aýdardy. Bul kórmeni ótkizý elimiz úshin úlken jetistik ekeni sózsiz jáne Otanymyzdyń órkenıet kóshindegi elder qataryna qosylǵanyn aıǵaqtaıdy.  Kórme ótkizý quqyn jeńip alýdyń ózi keıbir menmin dep keýde qaqqan elderdiń de peshenesine jazyla bermeıdi. Aqtyq básekede Astananyń Belgııanyń Lej qalasymen básekege túskeni belgili. Biraq Astananyń bási joǵary shyqty. Daýys bergen Halyqaralyq kórmeler bıýrosyna (HKB) múshe 148 eldiń 103-i EKSPO-nyń Qazaqstannyń elordasynda ótkenin qalaıtyndaryn bildirdi.  Iá, tańdaýdyń kez kelgen elge túse bermeıtinin myna mysaldan-aq aıqyn kórýge bolady. Astananyń artynsha, ıaǵnı 2018 jylǵy EKSPO kórmesin ótkizý jolyndaǵy básekege ejelgi kórshimiz – Reseıdiń Ekaterınbýrg qalasy tústi. Biraq jahandyq deńgeıdegi jalpyulttyq kórme ótkizý básekesinde jeńilis tapty. Tańdaý jasaǵan HKB-ǵa múshe el ókilderi EKSPO ótkizýge Ekaterınbýrg laıyqty emes degen sheshim qabyldap, daýystaryn onyń qarsylasyna bergendi jón kórdi.  Al Astananyń jeńisinde, birin­shi kezekte, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq tanymaldyǵy men bedeli sheshýshi ról atqardy desek, eshkim daý aıta almas. Ekinshiden, elimizde buǵan deıin kóptegen halyqaralyq aýqymdy sharalar tabys­ty uıymdastyryldy. Azııa oıyndary, Ýnıversıada úlken jetistiktermen ótti.  Endi, mine, elordany dúbirge bólep jatqan Dúnıejúzilik kórmege keletinder qatary kún ótken saıyn qalyńdap keledi. Buǵan qatysty Elbasynyń ózi EKSPO-nyń ashylýynda sóılegen sózinde kórmege keletin qonaqtardy Qazaqstannyń basqa da kórikti jerlerin aralap, jaqynyraq tanysýǵa shaqyrdy. Elimizde kez kelgen sheteldiktiń tańdaıyn qaqtyrar oryn­dardyń jetkilikti ekenin atap kórsetti.  Astana EKSPO ótkizý quqyn jeńip alǵannan keıin bul halyqaralyq aýqym­dy shara jalpyulttyq jobaǵa aınaldy. Qajetti kólemde qarjy bólinip, atshaptyrym aýmaqty alyp jatqan tutas bir aýdan boı kóterdi. Sóıtip, elorda kórkine kórik qosyldy. Kórme aıaqtal­ǵannan keıin jańa qurylystardyń ıgiligin el kóretin bolady. Muny kór­­me­den tıimdilik kórmeımiz degen ker­tart­­palardyń pessımıstik kóńil kúı­lerine naqty jaýap dep bilemiz.  Qoryta aıtqanda, EKSPO-2017 halyq­aralyq mamandandyrylǵan kór­mesi Qazaq elin, onyń elordasyn búkil álemge burynǵydan beter tanyta túsýge úlken úles qosý ústinde.

Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan»