Táýelsizdik boıtumary

Bıyl elimizdiń damýyna kúrt ózgeris engizgen bul tarıhı qujattyń qabyldanǵanyna jıyrma jyl tolmaq. Osy retpen 1998 jyldyń 6 mamyrynda Prezıdent Jarlyǵymen Aqmola Astana qalasy atanǵanyn, arada eki apta ótken soń «Qazaqstan Respýblıkasy astanasynyń mártebesi týraly» Zań qabyldanǵanyn aıta ketken jón. Búginde 6 shilde Prezıdent Jarlyǵymen elimizde Astana kúni jáne jalpyhalyqtyq mereke retinde keńinen atalyp ótedi. Odan bergi ýaqytta egemen elimizdiń turǵyndary ózderiniń jańa elordasy –Astanada úshinshi myńjyldyqty qarsy aldy.  Bir sózben aıtqanda, 6 shildeni memleketimizdiń tarıhı taǵdyryn aıqyndaýǵa naqty betburys jasalǵan kún dep túsingenimiz jón. О́ıtkeni, osy kúnnen bastap Astanada el men halyq taǵdyryna, onyń bolashaǵyna qatysty áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy óte joǵary ómirsheń sheshimder qabyldana bastady. Eger biz Almatyny táýelsizdiktiń besigi dep baǵalaǵan bolsaq, Astanaǵa táýelsizdiktiń boıtumary dep alqa taqqanymyz oryndy dep sanaımyz. Qalaı desek te, egemen eldiń astanasynyń ósip-órkendeýi men kórkeıýi – jazylmaǵan zańdylyq. Ári munyń ózi búkil Qazaqstannyń órkendeýi dep óte oryndy aıtylyp júr. Túrkitildes halyqtar, sonyń ishinde, ózimizdiń ata-babalarymyz handar orna­las­­qan aýmaqty Orda dep ataǵan. Tildik sóz qolda­ny­sy­myzǵa Elorda men Aqorda ataýlarynyń erkin kirigip ketýi de sondyqtan bolsa kerek.  Sondaı-aq, ulttyq bolmys-bitimmen jáne eldik minez-qulyqpen keskin-kelbettiń kórinis alatyn tusy da Astana bolýǵa tıis. Sebebi, qaı elde de ulttyń betke ustar zııaly qaýymy men iri shyǵarmashylyq tulǵalary sol eldiń astanasynda turyp, qyzmet jasaıdy. Tutas el maqtan tutarlyq ǵylym, ádebıet pen óner týyndylary da negizinen memlekettiń ortalyǵynda týyndaıdy. Respýblıkamyz memleket quraýshy ult – qazaqtarǵa ǵana emes, sonymen birge ózge etnostar men ulystardyń ókilderine de qutty meken bolyp keledi. Eldiń damýynyń basty kilti – turaqtylyq pen birlikte, tynyshtyq pen tatýlyqta emes pe? Osy úlgi men úrdistiń ózi de bas qalamyz – Astanadan bastaý alsa ıgi.  Álemdegi qaı eldiń bolsyn astanasynyń tek ózine tán damý ereksheligi bolmaı turmaıdy. Al bizdiń elor­da­myzdyń basty ereksheligine kelsek – munda onyń turǵyndarynyń arasynda eldik rýh pen memlekettik minez-qulyq atoılap turǵanyn qalar edik. Búgingi Astananyń kórki men kelbetine eshkim syn taǵa almaıdy. Ol jyldan jylǵa «totydaıyn taranyp, suńqardaıyn sylanyp» keledi. Astanadaǵy alyp qurylystar ýaqyt ótken saıyn qanatyn keńge jaıa túsýde. Árıne, munyń ózi birinshi kezektegi óte qajetti de, mańyzdy is. Fılosofııalyq kózqaras turǵysynan qarastyrǵanda, sonymen bir mezgilde sandyq turǵydan da, sapalyq turǵydan da elordanyń bas ıesi memleket quraýshy ult ekeni aıqyn ańǵarylyp turýǵa tıis. Bul qaǵıdat jalpy adamzattyq áleýmettik úrdiske qaıshy kelmeıdi. Budan shyǵatyn túıin – Astanany qazaqylandyrý máselesiniń udaıy nazarda bolýy qajet ekendigi.  Biz muny aıtqanda ulttyq shekteýshilik pen ulttyq tomaǵatuıyqtyq uǵymdaryn tyqpalap otyrmaǵany­myzdy ashyq aıtqymyz keledi. Qarańyz, qazaq degen ult ataýyna «stan» jalǵaýy jalǵanyp tur. Endeshe, munyń ózi qazaqtardyń otany, qazaqtardyń mekeni degen uǵymdy bildirmeı me? Bir sózben aıtqanda, osy aradan eldiń mereıi men mártebesiniń ústem ári bitim-bolmysynyń tutas bolýy degen mándi másele týyndaıdy.  Astana – tek búgingi kúnmen ómir súre almaıdy. Onyń keleshegi jas urpaqqa sapaly bilim jáne sanaly tárbıe berý isimen tyǵyz baılanysty. Bizdiń bilýimizshe, Astanada osy ıgi isterdiń negizi men bastamasy bar. Buǵan qosa jastarǵa etnomádenı bilim men tárbıe berý isi sheshimin tapqanyn qalaımyz. Mundaı jaǵdaıda olardyń boıyndaǵy otanshyldyq rýh pen óz eline adal qyzmet etý jónindegi tanym-túsinikteri odan ári tereńdeı túspek. Sondaı-aq, el azamattarynyń úlken-kishisiniń bári birdeı ózin ózi udaıy jetildirip, óz tanymdary men oılaý júıesin jańǵyrtýǵa umtylsa – eldigimiz de solǵurlym eńselene túspek.  Memleket basshysy rýhanı jańǵyrý másele­lerine qatysty barsha qazaqstandyqtarǵa usynǵan baǵdar­lamalyq maqalasynda: bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oıaý bolýǵa umtylý bizdiń qanymyzda bar qasıet demep pe edi?! Budan el men ulttyń tabysty bolýynyń eń basty faktory bilim ekenin taǵy da tanı túsemiz. Aıtalyq, qundylyqtar júıesi degenimiz aýqymy óte keń uǵym. Ári ony árkim ár túrli turǵydan túsinip, ár túrli turǵydan baǵalaýy múmkin. Bul arada aıtaıyn degenim, osy júıede bilim – bárinen bıik tursa, budan tek utysqa shyǵa alamyz. Búgingi basty taqyrybymyzǵa qatysty aıtqanda, Astananyń joǵary oqý oryndarynda bilim men tárbıeni jan-jaqty óristetýge barlyq jaǵdaılar bar. Endeshe, osy úrdis elimizdiń barlyq óńirlerine sińisti bolyp jatsa nur ústine nur. Ár eldiń astanasy – óz ultynyń tanymdyq bol­mysy men qaıtalanbas kelbetiniń aınasy. Ulttyq salt-dástúrleri men baı tarıhı murasynyń basty kórsetkishi. Astananyń qalaptasýy men tarıhy tutastaı memlekettiń damýymen jáne ósip-órkendeýimen ózektes. Halyqtyń óz elordasyna degen kózqarasy men yqylasy neǵurlym joǵary bolsa, onyń el arasyndaǵy eńsesi de solǵurlym bıikteı túspek. Astana – eldiń tynysy men jaı-kúıin jan-jaqty ári tereń túrde barlap otyratyn barometr. El turǵyndary áleýmettik-ekonomıkalyq jáne rýhanı turǵydaǵy ózgeristerdi osy arqyly ólshep-piship, ystyq-sýyǵyn sezinip otyrady. Onyń barsha el turǵyndarynyń aldynda mártebesi bıik bolýynyń basty syry da osynda.  Sondaı-aq, Astana – HHI ǵasyrda qazaq memleket­t­iliginiń basty ıdeıalyq ustanymyn aıqyndaı alatyn bas qala, eldigimizdiń eńseli kórinisi, tutastaı ult bolyp uıysýymyzdyń basty alǵysharty. Buǵan qosa, Astana – Prezıdent maqalasynda aıtylǵandaı, jańǵyrýǵa degen ishki umtylys pen alǵa qaraı damýdyń eń basty qaǵıdasy. О́mir súrýimiz úshin ózgere bilýimiz kerektiginiń taptyrmas modeli.  Altaı TAIJANOV,  fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor