Aǵylshynnyń uly aqyny Djon Mılton: «О́zin ózi basqara almaı júrip, óz qumarlyǵynyń qulyna aınalǵan ult lajsyzdan basqa qojaıyndardyń quldyǵyna túsedi, sóıtip, olarǵa óz yqtııarynan tys eriksiz qyzmet qylatyn bolady» degen eken. Qansha ǵasyr buryn aıtylǵanmen búgingiler qulaq asatyn, saqtandyrǵan sóz. Demek, bir el basqa elge táýeldi bolmaýy úshin eń aldymen ózin ózi basqara bilýi, ekinshiden qanaǵatty bola bilýi kerek eken. «Bazbir qatyn bala tappaıdy, tapsa qoıarǵa jer tappaıdy» degendeı, táýelsizdikti alyp alǵan soń onymen ne isterin bilmeı, bılikke talasyp, qyryqpyshaq qantógiske ushyraǵan elder de barshylyq. Qudaı betin ári qylsyn. Olardyń qasynda, bizdiń elimiz birden dańǵyl jolǵa túsip ketpese de, tar jol taıǵaq keshýde durys baǵyt tańdaǵanyna sansyz shúkir aıtýymyz kerek. Osy turǵydan kelgende, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy memlekettik saıasattyń betin ulttyq-rýhanı tamyrdan nár alýǵa baǵyttap, bura bilýimen mańyzdy da baǵaly dep aıtar edim. Maqala avtory jahandaný dáýirinde óz betimizdi joǵaltpaýymyz úshin qanymyzdan, dilimizden, rýhymyzdan aıyrylmaýymyz kerek degen uǵymdy qazyqtaı qaǵyp berip otyr. Mádenıettaný ǵylymynda «progressıvti konservatızm» degen uǵym bar. Bul áste de keritarpalyqty áspetteý emes, eskiniń boıyndaǵy jaqsylyqtyń dánin dáriptep, topyraǵyn túpteý, kóneden kelgen kómbeni kúpteý, ejelgi rýhanı qazynany qurmetteý. Bizdiń baǵzydan jetken salt-sanamyz, ádet-ǵurpymyz, ulttyq bolmysymyz ǵasyrlar alasapyranynan osy «progresıvti konservatızmniń» arqasynda aman qalǵan. Ulttyq kod degenimiz – bul ata-babadan kele jatqan rýhanı qazyna, tarıhı dástúr, mádenı bilim, sana-sezim. Bizdiń «ata mura», «mádenı mura» dep júrgenimizdiń naq ózi. Ádet-ǵurpymyz, salt-sanamyz, tarıhymyz, ónerimiz, aýyz ádebıetimiz, jazba ádebıetimiz bári qosylyp kelip, ultymyzdyń mádenı kodyn quraıdy. Bul – batystyń aqparattyq ekspansııasyna ushyrap otyrǵan memlekettiń ulttyq qaýipsizdigi úshin, halyqtyń óz tili men dilinen aıyrylyp qalmaýy, dúbára jurtqa aınalmaýy úshin asa mańyzdy kilt. Maqalada qozǵalǵan básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, sananyń ashyqtyǵy týraly qadaý-qadaý taqyryptardyń árqaısysy bizdiń keleshektegi damý joldarymyzdyń alǵysharttaryn meńzep, belgilep berýimen baǵaly. Sonymen qatar, taıaý jyldarda atqarylýǵa tıisti latyn álippesine kóshý, «Týǵan jer» memlekettik baǵdarlamasyn, «Zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn jasaý, «100 jańa esim» jobasy arqyly ultymyzdyń maqtanyshtaryn urpaqtarǵa úlgi etý, t.b. kózdelgen jospar-nıetterdiń qaı-qaısysy da, qazaq degen halqymyzdyń sýsaǵan tamyryna nár bolyp quıylýǵa tıisti sharalar der edim. «Aıtpasa sózdiń atasy óledi». Qarip aýystyrý jóninde meniń óz oıym bar. Ol oı bylaı týǵan. Sonaý jyly Mysyr elin 20 kún aralap, kúlden túlep ushqan Qumaıqustaı qaıta boı kótergen áıgili Aleksandrııa kitaphanasynda bolǵanymda, qazirgi zamannyń arhıtektýrasymen salynǵan ásem ǵımarattyń dódegesinde aqshańqan mármár tasqa bádizdep qashalǵan jer betindegi búkil álipbılerdiń úlgilerin kórdim. Shýmer tańbalary, japon, qytaı, káris ıeroglıfteri, arab-parsynyń órnek jazýy, kırıllısa, latınısa, jóıt, grýzın, arameı jazýlarynyń qaq ortasynda «menmundalap» turǵan kóne túriktiń syna jazýy kózime ottaı basylǵanda keýdemdi qýanysh kernedi. «Mine, bizdiń ata-babamyzdyń álemdik órkenıetke qosqan úlesi!» dedim... (Solaı jazdym da...) Sonda Kúlteginniń kóktasyndaǵy kóne jyrymyzdyń jasampaz joldary jadyma oraldy:. «Túrik halqy úshin túnde uıyqtamadym, kúndiz otyrmadym. Qara terimdi syqtym, qyzyl qanymdy aǵyzdym... ólimshi halyqty tirilttim, jalańash halyqty tondy, az halyqty kóp qyldym...». Sonda maǵan: eger biz júz jyldyǵymyzdy oılaıtyn bolsaq – latynshaǵa kóshe bereıik, al myńjyldyǵymyzdy oılasaq – kónetúrki álippesin tiriltý durys bolar edi degen oı kelgen. О́ıtkeni, sol kóne túrkilik syna jazýlarda bizdiń genetıkalyq kodymyz saqtalǵan. Máńgilik el bolamyz desek – túptiń túbinde ózimizdiń máńgilik tól álippemizdi qabyldaýymyz kerek dep sanaımyn. Bul bizdiń qazaq halqynyń álemdik órkenıetke qosar úlesi, ulttyq brendi bolar edi. Ejelgi Izraıl eli ózderiniń yqylym zamandaǵy umytylǵan álippesin tiriltip alǵanyna álem kýá. Endeshe, erte me, kesh pe, bizdiń de tasta qalǵan tól álippemizdiń tiriler kúni týar. Kúnderdiń kúni bolǵanda... Máńgilik Eldiń máńgilik álipbıi qyna juqqan kóne tastan bas kóterip, qaǵaz ben kompıýterge kósherine, keleshektiń tarıhyn jazýǵa, bolashaqtyń uly ádebıetin týǵyzýǵa qoldanylatynyna esh kúmánim joq. «Zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy boıynsha táýelsizdik jyldarynda dúnıege kelgen eń ozyq ádebı shyǵarmalar Birikken Ulttar Uıymynyń jetekshi 6 tiline aýdarylatyn boldy. Bul – bizdiń aldyńǵy tolqyn aǵalardyń júrek túkpirinde ketken armany edi desek artyq aıtqandyq emes. Olardyń oıy búgin iske asyp jatsa, zamannyń túzelgeni emeı nemene? «Bilimniń bas quraly – kitap. Qazaq arasynda bilim jaıylýyna, áýeli, oqý úırenetin oryndar saıly bolýy kerek, ekinshi, bilim taratatyn kitaptar jaqsy bolarǵa kerek hám halyq arasyna kóp jaıylarǵa kerek», degen eken ult ustazy Ahmet Baıtursynov. Qazaq tilinde gýmanıtarlyq saladan álemdegi eń ozyq 100 oqýlyqty aýdaryp shyǵarý jobasynyń bilim salasynda keleshekke keń jol ashatyny anyq. Bul kúnde «oqýlyq» dese ishimiz qylp ete túsetin boldy. О́ıtkeni, «kelgende Jıenqulǵa shyqpaıdy únim» dep aqyn Sara apamyz aıtqandaı, búgingi mektep oqýlyqtarynyń deńgeıi óte tómen túsip ketken. Ásirese, tómengi synyptardyń oqýlyqtary qalaı bolsa solaı jazylǵan. Balany qoıyp, joǵary bilimdi úlken adamnyń ózi áreń túsinetin ekiushty tapsyrmalar men sabaqtar kezdesedi. Bul – qazirgi kezeńde bilimi osal býyn tárbıelep jatyrmyz degen sóz. Sondyqtan, Prezıdent maqalasyndaǵy ádebıet, mádenıet, fılosofııa, saıasattaný, psıhologııa pánderinen álemdegi eń úzdik 100 oqýlyqty qazaq tiline aýdaryp, bizdiń oqýshylarymyzdyń ıgiligine usyný degen másele asa jaýapty da saýapty is bolmaq. Bul oqýlyqtardy aýdarǵanda da bizdiń balalardyń ulttyq sanasyna zııany tımeıtinderin ábden saraptap, iriktep-suryptap alý kerek. Halyqtyq mentalıtetimiz mindetti túrde eskerilgeni jón. Al Elbasynyń sol kitaptardy shyǵarý úshin «Ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý kerek» degen tapsyrmasyna erekshe mán bermesek bolmaıdy. Menińshe, sol aýdarma bıýrosyn qurýda asa talantty, tilge baı belgili qalamgerlerimizdi iske tartyp, mindetti túrde tárjimaǵa qatystyrý qajet dep sanaımyn. Áıtpese, qandaı ǵajap oqýlyq bolsa da sapasyz aýdarmamen alysqa barmaıdy. Sondaı-aq, osy qurylmysh bıýronyń úzdik ádebıetterdi qazaq tilinen tikeleı álemniń 6 tiline aýdaratyn tóte tárjima bólimin nege ashpasqa degen oı qylań beredi. Qazirgi ýaqytta elimizde kez kelgen ana tilindegi shyǵarmany kóptegen shet tilderine kórkem deńgeıde aýdara alatyn kadrlar jetkilikti. Osy oraıda, buryn belgili qalamger Keńes Iýsýpov irgesin qalap ketken «Álem ádebıeti» jýrnalyn qaıta qarjylandyryp, sondaı-aq, qazaq ádebıetin aǵylshyn tiline aýdarýmen aınalysatyn jańa ádebı jýrnal ashý qajettigin kún tártibine engizetin mezgil jetkenin aıtý lázim. «Ulttyń joǵyn uıyqtap júrip emes, oıaý júrip izdeý kerek... Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Bizdiń kemshiligimiz – árkim tarıh arqalatqan júkti belgili jerge aparmaı, sońyndaǵylarǵa tastap ketetindigi», – degen eken Alashtyń Álıhany. Osy pikirdiń salmaǵy aýyr. Mylqaý balyq bolǵanmen, mylqaý halyq bolmaıdy. О́z tilin bilmeıtin jáne bilýge talpynbaıtyn adam ózgeniń tilinde sóıleıdi, basqanyń ánin ándeıdi jáne týǵan ultyn búkil ádet-ǵuryp, salt-sanasymen, kúlli rýhanı baılyǵymen qosa basqaǵa kúnkóris qamyna satyp júrgenin sezinbeıdi, bilse de moıyndaǵysy kelmeıdi. Al ana tilińnen bas tartý degen – Otanǵa opasyzdyq jasaǵanmen para-par. Al «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy til týraly zańǵa ózgeris engizý jóninde tikeleı másele qozǵamaǵanmen, memlekettik tilge degen memlekettik kózqarasqa ózgeris engizýimen de mańyzdy dep bilemin. Osy maqalanyń aıasynda «Týǵan jer» sııaqty aýyl ómirine oń yqpaly tıetin memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, qazaqtyń kıeli óńirleri qamqorlyqqa alynýda. Igilikti, izgilikti isterimen kóp kóńilinen shyǵyp, el aýzyna ilikken asyl azamattarymyz ulyqtala bastady. Bul da bolsa, adamzat órkenıetine ult, halyq bolyp úles qosý degenimiz – jeke tulǵalardyń úlesinen bastaý alatynyn esten shyǵarmaýdyń bir mysaly. «Mádenıet – Adam atanyń ábúıirin japqan japyraqtan bastalǵan, sol japyraq julynǵan sátte aıaqtalady» degen sóz bar. Úzeńgi men dóńgelekti oılap tabýdyń ózi kezinde sıvılızasııanyń uly jańalyǵy bolyp tabylǵan. Al mádenıet – órkenıettiń eń bıik satysy. Mádenıet joǵarylaǵan saıyn eńbek te joǵary baǵalanady. Mádenıettiń halyqtarǵa qalaı ómir súrýdi úıretetin uly ustaz ekenin burynǵy ǵulamalar tegin aıtpaǵan. Al biz qos qolymyzdy kóterip qoldap otyrǵan Rýhanı jańǵyrý máselesi osy mádenı órkendeýdiń alǵy sharty. Búgingi Astana budan jıyrma jyl burynǵy Aqmola emes. Sáýleti kelisken, dáýleti shalqyǵan, saltanaty asqan, álem kóz tikken shaharǵa aınaldy. Aınalasyn jasyl jelek – orman kómkerip, bultqa qanat sermep, aspanmen arbasqan, kóshesi samaladaı jarqyraǵan zamanaýı qala dúnıeniń kóz jaýyn alatyny aqıqat. Qazirgi zamanda qaı memlekette bolmasyn aýyl taǵdyry megapolıske baılanysty, astanasyz aýyl – eskeksiz qaıyq bolsa, aýylsyz astana – tamyrsyz báıterek. Bul kúnde qaı qazaqtyń balasy «qaıyrymdy qala turǵyny» bolǵysy kelmeıdi deısiń? Búgingi zamandastarymyzǵa ál-Farabı aıtqandaı «qaıyrymdy qalany» óz qolymen ornatý múmkindigi tıip otyr. Sondyqtan, bizdiń Astana halqymyzdyń jan-júregine qansha qymbat qala bolǵanymen, jan-qaltasyna da sonsha qymbat qala bolmaýyn jan-tánimmen tileımin. «Qoǵamnan tys adam – ne Qudaı, ne aıýan» degen eken Arıstotel. Biz o bastan Qudaı emes, pende bolyp jaratylǵannan keıin, almaǵaıyp aıýanǵa aınalyp ketpes úshin, óz qoǵamymyzdy izgilik pen ádildiktiń, aqıqat pen ar-ujdannyń negizinde qurýǵa tyrysýymyz zańdy. Jahandaný dáýirinde álemdik ıirimge jutylyp, óz bolmysynan, óz beti, óz damý evolıýsııasynan ajyrap, aıyrylyp qalýdan saqtanbaıtyn, erteńine alańdamaıtyn ult joq. Mundaıda ulttyq mádenıet kómekke kelmese ekonomıka men saıasattyń qasań qaǵıdalarynan qaıran bola qoımaıtyny anyq baıqaldy. О́ıtkeni, búgingi álemdik ekonomıka ósimqorlyqqa negizdelgen. Al ósimqorlyq ejelden halyq sanasynda kúnáharlyqpen para-par sanalady. О́simqorlyqqa dinde de tyıym salynǵan. Al qazirgi zamanda búkil álemdik qarjy ortalyqtarynyń bári, kúlli bankter ósimge nesıe berýmen aınalysady. Bul – biz jaqtyraıyq, jaqtyrmaıyq – búkil dúnıe júzinde bılik quryp, tasy órge domalap otyrǵan kapıtalızmniń shyn bet-beınesin tanytady. Tarıh talqysynda peshenemizge jazylyp, talaıymyzǵa tıgen qoǵamdyq qurylymnyń yǵynda kete bermeı, azattyǵymyzdy ardaqtaý, táýelsizdigimizdi saqtaý úshin, basymyzdan ótken bodandyq shylaýynan, otarshyldyq sarqynshaqtarynan ada-kúde qutylý birer jyldyń isi emes, kúrmeýi qıyn, kilti qıyndaǵy qubylys. Al kapıtalızmge túbegeıli bet burǵan el retinde óz jolymyzdy salǵan kezde, ulttyq negizderimizge, ata-babadan jalǵasyp, úzilmeı jetken qutty bilik pen qunarly bilimge súıene bilýimizdiń asa qajettigin tap basyp tanyp, kópke jón silteýdiń ózi kóregendik. Salty myqty eldiń halqy da myqty bolady. Sondyqtan da, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy – salt-sanamyzdy nyǵaıtýǵa, bilimimizdi jetildirýge, memleketimizdiń kemesin álemdik básekelestiktiń býyrqanǵan muhıtynan aman-saý alyp ótýge jol kórsetýimen qundy. Elimizdiń erteńi jarqyn bolsyn!
Ulyqbek Esdáýlet, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty