Onomastıka – tálim besigi

Jer, sý ataýlary bizdiń tarı­hymyzdyń aıǵaǵy. О́tken­niń izi saırap jatqan jerimiz talaı zamannyń jańǵyryǵyn osy ataý­lar arqyly bizge jetkizgeni anyq. Búginde egemen el bolyp, qabyrǵamyz qataıǵan kezde sol joǵymyzdy izdeı bastadyq. Dálirek aıtqanda, el bolyp ata-babamyzdan qalǵan tarıhı toponımıkamyzdy qaı­ta qalpy­na keltirý isine kiristik. Bizdiń oblysta da eldi mekenderdiń attaryna baıla­nys­ty tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýde, kóshe at­taryn qazaqylandyrýda birsy­pyra jumys atqarylyp ja­tyr. Bul ıgi shara óńirimizde til basqarmasy qurylǵaly naqty qolǵa alyndy. Oblys kóleminde 2004 jyldan beri 95 nysannyń (aýyldar, aýyldyq okrýgter, mektepter, balabaq­shalar, temir jol stansalary, sý qoımasy jáne t.b.) ataýy ózgertilip, jańa ataýlar berildi. Bul iste Astana-Kókshetaý baǵytyndaǵy memlekettik ma­ńyzy bar avtojol boıyndaǵy toponımderge basa nazar aýda­rylýda. Sonyń nátıjesinde Kókshetaý qalasyn elordamen baılanystyratyn 18 eldi mekenniń 11-i tarıhı ataýyn ıelendi. Qalǵan eldi mekender ataýlarynyń ózgerýi ýaqyt enshisinde, qazirgi kezde tıisti jumystar júrgizilýde. Ataýlary ózgertilgen ny­san­darǵa halqymyzdyń belgili tulǵalarynyń esimderi berildi, olardyń arasynda Bógenbaı bı, Úmbeteı jyraý, Balýan Sholaq, Esmaǵambet Ysmaıy­lov, Málik Ǵabdýllın, Raqym­jan Qoshqarbaev, Mádı Hasenov jáne basqalary bar. Son­daı-aq eldi mekenderge óziniń tarıhı ataýlary qaıtarylýda, máselen Trýdovoe – Aqtas, Prıdorojnoe – Aqbulaq, Bogdanovka – Alakól, Krasnovodskoe – Aınakól, taǵy basqa bolyp júrekke jyly úndesti. Al ejelgi, tarıhı ataýlary tabylmaǵan eldi mekenderge qazirgi zamanǵa laıyq, sol eldi mekenniń geografııalyq ereksheligine, jer bederine sáıkes ataýlar berilýde. Atap aıtsaq, Zerendi aýdanyndaǵy Vodopıanovka – Aqadyr, Podlesnoe – Báıterek, Býrabaı aýdanyn­daǵy Klımovka – Atameken, Arshaly aýdanyndaǵy Novovladımırovka – Bulaqsaı bo­lyp qaıta ataldy. Biz Elbasynyń «Otarshyl zamandy eske salyp, halyqtyń namysyna tıetin ataýlardy da, tildiń tól zańdylyqtaryn, tabı­ǵı úılesimdiligin buzyp turǵan ataýlardy da ózgertý kerek!» degen sózin basshylyq­qa alyp, onomastıka salasyn­da kóptegen semınar-keńes­ter ót­kizýdi dástúrge aınal­dyryp otyr­myz. Atalmysh sha­raǵa oblys aýmaǵyndaǵy aýyl­dyq okrýg ákimderin jınap, zań tetikterin túsindirý, nasıhattaý jumystaryn júrgizýge baǵyt­tal­ǵan praktıkalyq sa­baq­tar ótkizýdiń nátıjesi de joq emes. 2004-2010 jyldar araly­ǵynda Selınograd aýdany – 15, Ereımentaý aýdany – 14, Ar­shaly aýdany – 13, Aqkól aýda­ny – 12, Bulandy, Zerendi aýdan­dary – 10-nan, Býrabaı aýdany – 9, Eńbekshilder aýda­ny – 5, Shortandy aýdany – 4 nysandy qaıta atasa, Astra­han, Sandyqtaý jáne Egindikól aýdandary bir-bir eldi mekenge tarıhı ataýlaryn qaıtardy. Basqarma tarapynan jyl saıyn oblys aýmaǵyndaǵy ono­­mastıkalyq jumystarǵa saraptama jasalyp, árbir jyldyń basynda aýdan bas­shylaryna taldaý qory­tyn­dylary kór­setilip, hat jol­danady. Bul máselege qyryn qaraıtyn aýdan basshylary til máseleleri jóninde ótkiziletin qorytyndy keńeste synǵa alynady. Aqmola oblysy ákimdiginiń janyndaǵy oblystyq til saıa­saty jáne onomastıka komıs­sııasy 2006 jylǵy 19 qa­zan­da ótken kezekti otyrysynda Aqmola oblystyq fılarmo­nııa­syna halyq aqyny Úkili Yby­raıdyń esimin berý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. 2007 jylǵy 29 maýsymda Qazaqstan Respýblıkasynyń Úki­meti janyndaǵy Memlekettik onomastıka komıssııasy Aqmola oblystyq fılarmonııasyna ha­lyq aqyny Úkili Ybyraıdyń esimi berilsin degen uıǵarym jasady. Alaıda, osy ýaqytqa deıin atalmysh másele Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qara­ý­yn­da jatyr. Bıyl halqymyzdyń belgili ánshi-sazgeri, halyq mýzy­kasynyń alyby Úkili Yby­raıdyń týǵanyna 150 jyl tolyp otyr. Osy usynysty 4 jyl buryn qoldaǵan el zııalylary, ardagerler máseleniń sheshimin bizden suraıdy. Bizde mardymdy jaýap joq, joq bolatyny joǵarydan naqty sheshim joq. Aıtaıyn degenim, jergilikti jerlerden joldanǵan usynystar der kezinde ońtaıly sheshimin tapsa, nur ústine nur bolar edi. Osy sııaqty 2006-2007 jyl­dary joldanǵan Aqmola oblys­tyq ulttyq sport túrleri boıynsha balalar men jasós­pirimder sport mektebine Balýan Sholaq esimin, Bulandy aýdanyn­daǵy Karamyshevka orta mektebine Qaıyrjan Eskendirovtiń esimin, Selınograd aýdany, Jalǵyz­qudyq aýylyndaǵy orta mektepke belgili qaıratker Raqymjan Dúısenbaevtyń esimin berý, Ereımentaý aýdany, Kúnshalǵan aýy­lyndaǵy Lenın orta mektebin Kúnshalǵan orta mektebi dep qaıta ataý týraly máseleler de áli kúnge sheshimin tappaı otyr. Bıylǵy jyly onshaqty mektep pen balabaqshany qaıta ataý týraly usynysty taǵy joldadyq. Taǵy bir ózekti másele – otarshyldyq kezeńi men totalı­tarlyq zamandaǵy qalpynda qalyp qoıǵan gıdronım, ıaǵnı sý obektileri men oronımderdiń (taý,qyrat, shoqy) ataýlaryn qazirgi zaman talabyna sáıkes­tendirý. Fızıkalyq-geografııa­lyq obektilerdi ataý men qaıta ataý týraly naqty sheshimdi jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń usynystary boıyn­sha Memlekettik onomastıka komıssııasynyń qorytyndy­sy­men Qazaqstan Respýblıka­synyń Úkimeti qabyldaıdy. Alaıda, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar qandaı negizge súıenip sheshim shyǵarady? Jalpylama halyqqa ortaq ózender, kólder, taýlar men shoqylardy qaıta ataý jóninde usynysty kimder nemese qandaı organ beredi? Onomastıka salasyndaǵy zańnamalarda osy jáne osyǵan uqsas suraqtarǵa jaýap beretin tetikter qarastyryl­maǵan. Ulttyq onomastıkany damytý olardyń normatıvtik quqyqtyq qamtamasyz etilýimen tikeleı baılanysty ekeni sózsiz. Qazirgi kezde onomastıkalyq jumystyń normatıvtik quqyqtyq bazasy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Til­der týraly» Zańy, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Zańy, Qazaqstan Respýb­lıkasy Úkimetiniń 1996 jylǵy 5 naýryzdaǵy qaýlysymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıka­syn­daǵy uıymdardy, temir jol stansalaryn, áýejaılardy, son­daı-aq fızıkalyq-geogra­fııalyq obektilerdi ataý men qaıta ataýdyń jáne olardyń ataýlary­nyń transkrıpsııasyn ózgertýdiń tártibi» jáne Qazaqstan Res­pýblı­kasy Úkimetiniń 2005 jyl­ǵy 21 qańtardaǵy №45 qaýly­symen maquldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik onomastıkalyq jumys tujyrym­damasyna» negizdeledi. Alaıda, osy atalǵan zańnamalar elimizdegi onomastıkanyń ózekti máselele­rin túbegeıli sheshe almaı otyr­ǵany jasyryn emes. Mysaly, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» Zańdy alaıyq. Atalmysh zańǵa birneshe ret tolyqtyrýlar men ózgertýler engizilgenimen, osydan 17 jyl buryn bekitilgen zańnyń negizi sol qal­pynda qalyp otyr. Qazaqstan Res­pýblıkasy Úkimetiniń 1996 jylǵy 5 naýryzdaǵy qaýlysy da osy taqylettes. Elimiz táýel­sizdiginiń alǵashqy jyl­daryndaǵy jaǵdaımen qazirgi jaǵdaı birdeı emes. Al, atalǵan zańnamalar táýelsiz­digimizdiń alǵashqy jyldaryn­da daıyndalyp, bekitilgen normatıvtik qujattar. Úkimettiń 2005 jylǵy 21 qańtardaǵy №45 qaýlysymen maquldanǵan «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy memlekettik onomastıkalyq jumys tujy­rym­damasy» da óz qyzmetiniń shegine jetti dep aıtýǵa bolady. Sózdiń toqeteri, onomastıka salasyndaǵy túıtkil­di máselelerdiń sheshimin tabýǵa oń yqpal etetin, osy salada mol tájirıbe jınaǵan elderdiń úlgisine súıenip daıyndalǵan «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń onomastıka týraly» jańa zańy qajet. Onomastıkanyń quramdas bóligi bolyp sanalatyn kóshe ataýlaryn retke keltirý de basqarmanyń nazarynan tys qalǵan emes. Elbasynyń tikeleı baqylaýyndaǵy «elek­tron­dy úkimet» aqparattyq baǵ­darlamasyn engizip, tolyq­qandy jumys isteýin qamta­masyz etý búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri ekeni sózsiz. Osy baǵyttaǵy bizdiń sala boıynsha basty mindetterdiń biri – «Mekenjaı tirkelimi» aqparattyq júıesiniń qalyp­ty jumys isteýin uıymdas­tyrý. Úılestirý jumysta­rynyń ná­tıjesinde ótken jyly ǵana 308 kóshe qazirgi zaman tala­byna saı qaıta ataldy. Basty nazardaǵy máseleniń biri – kórneki aqparattar men jarnamalardyń ahýalyn qada­ǵalaý men retteý. Kórneki aqparatty, barlyq jarnamalyq ónimderdi til zańdylyǵyna sáıkestendirý maqsatyndaǵy jumys tıisti nátıjesin berýde. Oblys or­talyǵynyń kórneki aqparatta­ryndaǵy zańnyń oryndalý barysyna toqsan saıyn zerdeleý jumystaryn júrgizip otyramyz. Byltyr 127 saýda oryny men kásiporynnyń mańdaıshalary men jarnama­la­rynyń mátinderi tekserilip, oryn alǵan zańbuzýshylyqtar negizinde saýda oryndary men mekemelerdiń basshylaryna eskertý jasaldy. Osynyń nátıjesinde Kókshetaý qala­synda 56 jarnama alynyp tastalyp, 71 jarnama mátini qaıta jazyldy. Til basqarmasynyń jumys josparyna sáıkes, qarasha aıynda «Qala kelbeti – 2010» baqylaý reıdin uıymdastyr­dyq, oǵan BAQ ókilderi jáne «Nur Otan» HDP «Jastar qanaty» tartyldy. Qorytyn­dy­synda 200-den asa mań­daısha jazbalary men jar­namaǵa túzetý amaldaryn júrgizdik. Bul shara jyl saıyn turaqty túrde ótkizilip tura­dy. Mysaly, 2009 jylǵy tekseris barysynda 158 saýda orny men kásiporyn basshy­laryna jazbasha eskertý ja­salyp, bir aı  ishinde oryn alǵan zańbuzýshylyqtar qal­pyna keltirildi. Sondaı-aq, Kókshetaý qalasynyń proký­ra­týrasy áleýmettik ınfra­qurylym obektileriniń 50 basshysynyń atyna prokýror­lyq yqpal etý sharasyn jasap, olarǵa zańdy túsindirý kesimi qoldanyldy. Aqmola oblysynyń tilderdi damytý basqarmasynyń jarnamalarǵa qatysty atqar­ǵan kólemdi jumystary men bul máseleni jiti baqylaýda ustaýynyń nátıjesinde oblys aýmaǵyndaǵy jarnamalar men kórneki aqparattardyń sapasy men saýattylyǵy jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Áli de atqarylar jumys, alynar asý jeterlik. Ǵosman TО́LEǴUL,  Aqmola oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń  bastyǵy. Kókshetaý.