Jánibek pen Jarqyn

Belgili kúıshi, óner zertteýshisi Jarqyn Shákárim búginde jetpis jastyń belesine kóterilip otyr. Soǵan oraı redaksııa alqasy ony osy aıtýly mereıtoıymen quttyqtaı otyryp, oqyrman nazaryna zamandas eki azamattyń ómir men ónerdegi dostyǵy týraly maqalany usynady. Kóziqaraqty oqyrman belgili kúıshi, óner zertteýshisi, jazýshy Jarqyn Shákárimniń esimin jaqsy bilse kerek. Solaı deı turǵanmen, onyń  sonaý jetpisinshi jyldardyń ortasynda Máskeýden Ámiredeı ánshiniń daýysyn taýyp elge ákelgenin, odan beride ol týraly qazaqsha, oryssha bes-alty kitap shyǵarǵanyn, Mádıdiń sýretin taýyp, baspasóz betinde alǵash jarııalatqanyn, sahnaǵa úsh shekti dombyrany alǵash bolyp alyp shyqqanyn, qazirgi Yqylas atyndaǵy respýblıkalyq halyq mýzyka mýzeıiniń bastaýynda bolǵanyn, «Sazgen» ansamblin uıymdastyrǵanyn, qazaq teledıdarynda otyz jyldaı eńbek etip, óner taqyrybyna arnalǵan kóptegen aıshyqty habarlar júrgizgenin aıta  ketpesek bolmas. 

Mine, ómirin ónerge arnaǵan osyndaı azamattyń eńbegi eskerýsiz qalyp otyrǵan joq. Sonyń aıǵaǵyndaı, ol jasy elýge tolyp jatqan shaq­ta Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri, al alpys jyldyǵynda táýelsiz memleketimizdiń «Qurmet» ordenimen marapattalǵan edi. Astanada EKSPO kórmesi ótkeli jatqan shaqta onyń áıgili ánshi týraly ásem bezendirilgen kitaby «Amre v Parıje» degen atpen orys tilinde shyǵarylýy da kóp nárseni ańǵartsa kerek. О́ıtkeni, 1925 jyly Parıjde ótken EKSPO kórmesine qatysqan Ámire keń tynysty únimen álem jurtshylyǵyna keńinen tanyl­ǵan bolatyn. Endi dástúrli kórmeniń Astanadaǵy saltanatty túrde ashylý kezeńinde onyń esimin sol kórme qonaqtary men respýblıka jurtshylyǵynyń esine qaıyra salyp jatqan Jarqyn myrzaǵa qaıtip súısinbessiń! 

Teginde Jákeń ónerge de, dostyqqa da adal azamat. Birde aıtýly ánshi-sazger, qarymdy qalamger Jánibek Kármenov týraly derekti kitabymyzǵa materıal jınastyrý maqsatynda onymen tildeskende aǵynan jaryla otyryp syr shertken. Biri ánshi, biri kúıshi eki azamattyń ómir joly sonaý jyldarda birneshe márte túıisken eken. Endeshe, sony balasha tebirenip, tolqı otyryp baıandaǵan onyń áńgimesine qulaq túrelik...

– Jánibekpen men 1967 jyly tanystym dep bastady, – ol áńgimesin. – Ol kezde men Qaraǵandydaǵy mýzyka ýchılıshesinde oqıtynmyn. Osy jyly sondaǵy Sáken Seıfýllın atyndaǵy oblystyq drama teatrynyń janyndaǵy akterlik stýdııany atalǵan ýchılıshede oqı júrip bitirip alǵan edim. Jazǵy demalysta teatrdyń óner trýppasymen gastroldik saparǵa shyǵatynymyz bar. Birde eńbek sińirgen ártis Ánýar Shaımerdenovtiń jetekshiligimen Qar­qaraly jaǵyna gastroldik saparǵa bara qaldyq. 

Sodan bir aýylǵa toqtap, sharýa­shylyq keńsesine atbasyn tiregeni­miz­d­e, ekinshi bir shaǵyndaý avtobýs ta sol jerge kelip toqtady. Odan túsip birden keńsege qaraı bettegen jasy egdeleý adamdy tanyp tur­myz. Ol – áıgili ánshi Júsipbek Ele­bekov. Jetekshimiz úlken kisige jaǵa­las­qandaı bolmaıyn dedi me, ornynan qozǵala qoımady. Sol sátte Amangeldi aǵa: «Avtobýsta otyrǵan ana bala Júse­keńniń aty shyǵa bastaǵan shákirti Jánibek bolýy kerek, baryp tanys­sańshy», dedi maǵan. Men avtobýstan shyǵar-shyqpastan «Jánibek» dep daýystadym. Ádemi júzdi sary bala maǵan qarap yrjıyp kúldi. «Men de semeılikpin, Aıagózdenmin», dedim onymen tanysyp jatyp. Sodan ony ózimizdiń avtobýsymyzǵa ertip keldim.

Sary balanyń júzinen balalyqtyń taby áli kete qoımaǵanmen, sózi ornyqty, ózi tym baısaldy eken. Sol kezde bireý «Jánibek, bir án aıtyp berseń qaıtedi?» degeni. Bozbala jigit buldanyp, bálsinbeı «Tatıananyń ánin» shyrqaı jóneldi. Móp-móldir bala daýys barshamyzdy baýrap aldy. Ár­qaısymyz ishteı «Júsekeńniń janyna ertken shákirti osyndaı bolsa kerek» desken shyǵarmyz, sirá! Sonan soń ekeýmiz meken-jaı almastyq. Budan keıin biz basqa aýylǵa qaraı júrip kettik. Sol kezde meniń jasym jıyrmada bolsa, ol nebári on segizde ǵana eken ǵoı!

 Mýzyka ýchılıshesin bitirgen Jarqyn sodan kóp uzamaı Almatyǵa kelip, konservatorııaǵa oqýǵa túsedi. Kelesi jazǵa qaraı bir kúni muny Já­nibek «seni Júsekeńder tosyp otyr» dep «Qazaqkonsertke» jiberedi. Bul aıtylǵan ýaqytta barsa, shyndyǵynda onda muny atalǵan mekemeniń basshysy Asylǵazy Bekbaev pen Júsipbek Elebekov tosyp otyr eken. Júsekeń budan birden kúı tartýyn ótinedi. Oǵan Júsekeń rıza bolady. Solaısha qazirgi tilmen aıtqanda «kastıng» oıdaǵydaı ótip, ataqty ánshi Jarqyndy qaramaǵyna alady. Sóıtip, bul oqýyn oqı júrip, tórt jyl boıy jaz aılarynda Júsekeńmen gastrolde júrip, el aralaıdy. Jánibek alǵash ret buǵan osylaısha qamqorlyq tanytypty. 

– Jol júrgende Júsekeń kıim-keshek salǵan qorjyny men dombyrasyn alyp júrýdi tek maǵan ǵana senip tapsyratyn edi. Keshkilikte Júsekeńniń ánin tyńdaımyz, Júsekeńdi kóremiz dep aǵylyp kele bastaıtyn jurttyń qolyndaǵy bıletterin tekserip, jyrtyp turatyn da men. Arasynda Júsekeńniń shaqyrtýymen sahnaǵa shyǵyp, kúı oınap ta úlgeremin. Aǵamyz konsertten soń da meni janynan tastamaıdy. Bir kúni Shý stansasyna kelip jetkende erteń kon­servatorııadaǵy oqýym bastalatyny esime túsip, mazasyzdana bastadym. Osy kúıimdi oǵash sanaǵan Júsekeń: «Shybyndaǵan at qusap, basyńdy ızep, kekilińdi sıpaı bermeı, aıt shynyńdy», dedi. Daýysy osy joly tipti qatqyl estildi. «Júseke... konservatorııa... oqý... erteń» dep mińgirleımin. Aǵataı bul joly da sózge kelmeı, ákelik qamqorlyqpen janashyrlyq tanytty. О́zi vokzalǵa kelip, poıyzǵa bılet alyp berip, Shýdan Almatyǵa qımastyqpen shyǵaryp salyp turyp, kúmis qalta saǵaty men qol oramalyn maǵan syıǵa usyndy. Al poıyz jyljyp júre bergende kózine jas uıalaǵan Júsekeńniń muńaıyp qala bergeni kúni búginge deıin kóz aldymda qalyp qoıdy, – deıdi ol.

Munyń bárin táptishtep aıtyp jatqanymyzdyń mánisi joq emes. Ony reti kelgende aıta jatarmyz. Al ázirge eki Jákeńniń respýblıka Ishki ister mınıstrliginiń ansamblinde bastary qalaısha toqaılasqanyn aıtsaq deımiz. 

Jánibek ustazy Júsekeń emdelýge ketkende bolmashy bir sebeptermen estrada-sırk stýdııasyndaǵy oqýynan shyǵyp qalady. Alaıda, res­pýblıka Ishki ister mınıstri, general-leıtenant Shyraqbek Qabylbaevtyń pármenimen Jánibek bir táýliktiń ishinde Qasqabulaqtan Qaraýyl, Semeı arqyly Almatyǵa jetkizilip, mınıstr­diń aldynan bir-aq shyǵyp, mılısııa organyna qabyldanǵany bar.

Al jasy da, joly da úlken aǵamen qudaı bergen óneriniń arqasynda jaqsy qarym-qatynasta bolǵan Jánibektiń ol kisige sózi qalaı ótpesin! Sóıtip, onyń ansamblge kúıshi de kerek emes pe degen sózi jerde qalmaı, Jarqyn da ansamblge qabyldanyp, ústine mılısııa formasyn kıip shyǵa keledi. Biri ánshi, bir kúıshi egiz qozydaı eki jigittiń ónerdegi joly osylaısha túıisip edi. Biraq solaı degende ekeýi de oqaly pogondy shen qýǵan mılısııa qyzmetkeri bolýdy armandaǵan emes. 

− Odan keıin de aramyz ajyramady, – dep eske alady búgingi kúni Jarqyn. – Kóbine Jánibektiń úıinde júremin. Anda-munda qasynan tastamaı ertip júredi. Qaıda barsaq ta, qaı ortada bolsaq ta onyń mysy basym. Meni qoıshy, onyń Saparǵalı, Ǵabıt, Ǵabıden syndy alyptarmen teń dárejede sóılesip, karta oınaǵanyn da óz kózimmen kórdim. Ol ózi bylaı boldy. Bir kúni «júr» deıdi, barsaq, ol Ǵabıden Mustafınniń saıajaıy eken. Jańaǵy úsh uly tulǵa Jánibekti bozbala kórmeı, terezesi teń dárejede sóılese otyryp, preferans oınady. Teledıdarda «kadrdan tys oınalatyn mýzyka» degen uǵym bar. Myna jerde maǵan sol ról tıdi. Úsh saǵat boıy tapjylmastan ózim biletin júzge jýyq kúıdi tarttym da otyrdym. Jánibek qashanda ázil-qaljyńyn aralastyryp kúle sóıleıtin. Meniń «Tarbaǵataıdyń Taskeskeniniń tasynda ósken tarlan bala ǵoı. Jastaıynan jabaıy alma jep shynyqqan. О́zi sıyr baqqan, ózi seri, júzge tarta kúı oryndaıdy», degen tárizdi sózdermen mártebemdi kóteretin. «Kókeıkesti» men «Saryjaılaýdan» soń «Qabanbaıdyń shabysyna», «Sary ózenniń sarqyramasyna», «Aqaralǵa» bas», dep, ásirese, kóne kúılerdi jıi oryndatatyn. Boıyma sýret salý men dombyra tartý qonǵanymen, sózge sarań ekenimdi Jánibek o bastan biletin. «Sózi qor bolǵan Aqtaılaq bıdiń usaq­talǵan urpaǵy-aı! deıtin ázildep».

Joǵaryda Jánibek Kármenov 1972 jyly sol kezde qazaqtyń mańdaıyna bitken birden-bir ýnıversıtetiniń kúndizgi bólimine oqýǵa tústi dedik. Oqýǵa túsip, stýdent atanǵanda Jákeńniń jasy jıyrma úshte edi. Osydan bir jyl buryn úılenip, shańyraq kótergen ol kóp uzamaı syrttaı oqýǵa aýysady da, 1975 jyly jańadan ashylyp jatqan «Jalyn» baspasyna ornalasady. Bul kezde atalmysh baspanyń alǵashqy dırektory aqyn Qabdykárim Ydyrysov bolatyn. Keıbir basshylar sekildi isinip, kebinip, shirenýden bo­ıyn aýlaq ustaıtyn, biraq bedeli bir basynan asyp-tasyp jatatyn jany jaısań azamat Jánibekti qyzmetke ózi shaqyrtypty. Sóıtip, óner redaksııasyna aǵa redaktor bolyp ornalasqan ol munda óner janashyry hám nasıhatshysy bola júrip, ózi de jastaıynan armandaǵan qalamgerlikpen shyndap aınalysa bastaıdy. Jánibektiń jan joldasy Tursyn Jurtbaı onyń bas­pada qyzmet etken jyldary týraly:

– Bul ol úshin úlken oljaly ári parasat kezeńi boldy. Buryn ádebıet pen mádenıet salasynda «tek qana klassıktermen ǵana aralasatyn» Jánibek endi sol maıdannyń bar tolqynymen qoıyndasa júrdi. Baspanyń taqy­ryp­tyq jospary, qoljazbany redaksııalaý, avtormen jumys isteý, oqyrmanmen baılanys jasaý ispetti máseleler Jarqyn Shákárimov ekeýine tapsyryldy. El-jurtpen kezdesýler ótkizdi. Jánibek halyq arasyndaǵy kóne muralardy, sırek ushyrasatyn ánderdi jazyp alýǵa, ony óńdeýge, úırenýge, ár ánniń shyǵý tarıhy men óner adamdary týraly derekterdi jazyp alýǵa yqylasy aýdy. О́zi de sol taqyrypqa qalam tarta bastady. Alǵashqy áńgimeleri dúnıege keldi, – deıdi.

Iá, bul kezde Jánibek qashan­ǵy­synsha basshylarǵa ótimdiliginiń arqasynda Jarqyndy baspaǵa, onyń ishinde ózderi qyzmet etetin óner redaksııasyna qyzmetke shaqyrttyryp alǵyzǵan edi. Ekeýi endi tipti bir ból­mege jaıǵasyp, jyrǵap qaldy. Bit­peıtin áńgime taqyryby negizinen óner haqynda bolsa, arasynda ázil-qaljyńǵa da ýaqyt tabylyp jatatyn kórinedi. 

Ýaqyt óte kele Jarqyn kópten kútken qýanyshyna qol jetkizip, qala­nyń «Orbıta» shaǵynaýdanynan páter alady. Dosyn kóshirisýge Jánibek sha­qyrtýsyz ózi jetip keledi. Tipti, onysymen qoımaı «úıińniń kórimdigi» dep qaltasyndaǵy shaqshasyn Jarqynǵa syılaıdy. Budan keıin ańqyldaǵan aqkóılek Jarqyn da qarap qalmaı, qıynnan qıystyryp, baıaǵyda Júsekeń syılaǵan saǵatty «Júsekeńnen – Jarqynǵa, Jarqynnan – Jánibekke tábárik» dep buǵan kúldire otyryp usynady. Oılamaǵan jerden ustazynan dosy arqyly ózine aýysqan bul tábárikti keshegi bala shákirttiń erekshe tebirenispen qabyldaǵany aıtpasa da túsinikti. 

Eki dostyń budan keıingi ómir joly qalaı boldy degenge keletin bolsaq, aldymen baspadan Jákeń ketipti. Ketkende baıaǵy ózi dáris alǵan stýdııaǵa, ustazy Júsekeńniń qutty ornyna bardy. 

Al endi Jarqynǵa keletin bolsaq, ázildep aıtsaq ony da alda jarqyn bolashaq kútip turǵan-dy. Ol bas­padan jańadan ashylyp jatqan respýblıkalyq halyq mýzyka aspaptary mýzeıine dırektor bolyp ketse, solaı demegende ne dersiń! Qazirde bul mýzeı ataqty qobyzshy Yqylastyń atynda. Endi osy mýzeıdiń bastaýynda sol kezdegi Mádenıet mınıstri Jeksenbek Erkimbekov pen onyń orynbasary, halqymyzdyń rýhanı dúnıeleriniń birden-bir joqshysy bolǵan О́zbekáli Jánibekovtiń turǵandyǵyn aıtpaı ketkenimiz jón bolmas. Halqymyzdyń otyzdaı kóne mýzyka aspabyn tapqan, sonyń ishinde jetigen men sherterdi óner álemindegi aınalysqa engizgen ǵalym Bolat Sarybaev týraly da áńgime óz aldyna. Al Jarqyn bolsa osy mýzeıdiń alǵashqy basshysy bolǵandyǵyn maqtanysh tutady. Oryndy maqtanysh!

Al otyzynda orda buzǵan Jáni­bek Kármenov qyryqqa bet alǵan shaǵynda, naqtylap aıtqanda, 1984 jyly Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty atandy. Munyń aldynda bul syılyqty Oljas, Shámshi, Qadyr, Tumanbaı alǵan-dy. Dál osy jyly Jánibek óner saparymen Shveısarııaǵa baryp qaıtty. Buǵan deıin oǵan jasaǵan qysastyqtyń qulpy osylaısha ashylǵandaı bolyp edi. Al kelesi jyly Shvesııaǵa joly tústi.

Bul Gorbachevtiń «qaıta qurý jáne jarııalylyq» dep atalǵan 1985 jyl edi. Osy jyly sol shaqtaǵy alyp ımperııanyń astanasy – Máskeýde jas­tar men stýdentterdiń dúnıejúzilik on ekinshi festıvali ótkizildi. Qazaq­stannan oǵan Jánibek te qatysty. Jáne bul joly da dosy Jarqyndy umytpaı ózimen ilestire ketti. Jarqyn bastapqyda ózi de tizimde bolǵan eken. Biraq sońynan «bul Qytaıdan kelgen» degen qańqý sózben tizimnen syzylyp qalypty. Keńes zamanynda ol jaqtan kelgen qandastarymyzǵa senimsizdik bildirilgeni ras. Biraq dos degende otqa da túsýden taıynbaıtyn Jánibek komsomoldyń Ortalyq Komıtetine deıin baryp: «Aıagózdiń azamatyn kimmen shatastyryp júr­sińderge», deıin baryp, qaıtadan tizimge qostyrtypty. Shyndyǵynda, sonaý jetpisinshi jyldardyń basynda óner saparymen Úndistanǵa deıin baryp kelgen Jarqynnyń endi kelip aıaq astynan «shpıon» atanýy aqylǵa syımaıtyn qysastyq edi. Jarqynnyń Delıdegi óneri kúıshiligimen birge akterlik sheberligi týraly Jánibek dosynyń júrekjardy pikirin onyń ómirden ótken soń jaryq kórgen joǵaryda aıtqan «Ánińniń qazaq jetpes burmasyna» degen derekti kitabynan tabasyz. Endi Máskeý sapary jónindegi áńgimeni Jarqynnyń ózine aıtqyzaıyq.

− Atqan oqtaı, shapqan attaı demekshi, ýaqyt degen netken júırik deseńizshi! Sodan beride de otyz jyldan astam ýaqyt ótip ketipti-aý, deıdi ol. − Dúnıejúzi jastary men stýdentteriniń álgindeı alqaly jıynyna sol kezde jap-jas ánshi Roza Rymbaeva, qolóner sheberi Dárkembaı Shoqparuly, jýrnalıst Marat Toqashbaev, zamanymyz bir, ázilimiz jarasqan Qaırat Baıbosynov, Jánibek pen men toptasyp birge bardyq. Festıval barysynda árkim óz ónerin kórsetip jatty. Rozanyń, Jánibek pen Qaırattyń áýelete salǵan ánderine álemniń túkpir-túkpirinen kelgen qonaqtar asa bir rızashylyqpen qol soqty desem, ótirik aıtqanym emes. О́ıtkeni, ánge, jalpy ónerge aýdarmashynyń keregi joq. Men bolsam úsh shekti dombyramen «Ortekeni» bılettim. Ol da ózinshe bir óner. Aıtyp, aıtpaı ne kerek, festıval sońynda halyqaralyq ádilqazylar sheshimimen bárimiz festıval dıplomanty atandyq. Bul sol saparymyzdyń resmı jaǵy bolsa, endi bir qyzyqty sátti aıta keteıin. Festıval ótip jatqan kúnderi Jánibek, Qaırat jáne men bir bólmede turdyq. Ekeýi álsin áli nasybaı atady da, arasynda meni úgitteıdi. Ý ishseń rýyńmen degen sóz bar. Bulardan janym tátti me dep men de attym nasybaıdy. Qyzyq bolǵanda, sol sátte basym aınalyp qulap qalyppyn. «Nasybaıdan ólgen kisi joq» dep analar máz. Aman qalǵanyma men de mázbin. Sodan ne kerek, nasybaı baqandaı on jyl serigim boldy. Osy festıval barysynda ekeýmiz estelik bolsyn dep sýretke túsken edik. Ol álgi fotosýrettiń syrtyna: «Pende balasynan bir minezi artyq, jaratylysty dos  Jarkýshaǵa» – dep jazypty. Menen Qojanasyrlyq belgini kóre me, álde terek qulasa da úndemeıtin ádetime rıza ma, jol saparlarda «Jarkýsha» dep erkeletetin. Qytyǵyma tıip kúletin. Sodan ózi lázzat alatyn.

Kúıshi dosy, ánshi dosy týraly solaı deı kelip, halqymyz búgingi kúni de aıtýly ánshiden kende emes ekendigin, biraq solardyń boıynan Jánibekke tán erekshelikter tabylmaı jatatynyn jasyrmaǵan. Bireýdi bireý qaıtalaǵany durys ta emes shyǵar. Solaı desek te, sizdi bilmeımin, óz basym osy sózge tolyqtaı qosylamyn.

Dáýlet Seısenuly, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi