Jeke usaq sharýashylyqtarǵa qaraǵanda irilengen sharýashylyqtyń beretin paıdasynyń mol ekendigin sheteldik tájirıbeler de jaqsy dáleldeıdi. Máselen, AQSh-ta iri sharýashylyqtardyń sany mundaǵy aýyl sharýashylyǵy sýbektileriniń bar-joǵy 8 paıyzyn ǵana quraıdy. Biraq, osyǵan qaramastan, olar aýyl sharýashylyǵynan alynatyn ónimderdiń 80 paıyzyn berip otyr. Mundaı mysaldardy naryq zańy boıynsha jumys isteıtin batystyń basqa da elderinen kóptep keltirýge bolady.
Qazaqstan Úkimeti de osyndaı tájirıbelerge súıene otyryp, aýylda alǵashqy jekeshelendirý júrip ótken táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap-aq burynǵy keńshar, ujymsharlardyń ornynda qaptap ketken usaq sharýashylyqtardy jekemenshik negizinde qaıtadan irilendirý máselesin qolǵa aldy. Astyq sharýashylyǵy salasynda bul saıasat óz jemisin berdi. Qazaqstan mıllıard put astyq óndiretin el retindegi burynǵy ataq-abyroıyn saqtap qana qoımaı, álemdegi 10 astyq derjavasy arasynan óz ornyn aldy. Al mal sharýashylyǵy salasynda bul saıasat óz jemisin bere qoımady. Mal sharýashylyǵy salasyndaǵy iri qurylymdar memlekettiń bergen qarjylaı qoldaýyn paıdalanýyndaı paıdalanǵanymen, usaq sharýashylyqtardyń naryqtaǵy ornyn basa almaı keledi. Ári irilendirý úderisiniń de tym uzaqqa ketetin túri bar. Eger naqty faktige keletin bolsaq, bizde byltyrǵy jyly óndirilgen 1 mıllıon 701,6 myń tonna mal men qus etiniń 20 paıyzǵa jýyǵy, 5 mıllıon 300 myń tonna súttiń 7-8 paıyzy ǵana uıymdasqan aýylsharýashylyq kásiporyndarynyń úlesinde. Qalǵanynyń bárin úı sharýashylyqtary jáne usaq sharýa qojalyqtary berip keledi.
Biraq bir ókinishtisi, elimizde ettiń 80 paıyzyn, súttiń 90 paıyzdan astamyn óndiretin úı sharýashylyqtary men usaq sharýa qojalyqtary osy ýaqytqa deıin memlekettiń iri sharýashylyqtarǵa jasap kelgen qamqorlyǵynan kóp jaǵdaıda tysqary qalǵan edi. Al damyǵan shet memleketterde jaǵdaı basqasha. Olar ózderiniń usaq sharýashylyqtaryn qoldaýdy da umytpaıdy. Máselen, aýyl sharýashylyǵy eksporty jóninen álemde aldyńǵy oryndardyń birin ıelenip otyrǵan Kanadada shaǵyn jáne orta sharýashylyqtar aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 12 paıyzyn ǵana óndirgenimen memleket kómeginiń 25 paıyzyn alyp keledi.
Elimizdegi osy olqylyq Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha ázirlengen «Qazaqstan Respýblıkasynyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda» eskerildi. Onda usaq sharýashylyqtardy, sonyń ishinde úı sharýashylyqtaryn memlekettik qoldaýmen qamtýdyń dúnıejúzilik ozyq tájirıbelerge tán joldary belgilendi. Ol jol – aýyl sharýashylyǵyn kooperatıvtendirý edi. Máselen, kem degende 20 úı sharýashylyǵy bas qosqan jerde olardyń kooperatıvi uıymdastyrylatyn bolady. Bul kooperatıvterden birinshi kezekte sút ónimderin jınaýdyń, sodan keıin et ónimderin jınaýdyń tıisti shemalary ázirlendi. Kooperatıv qasynan sút qabyldaý pýnkti ashylyp, ol tıisti tehnologııalyq quraldarmen jáne sútti tasymaldaıtyn kólik túrimen qamtamasyz etilýi tıis. Munda súttiń sapasyn jáne kólemin anyqtaıtyn quraldar bolady. Sút jınaıtyn adam belgilenedi jáne kooperatıv basshysy saılanady. Bul úderisterdiń bári aýyl adamdarynyń qoldaýymen erikti túrde júrgiziledi.
Munyń syrtynda, memleket osyndaı uıymdasyp tirlik quramyz dep kooperatıvke birikkenderge sol kooperatıv arqyly tıisti sýbsıdııalar bermek.
Mine, osyndaı máselelerge memleket tarapynan 50 mıllıard teńge qarastyrylyp otyr.
Jalpy mal sharýashylyǵyndaǵy kooperatıvtendirýdiń qanatqaqty jobalary byltyrǵy jyldyń ózinde bastalyp ketken bolatyn. Endi «Qazaqstan Respýblıkasynyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» iske qosylǵan bıylǵy jyly bul is búkil elimiz boıynsha jappaı qolǵa alynyp otyr. Sodan beri jarty jyldaı ýaqyt ótip te ketti. Jobanyń qazirgi aıaq alysy qandaı?
Osy suraqqa jaýap izdeı otyryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetovtiń jýyqta halyq aldynda esep berý maqsatynda jarııalaǵan baıandamasyna úńilgen edik. Onda bylaı delingen:
Usaq sharýa jáne jeke qosalqy sharýashylyqtardy kooperatıvterge tartý boıynsha mynadaı jumystar júrgizildi:
1) barlyq 160 aýyldyq aýdanda semınarlar ótkizildi jáne 2 248 aýyldyq okrýg ákimi men aýdan ákiminiń orynbasary oqytyldy;
2) aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri úshin kepilsiz jáne alǵashqy jarnasyz modýldi sút qabyldaý jáne soıý pýnktterin satyp alý shemasy engizildi, sondaı-aq, kooperatıv músheleri úshin kredıtterge kepildik berý tetigi kózdeldi.
Indıkatıvti kórsetkishter qaıta qaraldy. Eger, buryn 2017 jyly 326 kooperatıv qurý josparlanǵan bolsa, endi onyń sanyn 467-ge deıin jetkizý josparlanýda. 30 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha 286 kooperatıv, onyń ishinde sút daıyndaý boıynsha 102, et óndirý men daıyndaý boıynsha 181 kooperatıv tirkelgen. 20 136 bas iri qara malǵa arnalǵan otbasylyq bordaqylaý alańdary jáne 51 jylyjaı salyndy. Taýarly aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndirisine 40 myńnan astam jeke qosalqy sharýashylyq pen shaǵyn fermerlik sharýashylyq tartyldy.
«Jalpy kooperatıvterdi qurý boıynsha qarqyn jaman emes ekenin baıqaýǵa bolady. Sonymen birge, tirkelgen kooperatıvterdiń barlyǵy derlik usynylatyn talaptarǵa sáıkes kele bermeıdi, al jekelegen óńirler boıynsha jumysty tutastaı kúsheıtý qajet. Mundaı kooperatıvterdi talaptarǵa sáıkes keltirý jónindegi sharalar ákimdikter nazaryna jetkizildi jáne olar boıynsha naqty jospar jasaldy», deıdi Asqar Myrzahmetov osy másele boıynsha esebin túıindeı kelip.
Sonymen, resmı aqparatqa súıensek, aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin qurý jónindegi jumys barysy jaman emes sekildi. Alaıda, jergilikti jerlerdiń barlyǵynda birdeı bul qozǵalys qarqyn alyp otyr dep aıtýǵa áli tym erte. Tipti ony aıtasyz, keıbir óńirlerde jaýyrdy jaba toqý, qurylǵan kooperatıvter sanyn asyra kórsetip, qosyp jazý faktileriniń beleń alǵandyǵyn jasyrýǵa bolmaıdy.
Qazaqstanda ótken jyly 157 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi quryldy degen derek tirkelgen bolatyn. Biraq, ókinishke qaraı munyń birazy sanda bolǵanymen, sanatta joq bolyp shyqty. Muny da sol Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan júrgizilgen tekserýler anyqtap otyr.
Máselen, Jambyl oblysynda 11 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi quryldy delingen edi. Naqty qurylǵany altaý ǵana eken. Qyzylorda oblysynda quryldy delingen 35 kooperatıvtiń 17-si ǵana jumys istep turǵan. Al Pavlodar oblysynda qaǵazda 14 kooperatıv tirkelse, naqtysy tórteý ǵana bolyp shyqty.
Osyndaı jaǵdaı ınfraqurylymdar jóninde de oryn alǵan. Máselen, Batys Qazaqstan oblysynda eki sút qabyldaý pýnkti quryldy delinse, naqty qurylǵany bireý ǵana bolyp shyqty. Qyzylorda oblysynda esepte tirkelgen 17 pýnkttiń ornynda 11-i ǵana jumys istep turǵan. Atyraý oblysynda 1 mal soıý pýnkti quryldy dep kórsetilgen edi. Munyń ózi ótirik bolyp shyqqan. Qyzylorda oblysynda 12 mal soıý pýnkti quryldy dep dabyraıtylsa, jumys istep turǵany úsheý ǵana eken. Al Shyǵys Qazaqstan oblysynda 3 soıys pýnkti jumys istep tursa, qaǵazda bul san eki ese arttyrylyp, altaý dep kórsetilgen.
Demek, aýyldaǵy úı sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn qarapaıym adamdardyń basyn qosyp uıymdastyrýǵa, osyndaı joldar arqyly olardyń turmysyn túzetýge jáne elimizdegi et pen sút ónimderiniń kólemi men sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan bul jobanyń mańyzy men ereksheligin jergilikti jerdegi bılik ıeleriniń barlyǵy birdeı jete túsinbegen. Áıtpese, qosyp jazý faktisi beleń almas edi. Munyń ózi, birinshiden, jaýapty jumysqa degen salǵyrttyq pen nemquraıdylyqty bildiredi.
Bizdiń túsinigimizde aýyldyń qarapaıym halqyna shynaıy jany ashıtyn memlekettik bılik ókiline naq osy máselede ótirik aıtýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, memleket tarapynan naq osyndaı qamqorlyq iri sharýashylyqtarǵa jasalynatyn bolsa, olardyń basshylary qoldarynda kúshi bar dúmdi adamdar bolǵandyqtan Úkimettiń qarjysyn qoldan tartqandaı qylyp, ózderi-aq julyp alar edi. Al aýyldyń qarapaıym halqy bulaı isteı almaıdy. Olar uıymdaspaǵan buqara kópshilik bolǵandyqtan tipti óz aıaǵymen kelip turǵan kómekten de qaǵylyp qalýy múmkin. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyn, ásirese qoldaǵy bes-alty malǵa ǵana qarap otyrǵan úı sharýashylyqtaryn kooperatıvtendirý isinde basshylardan iske degen zor jaýapkershilik, qarapaıym halyqpen jumys istegende tózimdilik, kooperatıvtendirýdiń paıdaly ekendigin jalyqpaı túsindirý jáne joǵary jaqqa aqparat bergende shynaıylyq talap etiledi.
Jalpy aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi degenimiz, ekonomıkalyq aǵzanyń tiri bólshegi. Damyǵan ekonomıka kooperatıvterdiń qurylýyn mindetti túrde talap ete bastaıdy. О́ıtkeni, eńbek etýge qabiletti halyqtyń qalyń bóligi uıymdasqan túrde ekonomıkaǵa tartylatyn bolady. Bul bylaısha aıtqanda, Abaı atamyzdyń «Ásempaz bolma árnege, ónerpaz bolsań arqalan. Sende bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan» degenindeı bosqa otyrmaı tirlik qylyp, ómirden óz ornyńdy tabý degen sóz. Máselen, kooperatıvter 150 jyldan beri ómir súrip kele jatqan Germanııada árbir tórtinshi adam áıteýir bir kooperatıvtiń múshesi bolyp tabylady. Al bul elde kooperatıvterdiń san túri kezdesedi. Nemister kooperatıvke bir kásip salasynda birigip bas qosa otyryp, eńbekti jeńildetýdiń quraly retinde qaraıdy. Sonan keıin qoǵamda óz daýystaryn aıqynyraq estirtý úshin, qajet bolsa Úkimet aldyna másele qoıyp, problemalaryn sheshý úshin salalyq kooperatıvterdiń odaǵyna nemese assosıasııasyna birigedi.
Mine, osy Germanııadan elimizge kelip, aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly zańdardyń durys ázirlenýine kómek kórsetken sarapshy Ýve Shıone elde kooperatıvtik qozǵalystyń durys qalyptasyp, damýy úshin qajet bolatyn basty eki qaǵıdany atap kórsetken edi. Onyń birinshisi – adamdardyń kooperatıvke erikti túrde birigýi, ekinshisi – bastapqy kezeńde memlekettiń olarǵa qoldaý kórsetýi.
Biz qazir aýyl sharýashylyǵy salasynda kooperatıvtik qozǵalysty damytýdyń naq osy kezeńinde turmyz. Elimizdiń ár túkpirinde kóptegen azamattar kooperatıvke birigý óz ómirlerin jeńildetip, tabatyn paıdany molaıtatyndyǵyn jaqsy túsinip, qazirdiń ózinde oǵan múshe bolyp úlgerdi. Memleket olarǵa zań jóninde de, qarjylaı da jáne isti uıymdastyrý baǵytynda da barynsha kómek kórsetýde. Kooperatıvke birigý degenimiz, mal men múlikti biriktirý emes, tek uıymdasyp ótkizý úshin ónimdi biriktirý bolyp tabylady. Biraq paıda birikpeıdi. Kim qansha ónim tapsyrsa, soǵan saı qarjy tabady. Mine, naq osy máseleni árbir azamattyń durys túsingeni abzal.
Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»