Ortalyq Azııada ornyqty baılanystarǵa jol ashylýda

Tashkenttiń kórshi eldermen qarym-qatynastaryn jaqsartý saıasatynyń aıasynda onyń Bishkek jáne Dýshanbemen baılanysy da keńeıe tústi. О́zbekstan prezıdentiniń bul elderge sapary áli jos­par­lanbasa da Sh.Mırzıeev ózi­niń áriptesterimen túrli aý­maq­tarda kezdesti. Sonyń ishin­de musylman memleketteri bas­­shylarynyń Er-Rııadtaǵy sam­mıtinde Sh.Mırzıeev T­ájikstan prezıdenti E.Rah­mon­men júzdesti. Odan keıin, Beı­jińde mamyr aıynda bol­ǵan «Beldeý jáne jol» fo­­rýmynda О́zbekstan men Qyrǵyzstan prezıdentteri ke­lissóz júrgizdi.

Osynyń aıasynda О́zbekstan, Tájikstan jáne Qyrǵyzstan elderi dele­ga­sııalarynyń túrli deńgeıdegi sońǵy aılar­daǵy ózara basqosýlary ta­rap­­tardyń qarym-qaty­nas­­taryn jaqsartýǵa beıil eke­nin kórsetýde. Sondaı kez­de­sýlerdiń biri jaqynda Dýshanbede ótti. Onda premer-mı­nıstriniń orynbasary Ulyǵbek Rozaqulov bastaǵan О́zbekstan dele­ga­sııa­synyń Tájikstanǵa sapary boldy. Eki eldiń BAQ-tary О́zbekstan men Tájikstan úkimetteriniń delegasııalary kezdesýin kórshiler arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtýdaǵy jańa qadam bol­ǵanyn atap ótti. Sonyń ishinde Tájikstan BAQ-tary ta­rapynan kezdesý barysyn­da joǵary nátıjelerge qol jet­kizilgeni aıtyldy. Atap aıt­qanda, Dýshanbe men Tashkent qalalarynyń baý­yr­lastyǵy týraly keli­sim­ge qol qoıylyp jáne osy kelisimniń sheń­be­rin­de eki eldiń astanalarynda ózara saýda úılerin ashý jos­par­lanǵany jetkizildi.

Sonymen qatar, kezdesý barysynda qazirgi jaǵ­daı­daǵy máseleler men bas­qa da baǵyt­tardaǵy ynty­maq­tas­tyq per­s­pektıvalary tal­­qylanǵan. Sonyń ishinde, saýda-eko­­no­mı­kalyq baılanystardy jandan­dy­rý máselesi bas­ty mindet re­tin­de qa­ralǵan. Taraptar aldaǵy ýa­­qy­t­tar­da mashına jasaý, jeńil óner­ká­­sip, turmystyq jáne sha­rýa­­shy­­lyq taýarlaryn óndirý boıyn­sha bir­lesken kásiporyndar ashýǵa múdde­li­lik bildirgen.

Osy kezeńde Tájikstan men О́zbek­s­tan ishki is­ter mınıstrleri ge­­ne­ral-leı­te­nant Ramazan Rahımzoda men gene­ral-maıor Abdýsalom Azızovtyń kezde­sý ótkizgenderi de mańyzdy bolyp otyr. Taraptardyń vedomstvolary bas­shy­la­rynyń ózara kezdespegenine 19 jyl bolǵan eken. Kezdesý barysynda olar terrorızm, ekstremızm, esirtkiniń zańsyz aınalymy jáne bas­qa da ózekti máselelerdi tý­ǵyzatyn transulttyq uıym­das­qan qylmysqa qarsy kúresti kúsheıtý máse­l­e­leri týraly pikir almasqan.

Naqtylaı aıtqanda, óńirde ózara qarym-qatynastardy jaq­sartýǵa tyń serpin be­ril­genin atap ótý kerek. Or­ta­lyq Azııada tolyqqandy ynty­maq­tastyq ornatýǵa barlyq alǵysharttar bar ekenin sarapshylar da aıtyp otyr.

Buryn aımaqtyq ynty­maq­tas­tyqty arttyrý maqsatymen Ortalyq Azııa elderiniń bir­lestigin qurýǵa talpynys ja­sa­l­ǵanyn eske sala keteıik. Olar Ortalyq Azııa odaǵy, Ortalyq Azııa ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy (OAEY) jáne basqa da birlestikter edi. Osy birlestikterdi qurýdyń bas­tamashysy únemi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bol­ǵan. Qazaqstan jaǵy áli de aımaqtyq deń­­geı­degi yntymaqtastyqty arttyrýdy qalaıdy. Nursultan Nazarbaev О́zbekstan pre­zı­dentimen, odan keıin Túrik­men­s­tan prezıdentimen kezdeskende de jaqyn kórshi alys týystan artyq ekenin eskertip, Qazaqstannyń baý­yrlas kórshi respýblıkalarmen yn­tymaqtastyqty nyǵaıtýǵa ár­qa­shanda ázir ekenin jetkizdi.

Qoryta aıtqanda, búgingi tańda Ortalyq Azııa elderi arasynda ózara qa­tynastardy damytý belsendiligi arta tústi. Ol burynǵy kezderdegideı aımaqtaǵy «kóshbasshylyqqa talasýdy» tastap, birlesken túrli jobalardy, sonyń ishinde, birinshi kezekte kóliktik jobalardy iske asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Aıta ketetin bolsaq, Ash­ǵabadtaǵy sońǵy kezdesýde ózbek pen túrikmen lıderleri temir jol tasymalyn qalpyna keltirý máselesin aıryqsha mańyzdy dep atady. G.Berdymuhamedov óziniń sózinde Túrikmenstan tarapy úshin temir jol magıstraliniń Qytaımen qosylǵanyn jáne Parsy shy­ǵanaǵy men Eýropa elderine shyǵýdy qam­tamasyz etýdiń mańyzdylyǵyn atady. Bul jerdegi áńgime Qytaı – Qyrǵyzstan – О́zbekstan temir jol marshrýtyna qatysty aıtylyp tur. Tashkenttiń jańa basshylyǵynyń bul jobaǵa qalaı qaraıtyndyǵy ázirge belgisiz, biraq onyń iske asyrylýyna múddeli bolatyndyǵy sózsiz.

Sonymen qatar, eger bul joba iske asyrylsa, ol qa­zir­gi Qytaı – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran jol tar­maǵyna básekeles bolaıyn dep tur. Qytaıdyń Iý qalasynan shyqqan alǵashqy júk poıyzdary bul jol tarmaǵymen Tegeranǵa ústi­miz­degi jyldyń aqpan aıynda jetken edi. Jolǵa 14 kún ket­ti, al bul – teńiz jolynan eki ese qys­qa. Qazaqstan bul jol­dyń tı­imdilikpen paıdalany­lýyn qa­laıdy jáne balama jol­dyń tartylǵanyna múddeli emes. Árıne, О́zbekstannan Túrikmenstanǵa tartylatyn temir jol toraby jobasynyń naqty iske asýynyń ýaqyty áli belgisiz.

Jalpy, Qazaqstan men О́zbekstan arasynda ekijaqty yntymaqtastyqqa baılanys­ty kóptegen qujattarǵa qol qoı­yldy. Osy máselede aımaq­tyń damýy úshin burynǵy jyl­dardyń qate­lik­te­rine uryn­baýdyń mańyzy zor.

Rýslan Júsip, saıasattanýshy