Mindet oryndalady ınflıasııanyń tabıǵatyn bilseń, oǵan qarsy turýǵa bolady

Eldegi baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý Ulttyq Banktiń negizgi maqsaty bolyp tabylady. Inflıasııany tómen deńgeıde ustap turý úshin Ulttyq Bank ınflıasııalyq úderisterdiń tabıǵatyn aıqyndaý jóninde zertteýler júrgizedi. Tómende berilgen taldaý oqyrmandardyń ınflıasııanyń qalyptasýy, onyń qandaı negizgi sebepteri bar jáne olar ınflıasııaǵa qalaı áser etedi degen sııaqty suraqtaryna jaýap beredi dep oılaımyn. Syrtqy aıa jáne  ishki faktorlar El ishindegi ınflıasııalyq úderister ishki, sol sııaqty syrtqy sıpattaǵy sebepter­diń yqpalyna ushyraıdy. Soǵan baılanys­ty ınflıasııanyń faktorlaryn ishki jáne syrtqy naryqtarǵa tıesili bolýyna qaraı toptaýǵa bolady. Máselen, munaıdyń, metal­dardyń, bıdaıdyń álemdik baǵasy, sondaı-aq álemdik ınflıasııa syrtqy fak­torlarǵa jatady. Ishki faktorlarǵa memlekettik bıýdjettiń eńbekaqyǵa jumsalatyn shyǵystary, jeke tulǵalarǵa transfertter, jumys kúshine jumsalatyn úles shy­ǵy­ny (nemese taýar naryǵynyń básekelestik deńgeıi), sondaı-aq jeke faktor – ınflıasııanyń pármendiligi jatady. Qazaqstannyń álemdik ekonomıkalyq úderisterge belsendi qatysatynyn eskersek, álemdik taýar jáne qarjy naryqta­ryndaǵy ahýal eldiń makroekonomıkalyq damýyna aıtarlyqtaı áser etedi. Sondyq­tan da Qazaqstandaǵy ınflıasııa munaıdyń, metal­dardyń, bıdaıdyń álemdik baǵala­rynyń ózgerýinen bolatyn áserlerge aıtar­lyqtaı táýeldi, sebebi, respýblıka osy taýar túrleriniń eksporteri bolyp tabylady. Pármendilik… Kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq úde­ris retinde ınflıasııanyń pármendilik qa­sıe­ti bar. Basqa sózben aıtqanda, ótken kezeńniń ınflıasııasy aǵymdaǵy kezeńniń ınflıasııasyna áser etedi. Kóptegen úderis­ter ınflıasııa pármendiliginiń sebepteri, al halyqtyń ishki, sol sııaqty syrtqy sebep­terdiń áserinen týyndaýy múmkin ınflıa­sııalyq kútýleri jáne tu­tyný taýarlary baǵalarynyń maýsym­dyq ózgeristeri negizgi sebepter bolyp tabylady. Mysaly, jyl saıyn qańtar-naýryzda jáne qazan-jeltoqsanda ınf­lıa­sııalyq úderister kúsheıedi, al jazǵy ýaqyt kezeńinde olar tómendeıdi. Bul óndiristegi naryqqa maýsymdyq azyq-tú­likti: kókónisterdi, jemisterdi, sútti já­ne basqa da azyq-túlikti usynýdaǵy óz­ge­ristermen baılanysty. Inflıasııa pármendiliginiń Qazaqstan­daǵy básekelestik ortanyń deńgeıimen de baılanysty bolatyndyǵyn atap ótken jón. Inflıasııanyń kóterilýine ekonomıka­daǵy jıyntyq usynystyń ósý qarqyny­nan asyp túsetin suranystyń ulǵaıýy yqpal etedi. Bul memlekettik bıýdjetten jalaqyǵa jumsalatyn shyǵystardyń, sondaı-aq jeke tulǵalarǵa bıýdjetten beriletin transfertterdiń: zeınetaqynyń, oqý­shylarǵa beriletin shákirtaqynyń, túrli sanattaǵy azamattarǵa beriletin járdem­aqy­lardyń ulǵaıýymen baılanysty bolýy múmkin. Sońǵy jyldary bıýdjet salasyn­daǵy qyzmetkerlerge jáne memlekettik qyzmetshilerge, jalaqy, sondaı-aq zeınet­aqylar, shákirtaqylar únemi ósýde. 2011 jylǵy 1 qańtardan bastap zeınetaqylar, shákirtaqylar men járdemaqylar 30%-ǵa, 2011 jylǵy 1 shildeden bastap bıýdjet salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysy 30%-ǵa kóterildi. Osynyń bári belgili bir dárejede ınflıasııalyq kútýlerge áserin tıgizedi, halyqtyń satyp alý qabiletin arttyrady, ekonomıkadaǵy jıyntyq sura­nys­tyń ósýine yqpal etip, nátıjesinde, eldegi baǵanyń qalyptasýyna áser etedi. Jáne básekelestik zańdary boıynsha Qazaqstan naryǵynyń básekelestik ortasy eldegi ınflıasııanyń mańyzdy fak­tor­larynyń biri bolyp tabylady. Na­ryqta taýarlar men qyzmetterdi jetkizýshiler kóp bolǵan saıyn, básekelestik ortanyń da sonshalyqty joǵary, baǵanyń negizsiz ósýi úshin sebepterdiń de soǵurlym az bolatyndyǵy belgili. Baıypty báseke­lestik taýar sapasynyń jaqsarýyna yqpal etip, belgili bir deńgeıde baǵanyń tó­men­deýine ákep soǵady. Tutyný baǵalary ın­deksiniń (TBI) qurylymynda azyq-túlik taýarlarynyń úlesi Qazaqstanda aıtar­lyq­taı joǵary (35% astam). Tıisinshe, ınflıasııa azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ózgeristerine óte sezimtal kúıde qalyp otyr. Sonymen qatar eldiń bólshek saýda naryǵynda paıda tabý maqsatynda halyq tutynatyn taýarlar baǵasyn óz betinshe kóteretin kóptegen deldaldar jumys isteıdi jáne mundaı ahýal olardyń ba­ǵa­synyń negizsiz kóterilýine yqpal ete alady. Sondyqtan naryqta durys ári tıimdi saýda, naryqqa erkin kirý, tutyný­shylarǵa tasymaldaý jáne jetkizý, son­daı-aq jalpy alǵanda óndirý qalyptas­paıyn­sha ınflıasııany qolaıly deńgeıde ustap turý qıynǵa soǵady. Sondaı-aq, Qa­zaq­stannyń aýyl sharýashylyǵy baǵy­tynda damý úshin múmkindikteriniń jetkiliktiligin eskersek, ishki naryqta aýyl sharýashy­lyǵy óniminiń óndirisin da­my­týǵa asa kóńil bólý qajet. Trendterdiń sınýsoıdtary… Osylaısha, ınflıasııany taldaý negizinde ınflıasııa faktorlarynyń negizgi topta­rynyń yqpal etý dárejesi (paıyzdarmen) alyndy (sýretti qarańyz). Faktorlardyń syrtqy jáne ishki toptarymen qatar ınf­lıasııanyń pármendiligi jeke qarasty­ryldy. Sýrette berilgen ınflıasııa taldaýy 2007-2010 jyldardy qamtıdy. Taldaý nátıjesi qarastyrylyp otyrǵan búkil kezeń ishinde ınflıasııanyń qura­myndaǵy neǵurlym úlken úles ınflıasııanyń pár­mendiligine tıesili ekenin kórsetip otyr. 2007 jáne 2010 jyldary syrtqy fak­tor­lardyń ınflıasııaǵa yqpal etýi ba­rynsha kúshti boldy, al 2008 jáne 2009 jyldary osy faktorlar ınf­lıasııalyq úderisterdiń báseńdeýine sebepshi boldy. О́zgeshe aıtqanda, shıkizat pen aktıv­ter­diń álemdik baǵalarynyń ósýi aıasyndaǵy álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵda­rys aldynda ınflıasııa kóp dárejede syrt­qy faktorlar esebinen qalyptas­tyryldy. Osyndaı qubylys 2010 jyly da baıqaldy. Ishki faktorlar 2008 jyly ınflıasııaǵa aıtarlyqtaı áser etti, al 2009 jyly osyndaı áser etý aıtar­lyq­taı kúsheıdi. … Jáne áser etý tetikteri Jahandaný úderisi, memleketterdiń yqpaldasýy, álemdik qarjy jáne qor, taýar jáne shıkizat naryqtarynyń ju­mysy jekelegen elderdiń ekonomıkasyna aıtar­lyqtaı áser etedi. Taldaý kórsetip otyr­ǵandaı, qazirgi kezde, syrtqy na­ryqtyń ishki úderisterge yqpal etý áseri kúsheıip otyr. Sonymen qatar, ın­flıa­sııalyq úde­ris­terdiń qalyptasýyna son­daı-aq birqatar túbegeıli ishki problemalar jáne, eń aldymen, Qazaqstan na­ryǵyndaǵy báseke­lestik deńgeıiniń jetispeýi sebepshi boldy. Atalǵan faktorlar birge jáne sol sııaqty jeke alǵanda ınflıasııa qarqynynyń óristeýi qaýpin týǵyzady, bul ınflıasııany tejeý úshin ekonomıkada qurylymdyq qaıta qurýdy talap etedi. Inflıasııany basqarý, ony qalypty shekte ustap turý, boljanǵan jáne eseptelgen saldarlary bar ınflıasııaǵa qarsy júıelik saıasatty júrgizý úshin onyń má­nin, mehanızmderin jáne osy mehanızmderdi iske qosatyn faktorlardy jaqsy bilý qajet. О́ziniń sıpatyna, qarqynyna, paıda bolýyna qaraı ınflıasııalyq úde­rister ártúrli bolady. Olar tek belgili bir saıasattyń tikeleı nátıjesi retinde qarastyrylmaıdy, sebebi, baǵalardyń ósýi ekonomıkadaǵy tereń úderisterdiń sharasyz nátıjeleri, jıyntyq suranys pen usynys, jınaqtaý men tutyný ara­syn­daǵy teńgerimsizdiktiń ósýiniń obek­tıvti saldary jáne t.s bolyp tabylady. Osy problemany sheshý Úkimet, jergilikti atqarýshy organdar jáne Ulttyq Bank qabyldaǵan is-qımyldardyń úıle­sim­diliginen jáne kelisimdiliginen tura­dy. Ulttyq Bank óz tarapynan «Aqsha-kredıt saıasatynyń negizgi baǵyttaryna» sáıkes baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sharalardy qoldanatyn bolady. * * * Osy zertteýdiń nátıjelerimen Ult­tyq Banktiń «Ekonomıkalyq sholý» resmı basylymynyń jaqyn arada shyǵatyn shyǵarylymdarynan neǵurlym jan-jaqty tanysa alasyzdar. -------------------------- RSS Inflıasııanyń shyǵý tegine qaramas­tan. Naryqtaǵy baǵa turaqtylyǵyn us­tap turý úshin Úkimet pen Ulttyq Bankte quraldardyń jetkilikti jıyntyǵy bo­lýy tıis. TW Inflıasııaǵa arnalǵan tizgin. Dáýren ShAIаHMET, QR UB Zertteý jáne statıstıka departamentiniń sarapshysy.