Toqyma isi toqyraýdan shyqty ma?

Jeńil ónerkásip salasynyń bir tarmaǵyna jatatyn kilem óndirisi Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary toqyraýǵa ushyraǵany belgili. El endi es jıyp jatqan eleń-alań shaqta óndiristiń qaı salasynda bolmasyn osyndaı túıtkildi problemalar ushyrasyp otyrdy. Shıkizat tapshylyǵy, bilikti mamandar men kásiporyndardyń  azdyǵy sııaqty birqatar máseleler bul salaǵa da salqynyn tıgizbeı qalǵan joq. Keshegi keńes tusynda dáýiri dúrkirep turǵan «Almaty kilem» fabrıkasy elimizdegi kilem ónerkásibiniń kóshbasshysy bolǵan edi. Alaıda, qatal naryqtyń qyspaǵy atalǵan fabrıkany da aınalyp ótpedi. Osylaısha, sol kezdegi el aýmaǵyndaǵy jalǵyz fabrıka jabylyp tyndy. Bazarlarmen saý­da oryndarynda kilemderdi kóterme baǵamen satatyn ortalyqtar kóbeıdi. Iran men Túrkııa, Pákistan asyp kelgen kilemderdiń baǵasy tym qymbatqa soqty. Baǵasy tómendeý degenderiniń sapasy syn kótermedi. Osy sátte otandyq tutynýshylardy sapaly ónimmen qamtı alatyn otandyq ónimder aýa­daı qajet edi. Zaman jyljyp, ýaqyt syrǵyǵan mezette ınnovasııalyq tehnologııalar paıda bolyp kilem toqýdyń jańa qondyrǵylary dúnıege keldi. Avtomatty toqyma mashınalarmen jelimge otyrǵyzyp toqýdyń naryqqa engenine de az ýaqyt bolǵan joq. Taza jún men jibekten toqylatyn tabıǵı kilem­derdiń ornyn hımııalyq zattardan, munaı-gaz qaldyqtarynan jasala­tyn akrıl, polıpropılen, aǵash qal­dyqtarynan jasalǵan vıskoza sııaqty jipter almastyra bastady. Mamandardyń aıtýynsha mundaı shı­ki­zattardan jasalǵan kilemderdiń de tózim­diligi jaman emes. Salmaǵy jeńil, kir kó­terimdi, ońaı tazalanady ári óńi ádemi. Búgingi tańda memleket tara­py­­nan jeńil ónerkásiptiń órge ba­­sýyna kóp qoldaý jasalýda. Mem­lekettik baǵdarlamalar is­ke asyp, tyń jobalar qoldaý tap­­­ty. Solardyń biri 2011 jy­ly Indýstrııalandyrý kartasy aıa­synda «Ońtústik» arna­ıy eko­no­mıkalyq aımaǵynda qu­ryl­ǵan «Bal Tekstıl» JShS otandyq al­­ǵash­qy kilem toqyma fabrıkasy. Atalǵan óndiris oshaǵy 2013 jyl­dyń qazan aıynan bastap óz óni­min shyǵara bastady. Fabrıka qý­attylyǵy qazirgi tańda jylyna 5 mln sharshy metr kilem jáne ki­lem ónimderi men 4 000 tonna polıpropılendi jip ónimderin qu­raıdy. 2000-ǵa jýyq kilem dı­zaı­ny bar kompanııa az ýaqyttyń ishin­de halyqaralyq sapa konkýrstarynan júldeli oryndar ıelenip úl­gerdi. Búginge deıin fabrıka 4 865,5 myń sharshy metr kilem jáne kilem ónimderin shyǵarsa, onyń 30 paıyzy eksporttalǵan.  – О́ndiristik kilem ónimderi Qazaqstannyń barlyq aımaq­ta­ryn­da, oblys qala jáne aýdandarda ha­lyqqa qoljetimdi baǵamen saty­lýda. Otandyq ónimderimizdiń sa­pasy shetelderden keletin ki­lem­derden eshqandaı tómen emes. Fab­rıkamyz 2014 jyly «Altyn Sapa-2014» respýblıkalyq sapa konkýrsynyń «Halyq tutynatyn úzdik taýar» nomınasııasynda 2-shi dárejeli dıplom ıegeri, 2016 jyly Shveısarııanyń Jeneva qalasynda ótken halyqaralyq konvensııada úzdik sapa nomınasııasy boıynsha ISAQ júldesi – «Altyn Juldyz» ıe­geri atandy. Shıkizattardyń ba­s­ym bóligin shet memleketterden, naqtyraq aıtsaq Bangladesh, Túrkııa, Iran elderinen ákelemiz. Qo­lymyzdan kelgenin ózimiz ón­di­remiz. Bastapqy kezde qıyn bol­ǵa­nyn jasyrmaımyz. Keıinnen sha­rýamyzdy dóńgeletip ákettik. О́nim­derimiz otandyq naryqty tol­yq jaýlap almasa da, joǵary deń­geıde suranysqa ıe. Iаǵnı, biz­diń kilemderdi elimizdiń kez-kel­gen núktesindegi saýda orynda­rynan tabýǵa bolady. Sonymen qatar, Qyrǵyzstan, Reseı, Ázer­baı­jan, Tájikstan, Fransııa jáne Shvesııanyń eń úlken saýda jelisi – IKEA arqyly Ulybrıtanııa men Germanııa memleketterine ónim­de­rimizdi eksporttadyq. Memleket ta­ra­pynan úlken qoldaý kórip otyr­­myz. Jer salyǵy, múlik sa­l­yǵy, korporatıvtik salyq sı­ıaqty salyq túrlerinen bo­sa­tyl­dyq. Maqsatymyz – otandyq ki­lemderdiń básekege qabilettiligin art­tyryp, álemge áıgili etý. Otan­das­tarymyzdy óz ónimimizben qamtý, – deıdi 240-tan astam adam jumys isteıtin «Bal Tekstıl» kilem fabrıkasynyń dırektory Talǵat Ishahov.  Elimizdegi taǵy da bir otan­dyq kilem toqyma fabrıkasy – «Nazar Tekstıl» de dál osy Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda ornalasqan. Iаǵnı, elimizdegi kilem isiniń kóshin alǵa súı­rep júrgen osy atalǵan eki fabrıka.  Talǵat myrza tilge tıek et­ken­deı, otandyq kásipkerlerdi qol­daý men ónerkásip salasyn ór­kendetýge memleket tarapynan kóptegen kómek kórsetilýde. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń baspasóz qyzmeti bergen málimetterge súıensek ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha barlyq el aýmaǵynda jeńil ónerkásip salasynda shyǵarylǵan ónimderdiń jalpy tabys kólemi 23,9 mlrd teńgeni quraǵan. Ásirese, toqyma ónimderiniń ósý qarqyny erekshe baıqalady. Eksportqa shyǵarylǵan taýar kólemi – 72,8 mln dollar. Bul degenińiz, aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda eksport kóleminiń 5 paıyzǵa óskenin ańǵartsa kerek. Elimiz boıynsha 984 kásiporyn bar desek, onyń toqsan besi – 13 myń adamdy ju­myspen qamtyp otyrǵan kishi ká­siporyndar. О́tken jyly ǵana «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵ­darlamasy aıasynda quny 5mlrd 94 mln turatyn 35 joba qoldaý ta­p­qan.  Al elimizdegi «Damý» ká­sip­­­kerlikti qoldaý qory da jeńil ónerkásip salasyndaǵy biraz jobalardy qarjylandyrǵan. Qor basshysy Ǵabıt Lesbekovtiń aıtýynsha bir ǵana 2015 jyldyń ózinde jeńil ónerkásip boıynsha 109 joba maquldanyp, jalpy somasy 23 199 mln teńge nesıe berilgen. Tólengen sýbsıdııa kólemi 422,9 mln teńgeni quraıdy. Aımaqtyq bólikte sýbsıdııalaý kelisimi boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysynda 19, Almaty qalasynda 11, Jambyl oblysynda 10, Pavlodar oblysynda 9, Aqmola oblysynda 9 jobaǵa qol qoıylǵan. Bul sa­lalyq bóliniste sýbsıdııalanǵan jo­balardyń basym bóligi toqyma ón­dirisi. Iаǵnı, 2015 jyldyń kór­setkishi boıynsha jalpy quny 3 034,8 mln tenge turatyn 66 joba qarjylandyrylǵan. Bul bel­gi­li kezeńderde ǵana kórsetilgen kó­mekter tizbegi. Jalpy sandardy sa­ralar bolsaq jeńil ónerkásip sa­lasyna, onyń ishinde biz sóz etip otyrǵan kilem toqyma óndirisine az qoldaý kórsetilip jatpaǵanyn ańǵarýymyzǵa bolady.  Kilem jáne toqyma ónerkásibi eli­mizdegi munaı, gaz, basqa da salalarǵa qaraǵanda tómen bá­se­keli blokqa jatady. Degenmen, bul salanyń bir ereksheligi aına­lym qarajattarynyń aınal­ma­lylyǵynda. Bul óndiriste ishki na­ryqty tolyǵymen qana­ǵat­tan­dyratyn óndiristik qýat­ty­lyqtar qalyptasyp keledi. Sa­la­nyń damýyn qamtamasyz etýge qabiletti ǵylymı-óndiristik po­tensıal jetkilikti deńgeıde saq­tal­ǵan. Elimizdegi irgeli saýda oryn­darynyń qaı-qaısysyna bara qal­sańyz da kilemniń túr-túrin kezdestirýge bolady. Kózdiń jaýyn alatyn áıgili Iran kilemderinen bastap Túrkııa, Pákistan, Qytaı ónimderi de samsap tur. Olardyń arasynan ózimizde óndirilgen kilemderdi de kóptep kezdestiresiz. Asyqpaı tańdaý jasaýǵa múmkindik mol. Baǵa aıyrmashylyǵynda bálendeı alshaqtyq joq. Tek, qol­men toqylǵan kilemder kór­kemdik ónerge jatatyndyqtan ári toqýda kóp eńbekti qajet ete­tin­dikten joǵary baǵalanady. Ja­ńaǵy ózimizdiń ónimder dege­ni­mizdiń basym bóligi joǵaryda aıt­qan «Bal Tekstıl» men «Na­zar Tekstıldiń» ónimderi.  Kilem óndirisi máselesinde qor­da­lanyp jatqan jaıttar da az emes. О́ndiriske qoldanylatyn shı­­kizattardyń qazirgi zamanǵa beı­imdelgen túrleriniń kóbin ózge memleketterden tasymaldaımyz. Sebebi, óz elimizde óndirilmeıdi. «Osy problemany jolǵa qoıý úshin shı­kizattar shyǵaratyn zaýyttar iske qosylsa» deıdi mamandar. Bul máseleler ýaqyt óte kele retin taýyp túzele jatar. Eń bastysy, sońǵy 5-6 jyl kóleminde elimizde eki birdeı irgeli kilem fabrıkasy boı kóterip ulttyq kilem toqý isin órge súırep kele jatqany kóńil qýantady.

Arman OKTIаBR, «Egemen Qazaqstan» ALMATY